Le récit d’Alexandre et les Gymnosophistes

PSI VII 743

col. I 1-2 Cf. P.Berol. 13044 III 7-9 <ἢ> (dub Wilcken) καλῶς | ζηιν ἢ καλῶς ἀποθα|νεῖν; Plutarque Alex. 64,5 (= Clément d’Alexandrie 6,38,6) ὁ δὲ τέταρτος ἀνακρινόμενος, τίνι λογισμῷ τὸν Σάββαν ἀπέστησεν, ἀπεκρίνατο, καλῶς ζῆν βουλόμενος αὐτὸν ἢ καλῶς ἀποθανεῖν; epit. Mett. 80 Alexander dixit: quam ob causam Sambo regi consilium dedistis, ut me cum bellum gereret? Indus respondit: ut – inquit, – aut honeste uiueret aut honeste moreretur; Herm. Steph. CGloss. III 386,3-5 quarto interrogauit τῷ τετάρτῳ quare pugnare consiliaretur διὰ τί μάχεσθαι συνβουλεύοιεν. is dixit ut bene uiuant aut fortiter moriantur. οὗτος εἶπεν ἵνα καλῶς ζώσοιεν ἢ ἰσχυρῶς ἀποθνήσκοιεν.
col. I 2-5 Cf. P.Berol 13044 III 9-15 τὸν πέμπτον | ἐκέλευεν λέγειν, πό|τερον ἡμέ⟦τε⟧ρα πρότερον | γέγονεν ἢ νύξ;  τοῦ|τον δ’ἀποκριθῆναι (<νύκτα, τὴν γὰρ γεγονέναι> Wilcken) νυ|κτὶ μιᾶι πρότερον ἡμ̣έ|ρα<ς> (Wilcken); Plutarque Alex. 64,6 (= Clément d’Alexandrie 6,38,7) ὁ δὲ πέμπτος ἐρωτηθείς, πότερον οἴεται τὴν ἡμέραν πρότερον ἢ τὴν νύκτα γεγονέναι, τὴν ἡμέραν, εἶπεν, ἡμέρᾳ μιᾷ; Anecd. Gr. I 146 Boissonade τὸν πέμπτον ἤρετο πότερον προτέρα ἐγένετο, νύξ ἢ ἡμέρα;  ὁ δὲ τὴν νύκτα – ἔφη –, ἡμέραν μίαν ; epit. Mett. 80 Alexander dixit: utrum nox an dies prior natus? Indus respondit : uno die prius noctem quam diem natam; herm. Steph. CGloss. III 386,6-7 quinto interrograuit : qui primus natus est, nox aut dies ? τῷ πέμπτῳ ήρώτησεν· τίς πρῶτος ἐγεννήθη, νύξ ἢ ἡμέρα;  is dixit noctem unam ante diem. ὁ δὲ εἶπεν νύκτα μίαν πρότερον ἡμέραν.
col. I 6 Cf. P.Berol. 13044 III 15-16 διαπορουμένου | δὲ τοῦ ʼ Αλεξάνδρου ; Anecd. Gr. I 146 Boissonade διηποεῖτο οὖν ὁ Ἀλέξανδρος.
col. I 7-12 Cf. P.Berol. 13044 III 22-27 τὸν ἕκτον ἠρώτα, | τί ποιῶν ἄν τις ὑπὸ ἀν|θρώπων ἀγαπῶιτο μά|λιστα ; τὸν δὲ εἰπεῖν· [εἰ] | κ̣[ρ]άτιστος ὢν μηθεν[ὶ] | [φο]βερὸς εἴηι; Plutarque Alex. 64,8 (= Clément d’Alexandrie 6,38,8) μεταβαλὼν οὖν τὸν ἕκτον ἠρώτα, πῶς ἄν τις φιληθείη μάλιστα· ἂν κράτιστος ὤν, ἔφη, μὴ φοβερὸς ᾖ; Anecd. Gr. I 146 Boissonade τὸν ἕκτον ἤρετο, τί ἄν τις ποιῶν ὑπὸ ἀνθρώπων φιληθείη;  ὁ δὲ εἶπεν, εἰ κράτιστος ὢν μηδενὶ φοβερὸς εἴη; epit. Mett. 81 Alexander dixit: quid homo debet facere ut omnibus iucundus sit? Indus respondit: si – inquit – cum potentissimus erit, dabit operam ne acerbus esse uideatur; CGloss. III 386,10-11 septimo interrogauit quid aliquis faciendo bonus fiat ? τῷ ἑβδόμῳ ἠρώτησεν, τί ἄν τις ποιῶν ἀγαθὸς καὶ καλὸς γίνοιτο;  is dixit, qui quum potens est, nemini metuendus sit. οὗτος εἶπεν εἰ ὁ δυνατὸς ὢν οὐδενὶ φοβερὸς εἴη. Cf. aussi Roman d’Alexandre Byz. 4762-4765, R 1955-1956: πλεονεξία; β 3,6 ; γ 35a,11a πλεονεξίας δύναμις ἄδικος; Julius Valerius fraudis potentiam.
col. II 1-3 Cf. P.Berol. 13044 IV 5-12 τὸν ὄγδ[οο]ν ἠ|ρώτα, πότερον ἰσ[χυ]ρό|τερον ἐστιν θάνατος ἢ | ζωή. τὸν [δὲ ἀ]ποκ[ρι]θῆναι | τὴν ζωήν, τὴν μὲγ γὰρ | ἐξ οὐκ ὄν[τ]ων ὄντας ποι|εῖν, τὸ[ν δ]ὲ θάνατον ἐ|ξ ὄν̣τ;ων̣ [οὐκ] ὄ̣ντας; Anecd. Gr. I 146 Boissonade τόν ὄγδοον ἤρετο πότερον εἴη ἰσχθρότερον, θάνατος ἢ ζωὴ;  ὁ δὲ εἶπε· ζωή; epit. Mett. 81 Alexander dixit, utrum plus mors an uita ualeret. Indus respondit : uita – inquit – ideo quod uita ex nullis, ut sint, facit ; mors autem ex his qui sunt, ut nulli sint, efficit. Cf. aussi Plutarque Alex. 64,11 (= Clément d’Alexandrie 6,38,10) ὁ δὲ περὶ ζῳῆς καὶ θανάτου, πότερον ἰσχυρότερον, ἀπεκρίνατο τὴν ζῳήν, τοσαῦτα κακὰ φέρουσαν; Herm. Steph. CGloss. III 386,12-13 octauo interrogauit utrum esset firmius, mors aut uita. τῷ ὀγδόῳ ἐπηρώτησεν πότερόν ἐστιν στερεώτερον, θάνατος ἢ ζωή. is dixit, uita. οὗτος εἶπεν, ζωή. En outre: Roman d’Alexandre α 3,6; β 3,6; γ 35a,11a; Byz. 4748-4751; R 1933-1940).
col. II 4-7 Cf. Plutarque Alex. 64,11 ὁ δὲ τελευταῖος, μέχρι τίνος <ἂν> ἄνθρωπον καλῶς ἔχοι ζῆν, μέχρι οὗ μὴ νομίζει τὸ τεθνάναι τοῦ ζῆν ἄμεινον. Cf. aussi P.Berol. 13044 IV 13-19 τὸν ἔσχατον ἐκέλευε̣ | λέγειν, πόσο[ν] τ̣ι̣ν̣ὰ | χ̣ρόνον ἄ[ν κ]αλῶ[ς ἔχοι] |  [ζῆιν]. <τὸν δ’> (Wilcken) ε̣ἰ[πε]ῖ̣ν ἕω̣[ς? ἂν] | [  ̣]  ̣ὑ̣π̣ο̣λ̣ά̣[βηι .]ωντα̣  ̣[  ̣  ̣] | κρ  ̣  ̣  ̣ε̣ἶναι̣ [  ̣]  ̣ ετερο̣[  ̣  ̣] | τ̣αι   ̣  ̣  ̣[  ̣  ̣  ̣; Anecd. Gr. I 146 Boissonade τὸν ἔννατον ἤρετο· πόσον χρόνον ζῆιν ἄνθρωπόν ἐστι καλόν;  ὁ δὲ εἶπεν· ἕως ὑπολάβηι τὸ τεθνάναι τοῦ ζῆιν κρεῖττον; epit. Mett. 82 Alexander dixit: quandiu utile est homini uiuere? Indus respondit: adeo – inquit – dum ipse intellegit sibi utiliorem mortem esse quam uitam; Herm. Steph. CGloss. III 386,14-15 nono interrogauit usque quamdiu bona est uita ? ἐννάτῳ ἐπηρώτησεν ἕως πότε καλή ἐστιν ἡ ζωή;  is dixit, donec arbitrentur utilius esse. οὗτος εἶπεν ἕως ἂν λογίσωνται χρήσιμον εἶναι.

Cornélius Gallus

L’obélisque du Vatican

AE 1964, 255 iussu imp(eratoris) Caesaris diui f(ilii) | C(aius) Cornelius Cn(ei) f(ilius) Gallus | praef(ectus) fabr(um) Caesaris diui f(ilii) | forum Iulium fecit

La stèle trilingue

http://ancientrome.ru/art/artwork/epigr/rom/ep0092.jpg
Roma, Museo della civiltà romana: http://ancientrome.ru/art/artwork/epigr/rom/ep0092.jpg

CIL III 14147. 5 = ILS 8995 = IGPh II 128

C(aius) Cornelius Cn(aei) f(ilius) Gallu[s, eq]ues Romanus, posṭ reges a Caesare deiui f(ilio) deuictos praefect[us Alex]andreae et Aegypti primus, defectioni[s] Thebaidis intra dies XV, quibus hostem u[icit, bis a]cie uictor, V urbium expugnator, Bore[se]os, Copti, Ceramices, Diospoleos Meg[ales, Op]hieu, ducibus earum defectionum inter[ce]ptis, exercitu ultra Nili catarhacte[n transd]ucto, in quem locum neque populo Romano neque regibus Aegypti [arma s]unt prolata, Thebaide communi omn[i]um regum formidine subact[a], leg[atis re]gis Aethiopum ad Philas auditis, eo[dem] rege in tutelam recepto, tyrann[o] Tr[iacontas]choe‹ni› in Aethiopiae constituto, die[is] […] patrieis et N[ilo adiut]ori d(onum) d(edit).

[Γ]άϊος Κορνήλιος, Γναίου υἱός, Γάλλ[ος, ἱππεὺ]ς Ῥωμαίων, μετὰ τὴν κατάλυσιν τῶν ἐν Αἰγύπτωι βασιλέων πρῶτος ὑπὸ Καίσ[αρος ἐπὶ] τῆς Αἰγύπτου κατασταθείς, τὴν Θηβαΐδα [ἀ]ποστᾶσαν ἐν πεντεκαίδεκα ἡμέραις δὶς [ἐν παρ]ατάξει κατὰ κράτος νικήσας, σὺν τῶι τοὺς ἡγεμόνας τῶν ἀντιταξαμένων ἑλεῖν, πέν[τε τε πό]λεις τὰς μὲν ἐξ ἐφόδου, τὰς δὲ ἐκ πολιορκί[ας] καταλαβόμενος, Βορῆσιν, Κόπτον, Κεραμική[ν, Διόσπ]ολιν μεγάλην, Ὀφιῆον, καὶ σὺν τῆι στρατιᾶι ὑπεράρας τὸν καταράκτην, ἀβάτου στρατία[ις τῆς χώρ]ας πρὸ αὐτοῦ γενομένης, καὶ σύμπασαν τὴ[ν] Θηβαΐδα μὴ ὑποταγεῖσαν τοῖς βασιλεῦσιν, [ὑποτάξ]ας, δεξάμενός τε πρέσβεις Αἰθιόπων ἐν Φίλαις καὶ προξενίαν παρὰ τοῦ βασιλέως λ[αβών, τύ]ραννόν τε τῆς Τριακοντασχοίνου τοπαρχία[ς] μιᾶς ἐν Αἰθιοπίαι καταστήσας, θεοῖς πατ[ρῴοις, Ν]είλῳ συνλήπτορι χαριστήρια.

P. Qaṣr Ibrīm inv. 78-3-11/1

https://cdn-az.allevents.in/banners/717c8bc11b25b52f6c0a5cfe0504e5e5
https://cdn-az.allevents.in/banners/717c8bc11b25b52f6c0a5cfe0504e5e5

Les paragraphoi du mausolée des Flavii de Cillium  :

http://www.persee.fr/renderIllustration/efr_0000-0000_1993_arc_169_1_T2_0080_0007_1.png

Suétone frg. 103 p. 132,4-5 Reifferscheid sexta [sc. carta] Corneliana a Cornelio Gallo praefecto Aegypti primum confecta.

v.1 Lycori: cf. Virgile ecl. 10,2-3. 44-46 pauca meo Gallo, sed quae legat ipsa Lycoris, | carmina sunt dicenda: neget quis carmina Gallo? […] nunc insanus amor duri me Martis in armis | tela inter media atque aduersos detinet hostis. te procul a patria (nec sit mihi credere tantum!); Servius ecl. 10,46 hi autem omnes uersus Galli sunt, de ipsius translati carminibus.
v.5 fixa: cf. Lucrèce 5,1204-1204 …cum suspicimus magni caelestia mundi | templa super stellisque micantibus aethera fixum (cf. Ennius ann. 159 Vahlen = 145 Skutsch caelum prospexit [Flores cum codd. Macrob. : suspexit corr. Vahlen, Skutsch] stellis fulgentibus aptum)
v.6 fecerunt: cf. Euphorion frg. 118 Powell Μοῦσαι ἐποιήσαντο καὶ ἀπροτίμαστος Ὅμηρος; Antipater de Sidon AG 7,409,1 et 3 ὄβριμον ἀκαμάτου στίχον αἴνεσον Ἀντιμάχοιο … Πιερίδων χαλκευτὸν ἐπ' ἄκμοσιν; Virgile ecl. 10,72 Pierides : uos haec facietis maxima Gallo; Properce 2,1,3-4 non haec, Calliope, non haec mihi cantat Apollo ; | ingenium nobis ipsa puella facit; Lygdamus 1,15 uos, auctores huius mihi carminis ; Ovide trist. 4,10,19-20 inque suum furtim Musa trahebat opus  
v.7 digna: cf. Ovide am. 1,3,19-20 te mihi materiem felicem in carmina praebe : | prouenient causa carmina digna sua; cf. aussi Théocrite id. 7,37-41 καὶ γὰρ ἐγὼ Μοισᾶν καπυρὸν στόμα, κἠμὲ λέγοντι | πάντες ἀοιδὸν ἄριστον· ἐγὼ δέ τις οὐ ταχυπειθής, | οὐ Δᾶν· οὐ γάρ πω κατ' ἐμὸν νόον οὔτε τὸν ἐσθλόν | Σικελίδαν νίκημι τὸν ἐκ Σάμω οὔτε Φιλίταν | ἀείδων, βάτραχος δὲ ποτ' ἀκρίδας ὥς τις ἐρίσδω; Virgile ecl. 9,32-36 et me fecere poetam | Pierides, sunt et mihi carmina, me quoque dicunt | uatem pastores; sed non ego credulus illis. | nam neque adhuc Vario uideor nec dicere Cinna | digna, sed argutos inter strepere anser olores
v.9 Virgile ecl. 2,26-27 non ego Daphnin, | iudice te, metuam, si numquam fallit imago  

FPL 2 cf. Properce 3,4,1. 10-18 arma deus Caesar dites meditatur ad Indos | […] | ite et Romanae consulite historiae! | Mars pater, et sacrae fatalia lumina Vestae, | ante meos obitus sit precor illa dies, | qua uideam spoliis oneratos Caesaris axes, | ad uulgi | plausus saepe resistere equos, | inque sinu carae nixus spectare puellae | incipiam et titulis oppida capta legam, | tela fugacis equi et bracati militis arcus, | et subter captos arma sedere duces!
FPL 2 + 3 cf. Ovide trist. 4,2,73-74 illa dies ueniet, mea qua lugubria ponam | causaque priuata publica maior erit.

L’influence de Parthénios de Nicée

Parthénios de Nicée hist. amat. praef. p. 308 Lightfoot <μηδὲ> διὰ τὸ μὴ παρεῖναι τὸ περιττὸν αὐτοῖς, ὃ δὴ σὺ μετέρχῃ, χεῖρον περὶ αὐτῶν ἐννοηθῇς· οἱονεὶ γὰρ ὑπομνηματίων τρόπον αὐτὰ συνελεξάμεθα, καὶ σοὶ νυνὶ τὴν χρῆσιν ὁμοίαν, ὡς ἔοικε, παρέξεται.

L’influence d’Euphorion de Chalcis

Servius ecl. 10,50 Euphorion elegiarum scriptor Chalcidensis fuit, cuius in scribendo secutus colorem uidetur Cornelius Gallus.

L’érudition de Gallus

Gallus FPL 1 ap. Vib. Seq. 77 uno tellures diuidit amne duas

 

Le livre antique dans le monde romain : témoignages littéraires et documentaires

Programme Semestre 1 – 2017-2018 (M1-M3 LC56LA) :
mardi, 15h-17h, bibliothèque de l’UFR de latin, escalier E, 3ᵉ étage

Bien que notre connaissance de la littérature latine ne se fonde sur aucun document autographe, il est possible de reconstituer les modalités de composition et de diffusion des œuvres littéraires à Rome en fonction des typologies de celles-ci, de l’attitude des lettrés à l’égard de ces processus éditoriaux et de la valeur de l’acte auctorial en lui-même. Nous suivrons deux pistes de recherche complémentaires :

  1. d’une part, une attention particulière sera prêtée aux témoignages littéraires sur la constitution et sur la transmission des textes, de la forme du poème épique archaïque d’Ennius aux évolutions des élégies qu’Ovide écrivit pendant son exile, du réseau épistolaire que Cicéron avait créé en lien avec l’édition de ses traités rhétoriques et philosophiques jusqu’à la diffusion non autorisée des textes de Quintilien ou aux cas de plagiat dont se plaignait Martial ;
  2. d’autre part, nous nous proposons de reconstituer les caractéristiques des œuvres littéraires latines à partir des fragments de papyrus, de codices en parchemin et d’autres types de support documentaire qui ont été conservés et transmis jusqu’à nous, notamment le papyrus de Cornélius Gallus (P.QasrIbrîm 1), témoignage fondamental sur l’origine de l’élégie latine à partir des recueils d’épigrammes ; le dialogue entre Alexandre le Grand et les Gymnosophistes (PSI VII 743), exemple de récit fantastique lié à la morale populaire ; certains des plus anciens témoins de Térence, de Virgile et de Juvénal sur papyrus (P.Oxy. XXIV 2401, P.Vindob. inv. L 103, PSI II 142 vo, P.Ant. inv. s.n.), sans oublier la littérature technique médicale ou gastronomique (P.Mich. VII 449, P.Heid. inv. Lat. 1).

L’étude de ces documents nous permettra de proposer un parcours inédit dans la littérature latine, suivant les dynamiques de transmission de celle-ci en Égypte (Nag Hammadi, Oxyrhynque, Karanis, etc.), jusque dans les provinces les plus éloignées de l’empire, et de reconstituer ainsi un moment fondamental de l’histoire de la culture occidentale. En plus des fiches proposées par le Leuven Database of Ancient Books (http://www.trismegistos.org/ldab/index.php), les textes étudiés seront distribués dans le cadre du séminaire et mis en ligne dans le carnet de recherche Littérature latine et histoire des textes : https://llhdt.hypotheses.org/.

Index du séminaire:

  1. Cornélius Gallus
  2. Le récit d’Alexandre et les Gymnosophistes

Chapitres 14b-15 : le double verdict

(14.4.) non placuit ulli ex ueteribus missionem dari, ne uel Claudius umquam simile speraret. placuit nouam poenam constitui debere, excogitandum illi laborem irritum et alicuius cupiditatis spe<cie>m sine effectu. tum Aeacus iubet illum alea ludere pertuso fritillo. et iam coeperat fugientes semper tesseras quaerere et nihil proficere.

(15.1.) nam quotiens missurus erat resonante fritillo,
utraque subducto fugiebat tessera fundo.
cumque recollectos auderet mittere talos,
lusuro similis semper semperque petenti,
decepere fidem: refugit digitosque per ipsos
fallax adsiduo dilabitur alea furto.
sic, cum iam summi tanguntur culmina montis,
inrita Sisyphio uoluuntur pondera collo.

(2.) apparuit subito C. Caesar et petere illum in seruitutem coepit, producere testes, qui illum uiderant ab illo flagris, ferulis, colaphis uapulantem. adiudicatur C. Caesari. Caesar illum Aeaco donat. is Menandro liberto suo tradidit, ut a cognitionibus esset.

15.1 v.4: cf. cf. Od. 11,608 ἀιεὶ βαλέοντι ἐοικὠς [sc. Ἡρακλῆς]; Virgile Aen. 6,602-603 super atra silex iam iam lapsura cadentique | imminet adsimilis.
G. Binder, «Der Sklave Claudius. Senecas Apocolocyntosis und ihr Kömodien-Finale», Der altsprachliche Unterricht 34, 1991, 54-67.
G. Moretti, «I difetti fisici di Claudio (apoc. 5,2-3) e la seconda pena del contrappasso (apoc. 15,2): Claudio fra tradizione biografica e tradizione menippea», in : Gli Annei. Una famiglia nella storia e nella cultura di Roma imperiale, éd. I. Gualandri – G. Mazzoli, Como 2003, 141-151.

Chapitre 14a : le procès de Claude

(1.) ducit illum ad tribunal Aeaci. is lege Cornelia, quae de sicariis lata est, quaerebat. postulat, nomen eius recipiat; edit subscriptionem: occisos senatores xxx<v>, equites R. cc<c>xxi, ceteros

ὅσα ψάμαθός τε κόνις τε [Il. 9,385].

(2.) aduocatum non inuenit. Tandem procedit P. Petronius, uetus conuictor eius, homo Claudiana lingua disertus, et postulat aduocationem. non datur. accusat Pedo Pompeius magnis clamoribus. incipit patronus uelle respondere. Aeacus, homo iustissimus, uetat et illum, altera tantum parte audita, condemnat et ait:

αἴκε πάθοις τὰ ἔρεξας δίκη εὐθεῖα γένοιτο [Hésiode frg. 286,2 Merkelbach–West].

(3.) ingens silentium factum est. stupebant omnes nouitate rei attoniti; negabant hoc umquam factum. Claudio magis iniquum uidebatur quam nouum. de genere poenae diu disputatum est, quid illum pati oporteret. erant qui dicerent Si<syph>um diu laturam fecisse{nt}, Tantalum siti periturum nisi illi succurreretur, aliquando Ixionis miseri rotam sufflaminandam.

14,2: cf. apocol. 10,4 antequam audires ; 12,3 v. 21-22 una tantum parte audita, | saepe neutra.

Aristote  Nic. 1132b25-27 καίτοι βούλονταί [sc. οἱ Πυθαγόρειοι] γε τοῦτο λέγειν καὶ τὸ Ῥαδαμάνθυος δίκαιον·
εἴ κε πάθοι τά τ’ ἔρεξε, δίκη κ’ ἰθεῖα γένοιτο.

Anonyme comm.  Nic. CAG xx 222,24-26 τὸ μέντοι ἔπος ἐστὶ παρ’ Ἡσιόδῳ ἐν τοῖς Μεγάλοις Ἔργοις οὕτως ἔχον
“εἰ κακά τις σπείραι, κακὰ κέρδεα ἀμήσειεν·
εἴ κε πάθοι τά κ’ ἔρεξε, δίκη δ’ ἰθεῖα γένοιτο.”

Anonyme comm. eth. Nic. CAG xix.2 94,31-34 οἱ δὲ Πυθαγόρειοι ἔλεγον δίκαιον εἶναι τὸ ἀντιπεπονθός, τὸ τὰ αὐτὰ πάσχειν ἃ ποιεῖ τις· καὶ πρὸς τοῦτο φέρειν καὶ τὸ τοῦ Ῥαδαμάνθυος ἔπος
<εἴ κε πάθοι τά κ’ ἔρεξε, δίκη κ’ ἰθεῖα γένοιτο>.

Julien symp. 12 ἀλλ’ ἀπέτισε τὴν δίκην, ἢ λέληθεν ἡ δοθεῖσα <ἐν> Δελφοῖς μαντεία·
αἴκε πάθοι τά κ’ ἔρεξε, δίκη δ’ ἰθεῖα γένοιτο; 

schol. Aesch. Suppl. 436 <ὁμοίαν θέμιν>] δίκαιόν ἐστιν ἀποδιδόναι ὁμοίαν δίκην· <αἴ κε πάθηι τά κ’ ἔρεξε, δίκη δ’ ἰθεῖα γένοιτο>.

Chapitre 13 : Claude aux Enfers

(1.) delectabatur laudibus suis Claudius et cupiebat diutius spectare. inicit illi manum Talthybius deorum {nuntius} et trahit capite obuoluto, ne quis eum possit agnoscere, per campum Martium, et inter Tiberim et uiam Tectam descendit ad inferos. (2.) antecesserat iam compendiaria Narcissus libertus ad patronum excipiendum, et uenienti nitidus, ut erat a balineo, occurrit et ait: “quid di ad homines?” “celerius! – inquit Mercurius – et uenire nos nuntia”. (3.) dicto citius Narcissus euolat. omnia procliuia sunt, facile descenditur. itaque quamuis podagricus esset, momento temporis peruenit ad ianuam Ditis, ubi iacebat Cerberus uel, ut ait Horatius,

«belua centiceps» [carm. 2,13,34].

pusillum perturbatur – subalbam canem in deliciis habere adsueuerat – ut illum uidit canem nigrum, uillosum, sane non quem uelis tibi in tenebris occurrere, et magna uoce “Claudius – inquit – ueniet.” (4.) cum plausu procedunt cantantes “εὑρήκαμεν συγχαίρωμεν”. hic erat C. Silius consul designatus, Iuncus praetorius, Sex. Traulus, M. Heluius, Trogus, Cotta, Vettius Valens, Fabius, equ<it>es R., quos Narcissus duci iusserat. medius erat in hac cantantium turba Mnester pantomimus, quem Claudius decoris causa minorem fecerat. (5.) ad Messalinam – cito rumor percrebuit Claudium uenisse – conuolant primi omnium liberti Polybius, Myron, Harpocras, Ampheus †pherona otus†, quos Claudius omnes, necubi imparatus esset, praemiserat. deinde praefecti duo Iustus Catonius et Rufrius Pollio. deinde amici Saturninus Lusius et Pedo Pompeius et Lupus et Celer Asinius consulares. nouissime fratris filia, sororis filia, generi, soceri, socrus, omnes plane consanguinei. et agmine facto Claudio occurrunt. (6.) quos cum uidisset Claudius, exclamat “πάντα φίλων πλήρη! quomodo huc uenistis uos?” tum Pedo Pompeius: “quid dicis, homo crudelissime? quaeris quomodo? quis enim nos alius huc misit quam tu, omnium amicorum interfector? in ius eamus: ego tibi hic s{t}ellas ostendam.”

13,2: cf. Souda s.v. Σαλούστιος φιλόσοφος (Σ 63) τῷ δὲ Παμπρεπίῳ μέγιστον ἤδη δυναμένῳ ἐντυχών, ἐπειδὴ ἐκεῖνος ὡραϊζόμενος, τί θεοὶ πρὸς ἀνθρώπους, ἔφη [sc. Σαλούστιος]• τίς δέ, ἔφη, οὐκ οἶδεν, ὡς οὔτ’ ἐγὼ πώποτε θεὸς ἐγενόμην οὔτε σὺ ἄνθρωπος.
13,4: cf. apocol. 4,2 χαίροντας, εὐφημοῦντας ἐκπέμπειν δόμων.
13,6: cf. Talès (frg. A 22 Diels–Kranz), Héraclite (test. 1,7 Diano), Diogène cynique (ap. Diog. Laër. 6,37), Épictète diss. 3,24,11 πάντα δὲ φίλων μεστά, πρῶτα μὲν θεῶν, εἶτα καὶ ἀνθρώπων φύσει πρὸς ἀλλήλους ᾠκειωμένων

Le topos de la νέκυια

apocol. 13,3 cf. Virgile Aen. 6,125-129
… sate sanguine diuum,
Tros Anchisiade, facilis descensus Auerno:
noctes atque dies patet atri ianua Ditis;
sed reuocare gradum superasque euadere ad auras,
hoc opus, hic labor est.

apocol. 13,4 cf. Virgile Aen. 6,426-427
continuo auditae uoces uagitus et ingens
infantumque animae flentes, in limine primo…

La polémique contre les cultes mystériques

Sénèque phil. frg. 69 Vottero ap. Aug. ciu. 6,10,2 iam illa quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat [sc. Seneca] et intrepide omnino coarguit, quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum, mox autem inuentum magno esse gaudio derisisset, cum perditio eius inuentioque fingatur, dolor tamen ille atque laetitia ab eis, qui nihil perdiderunt nihilque inuenerunt, ueraciter exprimatur: « huic tamen – inquit – furori certum tempus est; tolerabile est semel anno insanire ».

 

Chapitre 12 : les laudes Claudii

(1.) dum descendunt per uiam Sacram, interrogat Mercurius, quid sibi uelit ille concursus hominum, num Claudii funus esset. et erat omnium formosissimum et impensa cura, plane ut scires deum efferri: tubicinum, cornicinum, omnis generis aenatorum tanta turba, tantus conuentus, ut etiam Claudius audire posset. (2.) omnes laeti, hilares: populus R. ambulabat tamquam liber. Agatho et pauci causidici plorabant, sed plane ex animo. iurisconsulti e tenebris procedebant, pallidi, graciles, uix animam habentes, tamquam qui tum maxime reuiuiscerent. ex his unus, cum uidisset capita conferentes et fortunas suas deplorantes causidicos, accedit et ait: “dicebam uobis: non semper Saturnalia erunt.” (3.) Claudius, ut uidit funus suum, intellexit se mortuum esse. ingenti enim μεγάλωι χορικῶι nenia cantabatur anapaestis:
fundite fletus,
 edite planctus,
resonet tristi
 clamore forum:
cecidit pulchre
 cordatus homo,
quo non alius
fuit in toto
fortior orbe.
ille citato
 uincere cursu
poterat celeris,
 ille rebelles
fundere Parthos 
leuibusque sequi
Persida telis,
 certaque manu
tendere neruum, 
qui praecipites
uulnere paruo 
figeret hostes
pictaque Medi
terga fugacis.
ille Britannos 
ultra noti
litora ponti
et caeruleos
 scuta Brigantas
dare Romuleis 
colla catenis
iussit et ipsum
 noua Romanae
iura securis 
tremere Oceanum.
deflete uirum,
 quo non alius
potuit citius
 discere causas,
una tantum
 parte audita,
saepe neutra.
 quis nunc iudex
toto lites
 audiet anno?
tibi iam cedet
 sede relicta,
qui dat populo
 iura silenti,
Cretaea tenens 
oppida centum.
caedite maestis
 pectora palmis,
o causidici,
 uenale genus,
uosque poetae 
lugete noui,
uosque in primis
 qui concusso
magna parastis 
lucra fritillo.
v.1: cf. Tro. 130-133 [Hécube] uertite planctus … fundite fletus … [chœur] accipe… planctus, accipe fletus.
v.2: cf. Herc. f. 1108 resonet maesto clamore chaos.
v.3: cf. apocol. 8,1 nec cor nec caput habet.
v. 5: cf. apocol. 6,1 quae cum illo tot annis uixi.
v.6-7: cf. apocol. 1,2 non passibus aequis ; 5,2 pedem dextrum trahere.
v.9: cf. apocol. 6,2 illo gestu solutae manus, et ad hoc unum satis firmae; Herc. f. 1128 missum [sc. telum] certa librare manu.
v.13-14 et 18: CIL XIII 1668, col. 1,40 : uereor ne nimio insolentior esse uidear et quaesisse iactationem gloriae prolati imperi ultra Oceanum.
v.20: cf. apocol. 10,4 quare quemquam ex his, quos quasque occidisti, antequam de causa cognosceres, antequam audires, damnasti?
v. 23: cf. apocol. 7,4 ego eram qui Tib<ur>i ante templum tuum ius dicebam totis diebus mense Iulio et Augusto.
v.29 apocol. 2,3 non quiescunt omnes poetae, non contenti ortus et occasus describere.

Chapitres 10-11 : le discours d’Auguste

Exordium

(1.) tunc diuus Augustus surrexit sententiae suae loco dicendae et summa facundia disseruit: “ego – inquit — p.c., uos testes habeo, ex quo deus factus sum, nullum me uerbum fecisse: semper meum negotium ago; sed non possum amplius dissimulare, et dolorem, quem grauiorem pudor facit, continere. (2.) in hoc terra marique pacem peperi? ideo ciuilia bella compescui? ideo legibus urbem fundaui, operibus ornaui, ut… quid dicam, p.c., non inuenio: omnia infra indignationem uerba sunt. confugiendum est itaque ad Messalae Coruini, disertissimi uiri, illam sententiam: «pudet imperii» [ORF4 n° 176 test. 4].

Narratio

(3.) hic, p.c., qui uobis non posse uidetur muscam excitare, tam facile homines occidebat quam canis adsīdit. sed quid ego de tot ac talibus uiris dicam? non uacat deflere publicas clades intuenti domestica mala. itaque illa omittam, haec referam; nam etiam si sura mea Graece nescit, ego scio: ἔγγιον γόνυ κνήμης. (4.) iste quem uidetis, per tot annos sub meo nomine latens, hanc mihi gratiam rettulit, ut duas Iulias proneptes meas occideret, alteram ferro, alteram fame, unum abnepotem L. Silanum: uideris, Iuppiter, an in causa mala; certe in tua, si aequos futurus es. dic mihi, diue Claudi, quare quemquam ex his, quos quasque occidisti, antequam de causa cognosceres, antequam audires, damnasti? hoc ubi fieri solet? in caelo non fit. (11.1.) ecce Iuppiter, qui tot annos regnat, uni Volcano crus fregit, quem

 ῥῖψε ποδὸς τεταγὼν ἀπὸ βηλοῦ θεσπεσίοιο [Il. 1,591].

et iratus fuit uxori et suspendit illam: numquid occidit? tu Messalinam, cuius aeque auunculus maior eram quam tuus, occidisti. “nescio” inquis. di tibi male faciant: adeo istuc turpius est quod nescisti quam quod occidisti. (2.) C. Caesarem non desiit mortuum persequi. occiderat ille socerum: hic et generum. Gaius Crassi filium uetuit Magnum uocari: hic nomen illi reddidit, caput tulit. occidit in una domo Crassum, Magnum, Scriboniam, †tristionias assarionem†, nobiles tamen, Crassum uero tam fatuum ut etiam regnare posset.

Argumentatio

(3.) hunc nunc deum facere uultis? uidete corpus eius dis iratis natum. ad summam, tria uerba cito dicat et seruum me ducat. (4.) hunc deum quis colet? quis credet? dum tales deos facitis, nemo uos deos esse credet. summa rei, p.c., si honeste inter uos gessi, si nulli clarius respondi, uindicate iniurias meas. ego pro sententia mea hoc censeo – atque ita ex tabella recitauit –:

Conclusio

(5.) ‘quandoquidem diuus Claudius occidit socerum suum Appium Silanum, generos duos Magnum Pompeium et L. Silanum, socerum filiae suae Crassum Frugi, hominem tam similem sibi quam ouo ouum, Scriboniam socrum filiae suae, uxorem suam Messalinam et ceteros quorum numerus iniri non potuit, placet mihi in eum seuere animaduerti nec illi rerum iudicandarum uacationem dari eumque quam primum exportari et caelo intra triginta dies excedere, Olympo intra diem tertium’.” (6.) pedibus in hanc sententiam itum est. nec mora, Cyllenius illum collo obtorto trahit ad inferos a caelo

«unde negant redire quemquam» [Catulle 3,12].

S. Wolf, Die Augustusrede in Senecas Apocolocyntosis, Königstein–Taunus 1986.

Tableau généalogique

L’éloquence d’Auguste

  • Auguste test. 1 Malcovati5 (= De Biasi–Ferrero) ap. Tac. ann. 13,3,2 Augusto prompta ac profluens, quae deceret principem, eloquentia fuit.
  • Auguste test. 3 Malcovati5 (= De Biasi–Ferrero) ap. Suet. Aug. 86 genus eloquendi secutus est elegans et temperatum uitatis sententiarum ineptiis atque concinnitate et “reconditorum uerborum – ut ipse dicit – fetoribus”; praecipuamque curam duxit sensum animi quam apertissime exprimere. quod quo facilius efficeret aut necubi lectorem uel auditorem obturbaret ac moraretur, neque praepositiones urbibus addere neque coniunctiones saepius iterare dubitauit, quae detractae afferunt aliquid obscuritatis, etsi gratiam augent. cacozelos et antiquarios, ut diuerso genere uitiosos, pari fastidio spreuit exagitabatque nonnumquam.
  • Auguste frg. 53 Malcovati5 (= De Biasi–Ferrero) ap. Suet. Aug. 87,1 cotidiano sermone quaedam frequentius et notabiliter usurpasse eum, litterae ipsius autographae ostentant, in quibus identidem, cum aliquos numquam soluturos significare uult, “ad kal(endas) Graecas soluturos” ait; et cum hortatur ferenda esse praesentia, qualiacumque sint, “contenti simus hoc Catone”.
  • Auguste frg. 23 Malcovati5 (= De Biasi–Ferrero) ap. Quint. inst. 1,6,1 Augustus quoque in epistulis ad C. Caesarem scriptis emendat, quod is calidum dicere quam caldum malit, non quia id non sit Latinum, sed quia sit odiosum et, ut ipse Graeco uerbo significauit, περίεργον.

 

Chapitre 9 : les discours de Janus et de Diespiter

(1.) tandem Ioui uenit in mentem, priuatis intra curiam morantibus, <non licere> sententiam dicere nec disputare. “ego – inquit – p.c., interrogare uobis permiseram, uos mera mapalia fecistis. uolo ut seruetis disciplinam curiae. hic, qualiscumque est, quid de nobis existimauit?” (2.) illo dimisso primus interrogatur sententiam Ianus pater. is designatus erat in kal. Iulias postmeridianus consul, homo, quantum uia sua fert, qui semper uidet ἅμα πρόσσω καὶ ὀπίσσω [Il. 1,343 ; 3,109 ; 18,250 ; Od. 24,452]. is multa diserte, quod in foro uiuat, dixit, quae notarius persequi non potuit et ideo non refero, ne aliis uerbis ponam quae ab illo dicta sunt. (3.) multa dixit de magnitudine deorum: non debere hunc uulgo dari honorem. “olim – inquit – magna res erat deum fieri: iam fabam mimum fecisti. itaque ne uidear in personam, non in rem dicere sententiam, censeo ne quis post hunc diem deus fiat ex his qui ἀρούρης καρπὸν ἔδουσιν [Il. 6,142] aut ex his, quos alit ζείδωρος ἄρουρα [Il. 2,548 ; 8,486 ; 20,226 ; Od. 3,3 ; 4,229 ; 5,463 ; 7,332 ; 9,357 ; 11,309 ; 12,386 ; 13,354 ; 19,593]. qui contra hoc senatus consultum deus factus dictus pictusue erit, eum dedi laruis et proximo munere inter nouos auctoratos ferulis uapulare placet.”
(4.) proximus interrogatur sententiam Diespiter, Vicae Potae filius, et ipse designatus consul, nummulariolus. hoc quaestu se sustinebat: uendere ciuitatulas solebat; ad hunc belle accessit Hercules et auriculam illi tetigit. censet itaque in haec uerba: (5.) “cum diuus Claudius et diuum Augustum sanguine contingat nec minus diuam Augustam auiam suam, quam ipse deam esse iussit, longeque omnes mortales sapientia antecellat sitque e re publica esse aliquem qui cum Romulo possit feruentia rapa uorare, censeo uti diuus Claudius ex hac die deus sit ita uti ante eum qui{s} optimo iure factus sit, eamque rem ad Metamorphosis Ouidi adiciendam.” (6.) uariae erant sententiae, et uidebatur Claudius sententiam uincere. Hercules enim, qui uideret ferrum suum in igne esse, modo huc modo illuc cursabat et aiebat: “noli mihi inuidere, mea res agitur; deinde tu si quid uolueris, in uicem faciam: manus manum lauat.”

Le topos de l’assemblée des dieux, entre satire et épopée

Servius Aen. 10,104 accipite ergo animis : totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutauit [sc. Vergilius]…

Le modèle sénatorial

Virgile Aen. 10,116-117
hic finis fandi. solio tum Iuppiter aureo
surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt.

Chapitre 8 : le discours du dieu anonyme

(1.) * “non mirum quod in curiam impetum fecisti: nihil tibi clausi est. modo dic nobis qualem deum istum fieri uelis. Ἐπικούρειος θεὸς non potest esse: οὔτε αὐτὸς πρᾶγμα ἔχει τι οὔτε ἄλλοις παρέχει. Stoicus? quomodo potest «rotundus» esse, ut ait Varro, «sine capite, sine praeputio» [Men. 583 Astbury, Cèbe]? est aliquid in illo Stoici dei, iam uideo: nec cor nec caput habet. (2.) si mehercules a Saturno petisset hoc beneficium, cuius mensem toto anno celebrauit Saturnalicius princeps, non tulisset. illum deum ab Ioue, quem, quantum quidem in illo fuit, damnauit incesti? Silanum enim generum suum occidit. oro, per <quid>? quod sororem suam, festiuissimam omnium puellarum, quam omnes Venerem uocarent, maluit Iunonem uocare. “quare – inquit – quaero enim, sororem suam?” stulte, stude. Athenis dimidium licet, Alexandriae totum. (3.) quia Romae – inquis – mures molas lingunt, hic nobis curua corrigit? quid in cubiculo suo faciat nescit; et iam

«caeli scrutatur plagas» [Ennius scen. 284 Vahlen2 = 187 Jocelyn].

deus fieri uult? parum est quod templum in Britannia habet, quod hunc barbari colunt ut deum et orant μωροῦ εὐιλάτου τυχεῖν?”

Le τρόπος ἀπὸ τῆς διαφωνίας

Diogène Laërce 9,88 ὁ μὲν οὖν [sc. τρόπος] ἀπὸ τῆς διαφωνίας ὃ ἂν προτεθῇ ζήτημα παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ἢ τῇ συνηθείᾳ, πλείστης μάχης καὶ ταραχῆς πλῆρες ἀποδεικνύει.

Polémiques philosophiques dans les Ménippées de Varron

  • Andabatae
  • Armorum iudicium : Men. 43 Astbury = 42 Cèbe ap. Non. 477,22 Mercier = 766 Lindsay illic uiros | hortari ut rixarent praeclari philosophi.
  • Caprinum proelium
  • Eumenides : Men. 144 Astbury = 131 Cèbe ap. Non. p. 452,1-3 Mercier = 724 Lindsay et ceteri scholastici saturis auribus scholica dape atque ebriis sophistice aperantologia {consurgia} consurgimus ieiunis oculis.
  • Λογομαχία : Men. 243 Astbury = 242 Cèbe ap. Porph. sat. 2,4,1 dicunt [sc. Epicurei] summum bonum ἡδονήν, sed rerum honestarum; unde Stoici hanc gu{i]}ae et corporis libidinem criminantur *** τὴν ἀταραξίαν τῆς ψυχῆς, hoc est nihil timere nec cupere summum bonum esse. unde <V>arro dicit λογομαχίαν inter illos esse.

Lucien Iupp. trag. 4 et 6

Τιμοκλῆς, ὦ Ἥρα, ὁ Στωϊκὸς καὶ Δᾶμις ὁ Ἐπικούρειος χθές, οὐκ οἶδα ὅθεν σφίσιν ἀρξαμένου τοῦ λόγου, προνοίας πέρι διελεγέσθην παρόντων μάλα συχνῶν καὶ δοκίμων ἀνθρώπων, ὅπερ μάλιστα ἠνίασέ με· καὶ ὁ μὲν Δᾶμις οὐδ’ εἶναι θεοὺς ἔφασκεν, οὐχ ὅπως τὰ γινόμενα ἐπισκοπεῖν ἢ διατάττειν, ὁ Τιμοκλῆς δὲ ὁ βέλτιστος ἐπειρᾶτο συναγωνίζεσθαι ἡμῖν· εἶτα ὄχλου πολλοῦ ἐπιρρυέντος οὐδὲν πέρας ἐγένετο τῆς συνουσίας· διελύθησαν γὰρ εἰσαῦθις ἐπισκέψεσθαι τὰ λοιπὰ συνθέμενοι, καὶ νῦν μετέωροι πάντες εἰσίν, ὁπότερος κρατήσει καὶ ἀληθέστερα δόξει λέγειν. ὁρᾶτε τὸν κίνδυνον, ὡς ἐν στενῷ παντάπασι τὰ ἡμέτερα, ἐν ἑνὶ ἀνδρὶ κινδυνευόμενα; καὶ δυοῖν θάτερον ἢ παρεῶσθαι ἀνάγκη, ὀνόματα μόνον εἶναι δόξαντας, ἢ τιμᾶσθαι ὥσπερ πρὸ τοῦ, ἢν ὁ Τιμοκλῆς ὑπέρσχῃ λέγων. […] (6.) οὐκοῦν ἤδη κήρυττε [sc. ὦ Ἑρμῆ] καὶ παρέστωσαν ἅπαντες· ὀρθῶς γὰρ λέγεις.

Chapitre 7 : Hercule tragique et Claude

(1.) tum Hercules: “audi me – inquit – tu desine fatuari. uenisti huc, ubi mures ferrum rodunt. citius mihi uerum, ne tibi alogias excutiam.” et quo terribilior esset, tragicus fit et ait:

(2.) “exprome propere sede qua genitus cluas,
hoc ne peremptus stipite ad terram accidas:
haec claua reges saepe mactauit feros.
quid nunc profatu uocis incerto sonas?
quae patria, quae gens mobile eduxit caput?
edissere. equidem regna tergemini petens
longinqua regis, unde ab Hesperio mari
Inachiam ad urbem nobile aduexi pecus,
uidi duobus imminens fluuiis iugum,
quod Phoebus ortu semper obuerso uidet,
ubi Rhodanus ingens amne praerapido fluit
Ararque, dubitans quo suos cursus agat,
tacitus quietis adluit ripas uadis.
estne illa tellus spiritus altrix tui?”

v.2: cf. Herc. f. 1296 hoc en peremptus spiculo cecidit puer.
v.3: cf. Herc. f. 922-924 … uictima haut ulla amplior | potest magisque opima mactari Ioui, | quam rex iniquus.
v.3: cf. Herc. f. 518-519 impiam regis feri [sc. Lycos] | compesce dextram!
v.11-13: Herc. f. 711-716 a fonte discors manat hinc uno latex, | alter quieto similis (hunc iurant dei) | tacente sacram deuehens fluuio Styga; | at hic tumultu rapitur ingenti ferox | et saxa fluctu uoluit Acheron inuius | renauigari.
v.13: Herc. f. 680 placido quieta labitur Lethe uado.

(3.) haec satis animose et fortiter. nihilo minus mentis suae non est et timet μωροῦ πληγήν. Claudius, ut uidit uirum ualentem, oblitus nugarum, intellexit neminem Romae sibi parem fuisse, illic non habere se idem gratiae: gallum in suo sterquilino plurimum posse. (4.) itaque, quantum intellegi potuit, haec uisus est dicere: “ego te, fortissime deorum Hercule, speraui mihi adfuturum apud alios, et si qui a me notorem petisset, te fui nominaturus, qui me optime nosti. nam, si memoria repetis, ego eram qui tibi ante templum tuum ius dicebam totis diebus mense Iulio et Augusto. (5.) tu scis quantum illic miseriarum contulerim, cum causidicos audirem diem et noctem. in quod si incidisses, ualde fortis licet tibi uidearis, maluisses cloacas Augeae purgare: multo plus ego stercoris exhausi. sed quoniam uolo *”.

L’iconographie d’Hercule “lyonnais”

Cf. Joëlle Burnouf, Catherine Bellon, Jean-Michel Martin et al. , Les textes antiques sur la fondation et sur la topographie de Lugdunum, in : Christian Goudineau éd., Aux origines de Lyon, Lyon 2016.

Pierre Flobert, "Lugudunum: une étymologie gauloise de l'empereur Claude (Sen. Apoc. VII,2, v. 9-10)", REL 46 (1968), 264-280 = Id., Grammaire comparée et variété du latin, Genève 2014, 566-581.

Chapitre 6 : l’arrivée de Fièvre

(1.) et imposuerat Herculi minime uafro, nisi fuisset illic Febris, quae fano suo relicto sola cum illo uenerat: ceteros omnes deos Romae reliquerat. “iste – inquit – mera mendacia narrat. ego tibi dico, quae cum illo tot annis uixi: Luguduni natus est, Marci [marci Roncali : Munatii Waltz, Eden : Planci Ronconi] municipem uides. quod tibi narro, ad sextum decimum lapidem natus est a Vienna, Gallus germanus. itaque, quod Gallum facere oportebat, Romam cepit. hunc ego tibi recipio Luguduni natum, ubi Licinus multis annis regnauit. tu autem, qui plura loca calcasti quam ullus mulio perpetuarius, {Lugudunenses} scire debes multa milia inter Xanthum et Rhodanum interesse.” (2.) excandescit hoc loco Claudius et quanto potest murmure irascitur. quid diceret nemo intellegebat. ille autem Febrim duci iubebat illo gestu solutae manus, et ad hoc unum satis firmae, quo decollare homines solebat. iusserat illi collum praecidi: putares omnes illius esse libertos, adeo illum nemo curabat.

Chapitre 5 : Hercule comique et le dialogue homérisant

(1.) quae in terris postea sint acta superuacuum est referre. scitis enim optime, nec periculum est ne excidant quae memoriae gaudium publicum impresserit: nemo felicitatis suae obliuiscitur. In caelo quae acta sint audite: fides penes auctorem erit. (2.) nuntiatur Ioui uenisse quendam bonae staturae, bene canum; nescio quid illum minari, assidue enim caput mouere; pedem dextrum trahere. quaesisse se cuius nationis esset: respondisse nescio quid perturbato sono et uoce confusa; non intellegere se linguam eius: nec Graecum esse nec Romanum nec ullius gentis notae. (3.) tum Iuppiter Herculem, qui totum orbem terrarum pererrauerat et nosse uidebatur omnes nationes, iubet ire et explorare quorum hominum esset. tum Hercules primo aspectu sane perturbatus est, ut qui etiam non omnia monstra timuerit. ut uidit noui generis faciem, insolitum incessum, uocem nullius terrestris animalis sed qualis esse marinis beluis solet, raucam et implicatam, putauit sibi tertium decimum laborem uenisse. (4.) diligentius intuenti uisus est quasi homo. accessit itaque et quod facillimum fuit Graeculo, ait:

τίς πόθεν εἰς ἀνδρῶν, ποίη [πόθι τοι codd. Od.] πόλις ἠδὲ τοκῆες; [Od. 1,170…].

Claudius gaudet esse illic philologos homines: sperat futurum aliquem historiis suis locum. Itaque et ipse Homerico uersu Caesarem se esse significans ait:

Ἰλιόθεν με φέρων ἄνεμος Κικόνεσσι πέλασσεν [Od. 9,39].

erat autem sequens uersus uerior, aeque Homericus:

 ἔνθα δ’ ἐγὼ πόλιν ἔπραθον, ὤλεσα δ’ αὐτούς [Od. 9,40].

La présence d’Homère dans la diatribe et la satire ménippée

Lucien Pisc. 3

[ΠΛΑΤΩΝ] ἄραρεν· οὐκ ἂν ἀφεθείης ἔτι. ὁρᾷς δὲ δὴ καὶ τὸν Ὅμηρον ἅ φησιν,

ὡς οὐκ ἔστι λέουσι καὶ ἀνδράσιν ὅρκια πιστά [Il. 22,262].

[ΠΑΡΡΗΣΙΑΔΗΣ] καὶ μὴν καθ’ Ὅμηρον ὑμᾶς καὶ αὐτὸς ἱκετεύσω· αἰδέσεσθε γὰρ ἴσως τὰ ἔπη καὶ οὐ παρόψεσθε ῥαψῳδήσαντά με·

ζωγρεῖτ’ οὐ κακὸν ἄνδρα καὶ ἄξια δέχθε ἄποινα,
χαλκόν τε χρυσόν τε, τὰ δὴ φιλέουσι σοφοί περ [Il. 6,46. 48; 20,65].

[ΠΛΑΤΩΝ] ἀλλ’ οὐδὲ ἡμεῖς ἀπορήσομεν πρὸς σὲ Ὁμηρικῆς ἀντιλογίας. ἄκουε γοῦν·

μὴ δή μοι φύξιν γε, κακηγόρε, βάλλεο θυμῷ
χρυσόν περ λέξας, ἐπεὶ ἵκεο χεῖρας ἐς ἀμάς [Il. 10,447-448].

[ΠΑΡΡΗΣΙΑΔΗΣ] οἴμοι τῶν κακῶν. ὁ μὲν Ὅμηρος ἡμῖν ἄπρακτος, ἡ μεγίστη ἐλπίς. ἐπὶ τὸν Εὐριπίδην δή μοι καταφευκτέον· τάχα γὰρ ἂν ἐκεῖνος σώσειέ με.

μὴ κτεῖνε· τὸν ἱκέτην γὰρ οὐ θέμις κτανεῖν [Euripide frg. 937 Kannicht].

[ΠΛΑΤΩΝ] τί δέ; οὐχὶ κἀκεῖνα Εὐριπίδου ἐστίν,

οὐ δεινὰ πάσχειν δεινὰ τοὺς εἰργασμένους; [Euripide Or. 413]

[ΠΑΡΡΗΣΙΑΔΗΣ] νῦν οὖν ἕκατι ῥημάτων κτενεῖτέ με; [Euripide frg. 938 Kannicht]

[ΠΛΑΤΩΝ] νὴ Δία· φησὶ γοῦν ἐκεῖνος αὐτός,

ἀχαλίνων στομάτων
ἀνόμου τ’ ἀφροσύνας
τὸ τέλος δυστυχία [Euripide Bacch. 386-388].

Lucien Symp. 12

ἅμα οὖν ταῦτα ὁ Κλεόδημος εἰρήκει καὶ ἐπεισέπαισεν ὁ Κυνικὸς Ἀλκιδάμας ἄκλητος, ἐκεῖνο τὸ κοινὸν ἐπιχαριεντισάμενος, “τὸν Μενέλαον αὐτόματον ἥκοντα” [Il. 2,408]. τοῖς μὲν οὖν πολλοῖς ἀναίσχυντα ἐδόκει πεποιηκέναι καὶ ὑπέκρουον τὰ προχειρότατα, ὁ μὲν τὸ “Ἀφραίνεις Μενέλαε” [Il. 7,109], ὁ δ’

άλλ’ οὐκ Ἀτρεΐδῃ Ἀγαμέμνονι ἥνδανε θυμῷ [Il. 1,24],

καὶ <ἄλλοι> ἄλλα πρὸς τὸν καιρὸν εὔστοχα καὶ χαρίεντα ὑποτονθορύζοντες· ἐς μέντοι τὸ φανερὸν οὐδεὶς ἐτόλμα λέγειν· ἐδεδοίκεσαν γὰρ τὸν Ἀλκιδάμαντα, “βοὴν ἀγαθὸν” [cf. Il. 2,408] ἀτεχνῶς ὄντα καὶ κρακτικώτατον κυνῶν ἁπάντων, παρ’ ὃ καὶ ἀμείνων ἐδόκει καὶ φοβερώτατος ἦν ἅπασιν.

Bion de Borysthène frg. 1a Kindstrand ap. Diog. Laert. 4,46-47

Βίων τὸ μὲν γένος ἦν Βορυσθενίτης, ὧντινων δὲ γονέων καὶ ἀφ’ οἵων πραγμάτων ἧξεν ἐπὶ φιλοσοφίαν, αὐτὸς Ἀντιγόνῳ διασαφεῖ. ἐρομένου γὰρ αὐτὸν

τίς πόθεν εἰς ἀνδρῶν; πόθι τοι πόλις ἠδὲ τοκῆες; [Od. 1,170…]

αἰσθόμενος ὅτι προδιαβέβληται, φησὶ πρὸς αὐτόν· “ἐμοὶ ὁ πατὴρ μὲν ἦν ἀπελεύθερος, τῷ ἀγκῶνι ἀπομυσσόμενος – διεδήλου δὲ τὸν ταριχέμπορον – γένος Βορυσθενίτης, ἔχων οὐ πρόσωπον, ἀλλὰ συγγραφὴν ἐπὶ τοῦ προσώπου, τῆς τοῦ δεσπότου πικρίας σύμβολον· μήτηρ δὲ οἵαν ὁ τοιοῦτος ἂν γήμαι, ἀπ’ οἰκήματος. ἔπειτα ὁ πατὴρ παρατελωνησάμενός τι πανοίκιος ἐπράθη μεθ’ ἡμῶν. καί με ἀγοράζει τις ῥήτωρ νεώτερον ὄντα καὶ εὔχαριν· (47.) ὃς καὶ ἀποθνήσκων κατέλιπέ μοι πάντα. κἀγὼ κατακαύσας αὐτοῦ τὰ συγγράμματα καὶ πάντα συγξύσας Ἀθήναζε ἦλθον καὶ ἐφιλοσόφησα.

ταύτης τοι γενεῆς τε καὶ αἵματος εὔχομαι εἶναι [Il. 6,211].

Lucien Icar. 23

ὁ δὲ Ζεὺς μάλα φοβερῶς, δριμύ τε καὶ τιτανῶδες εἰς ἐμὲ ἀπιδών, φησί

τίς πόθεν εἶς ἀνδρῶν, πόθι τοι πόλις ἠδὲ τοκῆες; [Od. 1,170]

ἐγὼ δὲ ὡς τοῦτ’ ἤκουσα, μικροῦ μὲν ἐξέθανον ὑπὸ τοῦ δέους, εἱστήκειν δὲ ὅμως ἀχανὴς καὶ ὑπὸ τῆς μεγαλοφωνίας ἐμβεβροντημένος. χρόνῳ δ’ ἐμαυτὸν ἀναλαβὼν ἅπαντα διηγούμην σαφῶς ἄνωθεν ἀρξάμενος.

Aulu-Gelle 1,2,7-12

lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus uerbis Epictetus seuere simul et festiuiter seiunxit atque diuisit a uero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio ἀκώλυτος, ἀνανάγκαστος, ἀπαραπόδιστος, ἐλεύθερος, εὐπορῶν, εὐδαιμονῶν, uolgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque uerborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur:
(8.) — εἰπέ μοι περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν. — ἄκουε.

Ἰλιόθεν με φέρων ἄνεμος Κικόνεσσι πέλασσεν [Od. 9,39].

(9.) τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ κακά, τὰ δὲ ἀδιάφορα. ἀγαθὰ μὲν οὖν ἀρεταὶ καὶ τὰ μετέχοντα αὐτῶν, κακὰ δὲ κακία καὶ τὰ μετέχοντα κακίας, ἀδιάφορα δὲ τὰ μεταξὺ τούτων, πλοῦτος, ὑγεία, ζωή, θάνατος, ἡδονή, πόνος. (10.) — πόθεν οἶδας; — Ἑλλάνικος λέγει ἐν τοῖς Αἰγυπτιακοῖς. τί γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπεῖν, ἢ ὅτι Διογένης ἐν τῇ ἠθικῇ ἢ Χρύσιππος ἢ Κλεάνθης; (11.) — βεβασάνικας οὖν <τι> αὐτῶν καὶ δόγμα σαυτοῦ πεποίησαι; δείκνυε, πῶς εἴωθας ἐν πλοίῳ χειμάζεσθαι· μέμνησαι ταύτης τῆς διαιρέσεως, ὅταν ψοφήσῃ τὸ ἱστίον καὶ ἀνακραυγάσῃς; ἄν σοί τις κακόσχολός πως παραστὰς εἴπῃ· “λέγε μοι, τοὺς θεούς σοι, ἃ πρῴην ἔλεγες, μή τι κακία ἐστὶν τὸ ναυαγῆσαι, μή τι κακίας μετέχον;” οὐκ ἄρα ξύλον ἐνσείσεις αὐτῷ; “τί ἡμῖν καὶ σοί, ἄνθρωπε; ἀπολλύμεθα, καὶ σὺ ἐλθὼν παίζεις.” (12.) ἐὰν δέ σε ὁ Καῖσαρ μεταπέμψηται κατηγορούμενον * * * [Épictète diss. 2,19,12-17].

Épictète diss. 3,22,92

πάλιν Ἀλεξάνδρῳ ἐπιστάντι αὐτῷ [sc. Διογένῃ] κοιμωμένῳ καὶ εἰπόντι

οὐ χρὴ παννύχιον εὕδειν βουληφόρον ἄνδρα [Il. 2,24]

ἔνυπνος ἔτι ὢν ἀπήντησεν

ᾧ λαοί τ’ ἐπιτετράφαται καὶ τόσσα μέμηλεν [Il. 2,25].

Claude : empereur érudit

Œuvres

Claude FRHist n° 75 test. 1-2 ap. Suet. Claud. 41,1-42,2 historiam in adulescentia hortante T. Liuio, Sulpicio uero Flauo etiam adiuuante, scribere adgressus est. et cum primum frequenti auditorio commisisset, aegre perlegit refrigeratus saepe a semet ipso. nam cum initio recitationis defractis compluribus subsellis obesitate cuiusdam risus exortus esset, ne sedato quidem tumultu temperare potuit, quin ex interuallo subinde facti reminisceretur cachinnosque reuocaret. (2.) in principatu quoque et scripsit plurimum et assidue recitauit per lectorem. initium autem sumpsit historiae post caedem Caesaris dictatoris, sed et transiit ad inferiora tempora coepitque a pace ciuili, cum sentiret neque libere neque uere sibi de superioribus tradendi potestatem relictam, correptus saepe et a matre et ab auia. prioris materiae duo uolumina, posterioris unum et quadraginta reliquit. (3.) composuit et de uita sua octo uolumina, magis inepte quam ineleganter; item Ciceronis defensionem aduersus Asini Galli libros satis eruditam. nouas etiam commentus est litteras tres ac numero ueterum quasi maxime necessarias addidit; de quarum ratione cum priuatus adhuc uolumen edidisset, mox princeps non difficulter optinuit ut in usu quoque promiscuo essent. extat talis scriptura in plerisque libris ac diurnis titulisque operum. (42.1.) nec minore cura Graeca studia secutus est, amorem praestantiamque linguae occasione omni professus. cuidam barbaro Graece ac Latine disserenti: “cum utroque – inquit – sermone nostro sis paratus”; et in commendanda patribus conscriptis Achaia, gratam sibi prouinciam ait communium studiorum commercio; ac saepe in senatu legatis perpetua oratione respondit. multum uero pro tribunali etiam Homericis locutus est uersibus. quotiens quidem hostem uel insidiatorem ultus esset, excubitori tribuno signum de more poscenti non temere aliud dedit quam:
ἄνδρ’ ἀπαμύνασθαι, ὅτε τις πρότερος χαλεπήνῃ [Il. 24,369; Od. 16,72; 21,133].
(2.) denique et Graecas scripsit historias, Tyrrhenicon uiginti, Carchedoniacon octo. quarum causa ueteri Alexandriae Musio additum ex ipsius nomine <nouum>; institutumque ut quotannis in altero Tyrrhenicon libri, in altero Carchedoniacon diebus statutis uelut in auditorio recitarentur toti a singulis per uices.

Suétone Claud. 33,2 aleam studiosissime lusit, de cuius arte librum quoque emisit, solitus etiam in gestatione ludere, ita essedo alueoque adaptatis ne lusus confunderetur.

Discours officiels

De aetate recuperatorum et de accusatoribus coercendis (papyrus P 8507 = BGU II 611 = ChLA X 418)
De iure honorum Gallis dando (CIL xiii 1668 = ILS 212)

Le responsum aux Alexandrins de 41 p.C. : P. Lond. 1912

Henry Bardon, Les Empereurs et les lettres latines d'Auguste à Hadrien, Paris 1940, 125-161.
Y. Burnand, Y. Le Bohec et J.-P. Martin éds., Claude de Lyon, Empereur romain. Actes du colloque Paris - Nancy - Lyon, novembre 1992, Paris 1998.
Eleanor Huzar, «Claudius - The Erudite Emperor», ANRW II 32.1 (1984), 611-650.
Arnaldo Momigliano, Claudius, the Emperor, and his Achievement, Oxford 1934.
E. Mary Smallwood, Documents Illustrating the Pincipates of Gaius Claudius and Nero, Bristol 1984².
V.M. Strocka éd., Die Regierungszeit des Kaisers Claudius(41-54 n. Chr.). Umbruch oder Episode?, Mainz 1994.

sur les Tyrrenika : D. Briquel, Le témoignage de Claude sur Mastarna/Servius Tullius, RBPh 68 (1990), 86-108.

sur le De uita sua : M. Sordi, Il De uita sua di Claudio e le caratteristiche di Claudio come storico di se stesso e di Roma, RIL 127 (1993), 213-219.

Le discours De iure honorum Gallis dando de l’empereur Claude

De César à Claude : le débat sur l’intégration des Gaulois

uers. pop. FPL4 4 p. 195 B. ap. Suet. Iul. 80,2
Gallos Caesar in triumphum ducit, idem in curiam :
Galli bracas deposuerunt, latum clauum sumpserunt.

Tacite ann. 11,23,1 A. Vitellio L. Vipstano consulibus cum de supplendo senatu agitaretur primoresque Galliae, quae Comata appellatur, foedera et ciuitatem Romanam pridem adsecuti, ius adipiscendorum in urbe honorum expeterent, multus ea super re uariusque rumor.

Le discours de Claude : CIL xiii 1668 = ILS 212

Col. 1

——-

-mae rerum no[straru]m sit u[tile —] |

equidem primam omnium illam cogitationem hominum quam | maxime primam occursuram mihi prouideo, deprecor ne | quasi nouam istam rem introduci exhorrescatis, sed illa |5 potius cogitetis, quam multa in hác ciuitate nouata sint, et | quidem statim ab origine urbis nostrae in quot formas statúsque rés p(ublica) nostra diducta sit. |

ll. 4-6 Cf. Tacite ann. 11,24,7 omnia, patres conscripti, quae nunc uetustissima creduntur, noua fuere: plebeii magistratus post patricios, Latini post plebeios, ceterarum Italiae gentium post Latinos. inueterascet hoc quoque, et quod hodie exemplis tuemur, inter exempla erit.
Tite-Live 4,4,1 at enim nemo post reges exactos de pleble consul fuit. quid postea? nullane res noua institui debet? et quod nondum est factum – multa enim nondum sunt facta in nouo populo –, ea ne si utilia quidem sunt fieri oportet?

quondam réges hanc tenuére urbem, nec tamen domesticis succes|soribus eam tradere contigit. sueruenere alieni et quidam exter|10ni, ut Numa Romulo successerit ex Sabinis ueniéns, uicinus qui|dem sed tunc externus; ut Ancó Márcio Priscus Tarquinius. [is] | propter temeratum sanguinem, quod patre Demaratho C[o]|rinthio natus erat et Tarquiniensi mátre generosá sed inopi, | ut quae tali marito necesse habuerit succumbere, cum domi re|15pelleretur á gerendis honoribus, postquam Romam migrauit, | regnum adeptus est. huic quoque et filio nepotiue eius, nam et | hoc inter auctores discrepat, insertus Seruius Tullius, si nostros | sequimur, captiua natus Ocresiá, si Tuscos, Caeli quondam Vi|uennae sodalis fidelissimus omnisque eius cásús comes, post|20quam uariá fortuna exáctus cum omnibus reliquis Caeliáni | exercitus Etruria excessit, montem Caelium occupauit et a duce suo | Caelio ita appellitatus, mutatóque nomine, nam Tusce Mastarna | ei nomen erat, ita appellatus est, ut dixi, et regnum summá cum rei | p(ublicae) útilitate optinuit. deinde, postquam Tarquini Superbi móres in|25uisi ciuitati nostrae esse coeperunt, qua ipsius qua filiorum ei[us], nempe pertaesum est mentés régni et ad consules, annuós magis|trátús, administratio rei p(ublicae) tránslata est. |

ll. 9-24 Cf. Tite-Live 4,3,10-12 en unquam creditis fando auditum esse, Numam Pompilium, non modo non patricium sed ne ciuem quidem Romanum, ex Sabino agro accitum, populi iussu, patribus auctoribus Romae regnasse? (11.) L. deinde Tarquinium, non Romanae modo sed ne Italicae quidem gentis, Demarati Corinthii filium, incolam ab Tarquiniis, uiuis liberis Anci, regem factum? (12.) Ser. Tullium post hunc, captiua Corniculana natum, patre nullo, matre serua, ingenio, uirtute regnum tenuisse? quid enim de T. Tatio Sabino dicam, quem ipse Romulus, parens urbis, in societatem regni accepit? 
l. 19 Cf. Tacite ann. 11,24,4 aduenae in nos regnauerunt: libertinorum filiis magistratus mandare non, ut plerique falluntur, repens, sed priori populo factitatum est.
Tite-Live 4,3,7 et perinde hoc ualet, plebeiusne consul fiat, tamquam seruum aut libertinum aliquis consulem futurum dicat?

quid nunc commemorem dictaturae hóc ipsó consulári impe|rium ualentius repertum apud maiores nostros, quo in a[s]|perioribus bellis aut in ciuili motú difficiliore uterentur? | aut in auxilium plebis creatós tribunos plébei? quid á consu|libus ad decemuiros translátum imperium, solutoque postea | decemuirali régno ad consules rúsus reditum? quid in [pl]ú|ris distributum consulare imperium tribunosque mil[itu]m|35 consulari imperio appellatós, qui séni et saepe octoni crearen|tur? quid communicátos postrémo cum plebe honóres, non imperi | solum sed sacerdotiorum quoque? iam si nárrem bella, á quibus | coeperint maiores nostri, et quo processerimus, uereor né nimió | insolentior esse uidear et quaesisse iactatiónem glóriae pro|40lati imperi ultra óceanum . sed illoc potius reuertar. ciuitat[em] //

Col. 2

——-

[— p]otest. sane | nouo m[ore] et diuus Aug[ustus au]onc[ulus m]eus et patruus Ti(berius) | Caesar omnem flórem ubique coloniárum ac municipiorum, bo|nórum scilicet uirorum et locupletium, in hác curiá esse uoluit. |5 quid ergo? non Italicus senator prouinciali potior est? iam | uobis, cum hanc partem censurae meae adprobáre coepero, quid | de eá ré sentiam, rebus ostendam. sed ne prouinciales quidem, | si modo ornare curiam poterint, reiciendos puto. |

l. 5 Cf. Tacite ann. 11,23,2-3 et studiis diuersis apud principem certabatur adseuerantium non adeo aegram Italiam ut senatum suppeditare urbi suae nequiret. suffecisse olim indigenas consanguineis populis nec paenitere ueteris rei publicae. […] quem ultra honorem residuis nobilium, aut si quis pauper e Latio senator foret? oppleturos omnia diuites illos, quorum aui proauique hostilium nationum duces exercitus nostros ferro uique ceciderint, diuum Iulium apud Alesiam obsederint

ornátissima ecce colonia ualentissimaque Viennensium, quam |10 longo iam tempore senatores huic curiae confert! ex qua colo|nia inter paucos equestris órdinis órnamentum L(ucius) Vestinum fa|miliarissime diligo et hodieque in rebus meis detineo, cuius libe|ri fruantur quaesó primo sacerdotiorum gradú, postmodo cum | annis promoturi dignitatis suae incrementa; ut dirum nomen la|15tronis taceam, et odi illud palaestricum pródigium, quod ante in do|mum consulatum intulit, quam colonia sua solidum ciuitatis Roma|nae benificium cónsecuta est. idem de frátre eius possum dicere, | miserabili quidem indignissimoque hóc cású, ut uobis utilis | senator esse non possit. |

20 tempus est iam, Ti(beri) Caesar Germanice, detegere té patribus conscriptis, | quo tendat oratio tua; iam enim ad extremos fines Galliae Nar|bonensis uenisti. | tot ecce insignes iuuenes, quot intueor, non magis sunt paenitendi | senatores, quam paenitet Persicum, nobilissimum uirum, ami|25cum meum, inter imagines maiorum suorum Allobrogici no|men legere. quod si haec ita esse consentitis, quid ultra desidera|tis, quam ut uobis digito demonstrem, solum ipsum ultrá fines | prouinciae Narbonensis iam uobis senatores mittere, quando | ex Luguduno habere nos nostri ordinis uiros non paenitet. |30 timide quidem, p(atres) c(onscripti), egressus adsuetos familiaresque uobis pro|uinciarum terminos sum, sed destricte iam Comatae Galliae | causa agenda est, in qua si quis hoc intuetur, quod bello per de|cem annos exercuerunt diuom Iulium, idem opponat centum | annorum immóbilem fidem obsequiumque multis trepidis re|35bus nostris plus quam expertum. illi patri meo Druso Germaniam | subigenti tutam quiete sua secúramque á tergo pácem praes|titerunt, et quidem cum a⸢b⸣ census nouo tum opere et inadsue|to Gallis ad bellum auocatus esset; quod opus quam ar|duum sit nobis, nunc cum maxime, quamuis nihil ultra, quam |40 ut publice notae sint facultates nostrae, exquiratur, nimis | magno experimento cognoscimus.

La consanguinitas des alliés

Les Troyens

Suétone Claud. 25,3 Iliensibus quasi Romanae gentis auctoribus tributa in perpetuum remisit recitata uetere epistula Graeca senatus populique R. Seleuco regi amicitiam et societatem ita demum pollicentis, si consanguineos suos Ilienses ab omni onere immunes praestitisset.

Les Éduens

César Gall. 1,33,2 Haeduos fratres consanguineosque saepe numero a senatu appellatos in seruitute atque in dicione uidebat Germanorum teneri eorumque obsides esse apud Ariouistum ac Sequanos intellegebat; quod in tanto imperio populi Romani turpissimum sibi et rei publicae esse arbitrabatur.

Tacite ann. 11,25,1 orationem principis secuto patrum consulto primi Aedui senatorum in urbe ius adepti sunt. datum id foederi antiquo et quia soli Gallorum fraternitatis nomen cum populo Romano usurpant.

P. Fabia, La table claudienne de Lyon, Lyon 1929.
A. Giardina, «L'identià incompiuta dell'Italia romana», L'Italie d'Auguste à Dioclétien. Actes du colloque international de Rome (25-28 mars 1992), Rome 1994, 1-89. 
M.T. Griffin, «The Lyons Tablet and Tacitean Hindsight», CQ 32 (1982), 404-418.
M.T. Griffin, «Claudius in Tacitus», CQ 40 (1990), 482-501.
P. Sage, «La table claudienne et le style de l'empereur Claude. Essai de réhabilitation», REL 58 (1980, 274-312.