Ratio et consuetudo à la fin de la République à Rome

Cicéron Brut. 258 solum quidem, inquit ille, et quasi fundamentum oratoris uides locutionem emendatam et Latinam, cuius penes quos laus adhuc fuit, non fuit rationis aut scientiae sed quasi bonae consuetudinis. mitto C. Laelium P. Scipionem : aetatis illius ista fuit laus tamquam innocentiae sic Latine loquendi – nec omnium tamen ; nam illorum aequales Caecilium et Pacuuium [test. 22 Schierl] male locutos uidemus – : sed omnes tum fere, qui nec extra urbem hanc uixerant neque eos aliqua barbaries domestica infuscauerat, recte loquebantur. sed hanc certe rem deteriorem uetustas fecit et Romae et in Graecia. confluxerunt enim et Athenas et in hanc urbem multi inquinate loquentes ex diuersis locis. quo magis expurgandus est sermo et adhibenda tamquam obrussa ratio, quae mutari non potest, nec utendum prauissima consuetudinis regula.

Cicéron de orat. 3,151-152 in quo non magna laus est uitare uitium – quamquam est magnum – uerum tamen hoc quasi solum quoddam atque fundamentum est, uerborum usus et copia bonorum. sed quid ipse aedificet orator et in quo adiungat artem, id esse nobis quaerendum atque explicandum uidetur.

const. Ath. 2,8  ἔπειτα φωνὴν πᾶσαν ἀκούοντες ἐξελέξαντο τοῦτο μὲν ἐκ τῆς, τοῦτο δὲ ἐκ τῆς· καὶ οἱ μὲν Ἕλληνες ἰδίᾳ μᾶλλον καὶ φωνῇ καὶ διαίτῃ καὶ σχήματι χρῶνται, Ἀθηναῖοι δὲ κεκραμένῃ ἐξ ἁπάντων τῶν Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων.

Varron frg. 268 Funaioli = 115 Goetz–Schoell ap. Diom. GL 1,439,15-30 Latinitas est incorrupt{a}e loquendi obseruatio secundum Romanam linguam. constat autem … his quattuor : natura analogia consuetudine auctoritate.

Cicéron Brut. 261 Caesar autem rationem adhibens consuetudinem uitiosam et corruptam pura et incorrupta consuetudine emendat.

Sisenna et l’analogie

Cicéron Brut. 228 inferioris autem aetatis erat proxumus L. Sisenna, doctus uir et studiis optimis deditus, bene Latine loquens, gnarus rei publicae, non sine facetiis, sed neque laboris multi nec satis uersatus in causis; interiectusque inter duas aetates Hortensi et Sulpici nec maiorem consequi poterat et minori necesse erat cedere. huius omnis facultas ex historia ipsius perspici potest, quae cum facile omnis uincat superiores, tum indicat tamen quantum absit a summo quamque genus hoc scriptionis nondum sit satis Latinis litteris inlustratum.

Cicéron Brut. 260 Sisenna defendens dixit quaedam eius [sc. C. Rusi] sputatilica esse crimina. tum C. Rusius : “circumuenior – inquit – iudices, nisi subuenitis. Sisenna quid dicat nescio ; metuo insidias. sputatilica, quid est hoc ? sputa quid sit scio, tilica nescio”. maxumi risus ; sed ille tamen familiaris meus recte loqui putabat esse inusitate loqui.

Varron entre analogie et usage

Varron ling. 9,18 quare qui ad consuetudinem nos uocant, si ad rectam, sequemur : in eo quoque enim est analogia ; si ad eam inuitant quae est deprauata, ni{c}hilo magis sequemur, nisi cum erit necesse, {se}quam in ceteris rebus mala exempla : nam ea quoque, cum aliqua uis urget, inuiti sequemur.

Varron ling. 10,73 usui<s> species uidentur esse tres: una consuetudinis ueteris, altera consuetudinis huius, tertia neutra. uetera, ut cascus casci, surus suri; huius consuetudinis, ut albus caldus, albo caldo; neutrae, ut scala scalam, falera faleram. ad quas accedere potest quarta mixta, ut amicitia inimicitia, amicitiam inimicitiam. prima est qua usi antiqui et nos reliquimus, secunda qua nunc utimur, tertia qua utuntur poetae.

Varron ling. 9,1 * nesciunt docere quam discere quae ignorant : in quo fuit Crates, nobilis grammaticus, qui fretus Chrysippo, homine acutissimo qui reliquit περὶ ἀνωμαλίας {lei} libros contra analogian atque Aristarchum est nixus, sed ita, ut scripta indicant eius, ut neutrius uideatur peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus [SVF  II 151 = FDS 640] de inaequabilitate cum scribit sermonis, propositum habet ostendere similes res dissimilibus uerbis et dissimiles similibus esse uocabulis notatas, id quod est uer{b}um, et {cum} Aristarchus, de aequabilitate cum scribit, uerborum similitudinem qua{ru}ndam <in>clinatione{s} sequi iubet, quoad patiatur consuetudo.

Varron ling. 9,5 alia enim populi uniuersi, alia singulorum, et de ieis non eadem oratoris et poetae, quod eorum non idem ius. itaque populus uniuersus debet in omnibus uerbis uti analogia et, si perperam est consuetus, corrigere se ipsum, cum orator non debeat in omnibus uti, quod sine offensione non potest facere, cum poeta{e} transilire lineas impune possit.

Varron ling. 9,17 quas nouas uerbi declinationes ratione{s} introductas respuet forum, his boni poetae, maxime scenici, consuetudine subigere aures populi debent, quod poetae multum possunt in hoc: propter eos quaedam uerba in declinatione melius, quaedam deterius dicuntur. consuetudo loquendi est in motu: itaque sole<n>t fieri et meliora deteriora<et deteriora> meliora; uerba perperam dicta{m} apud antiquos aliquos propter poetas non modo nunc dicuntur recte, sed etiam quae ratione dicta sunt tum, nunc perperam dicuntur. (18.) quare qui ad consuetudinem nos uocant, si ad rectam, sequemur: in eo quoque enim est analogia; si ad eam inuitant quae est deprauata, ni{c}hilo magis sequemur, nisi cum erit necesse, {se}quam in ceteris rebus mala exempla.

Varron ling. 9,114 itemque cum ea [sc. analogia] non multo minus quam in omnibus uerbis patiatur uti consuetudo co<m>munis, fatendum illud †quoquando analogian sequi nos debere uniuersos, singulos autem praeterquam in quibus uerbis offensura sit consuetudo co<m>munis, quod ut dixi aliud debet praestare populus, aliud e populo singuli homines. neque id mirum est, cum singuli quoque non sint eodem iure: nam liberius potest poeta quam orator sequi analogias.

Le frg. 2 du De analogia de César

César anla. frg. 2 Garcea ap. Gell. 1,10,1-4 uiue ergo moribus praeteritis, loquere uerbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae uiro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut « tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens uerbum ».

Pline, César et le De consulatu suo de Cicéron

Pline nat. 7,116-117 sed quo te, M. Tulli, piaculo taceam, quoue maxime excellentem insigni praedicem ? quo potius quam uniuersi populi illius genti<um> amplissimi testimonio, et tota uita tua consulatus tantum operibus electis ? (117.) te dicente legem agrariam, hoc est alimenta sua, abdicarunt tribus ; te suadente Roscio theatralis auctori legis ignouerunt notatasque se discrimine sedis aequo animo tulerunt ; te orante proscriptorum liberos honores petere puduit. tuum Catilina fugit ingenium ; tu M. Antonium proscripsisti. salue primus omnium parens patriae appellate, primus in toga triumphum linguaeque lauream merite et facundiae Latiarumque litterarum parens aeque – ut dictator Caesar, hostis quondam tuus, de te scripsit – omnium triumphorum laurea maiorem, quanto plus est ingenii Romani terminos in tantum promouisse quam imperii.

César Anticato frg. 2 Klotz, Tschiedel ap. Plut. Caes. 3,4 αὐτὸς δ’ οὖν ὕστερον ἐν τῇ πρὸς Κικέρωνα περὶ Κάτωνος ἀντιγραφῇ παραιτεῖται, μὴ στρατιωτικοῦ λόγον ἀνδρὸς ἀντεξετάζειν πρὸς δεινότητα ῥήτορος εὐφυοῦς καὶ σχολὴν ἐπὶ τοῦτο πολλὴν ἄγοντος.

La mise en forme littéraire du consulat de Cicéron

Cicéron Att. 1,19,10 (mars 60) commentarium consulatus mei Graece compositum misi ad te. […] Latinum si perfecero, ad te mittam. tertium poëma exspectato, ne quod genus a me ipso laudis meae praetermittatur.

Cicéron Att. 2,2,1-2 (juin 60) Kal. Iun. eunti mihi Antium et gladiatores M. Metelli cupide relinquenti uenit obuiam tuus puer. is mihi litteras abs te et commentarium consulatus mei Graece scriptum reddidit. in quo laetatus sum me aliquanto ante de isdem rebus Graece item scriptum librum L. Cossinio ad te perferendum dedisse; nam si ego tuum ante legissem, furatum me abs te esse diceres. (2.) quamquam tua illa (legi enim libenter) horridula mihi atque incompta uisa sunt, sed tamen erant ornata hoc ipso quod ornamenta neglexerant, et, ut mulieres, ideo bene olere quia nihil olebant uidebantur. meus autem liber totum Isocrati myrothecium atque omnis eius discipulorum arculas ac non nihil etiam Aristotelia pigmenta consumpsit. quem tu Corcyrae, ut mihi aliis litteris significas, strictim attigisti, post autem, ut arbitror, a Cossinio accepisti. quem tibi ego non essem ausus mittere nisi eum lente ac fastidiose probauissem. quamquam ad me rescripsit iam Rhodo Posidonius se, nostrum illud ὑπόμνημα <cum> legeret, quod ego ad eum ut ornatius de isdem rebus scriberet miseram, non modo non excitatum esse ad scribendum sed etiam plane deterritum. quid quaeris? conturbaui Graecam nationem. ita uulgo qui instabant ut darem sibi quod ornarent, iam exhibere mihi molestiam destiterunt. tu, si tibi placuerit liber, curabis ut et Athenis sit et in ceteris oppidis Graeciae. uidetur enim posse aliquid nostris rebus lucis adferre.

Une variante d’auteur dans le De consulatu suo?

Cicéron carm. frg. 6 Soubiran = 11 Blänsdorf

  • Cicéron Pis. 74 concedat laurea laudi
  • Cicéron off. 1,77 cedant arma togae, concedat laurea laudi
  • pseudo Salluste in Cic. 6 cedant arma togae, concedat laurea linguae
  • Quintilien inst. 11,1,24 cedant arma togae, concedat laurea linguae
  • laus Pisonis 35-36 sic etiam magno iam tunc Cicerone iubente | laurea facundis, cesserunt arma togatis

Plutarque Cic. 51,1 = compar. Demosth. et Cic. 2,1 τὰ ὅπλα δεῖ τῇ τηβέννῳ καὶ τῇ γλώττῃ τὴν θριαμβικὴν ὑπείκειν δάφνην.

Ennius ann. 268-273 Vahlen2 = 248-253 Skutsch
pellitur e medio sapientia, ui geritur res;
spernitur orator bonus, horridus miles amatur;
haud doctis dictis certantes, nec maledictis
miscent inter sese inimicitias agitantes;
non ex iure manu consertum, sed magis ferro
rem repetunt regnumque petunt, uadunt solida ui.

V. LOMANTO, Cedant arma togae, in : De tuo tibi. Omaggio degli allievi a Italo Lana, Bologna 1996, 115-141.
K. VOLK – J. E.G. ZETZEL, Laurel, Tongue and Glory (Cicero, De consulatu suo fr. 6 Soubiran), Classical Quarterly 65 (2015), 204-223.

L’éloquence de César dans le Brutus cicéronien

La formation de César

Cicéron Brut. 252 sed tamen, Brute – inquit Atticus – de Caesare et ipse ita iudico et de hoc huius generis acerrumo existimatore saepissume audio, illum omnium fere oratorum Latine loqui elegantissume ; nec id solum domestica consuetudine ut dudum de Laeliorum et Muciorum familiis audiebamus, sed quamquam id quoque credo fuisse, tamen, ut esset perfecta illa bene loquendi laus, multis litteris et iis quidem reconditis et exquisitis summoque studio et diligentia est consecutus.

Cicéron de orat. 3,45 eam [sc. Laeliuam] sic audio, ut Plautum mihi aut Naeuium uidear audire ; sono ipso uocis ita recto et simplici est, ut nihil ostentationis aut imitationis adferre uideatur ; ex quo sic locutum eius patrem iudico, sic maiores ; non aspere …, non uaste, non rustice, non hiulce, sed presse et aequabiliter et leuiter.

Cicéron Brut. 177 festiuitate igitur et facetiis, inquam, C. Iulius L. f. [test. 1 Malcovati4] et superioribus et aequalibus suis omnibus praestitit oratorque fuit minime ille quidem uehemens, sed nemo unquam urbanitate, nemo lepore, nemo suauitate conditior. sunt eius aliquot orationes, ex quibus sicut ex eiusdem tragoediis lenitas eius sine neruis perspici potest.

Cicéron de orat. 3,48 praetereamus igitur praecepta Latine loquendi quae puerilis doctrina tradit et subtilior cognitio ac ratio litterarum alit aut consuetudo sermonis cotidiani ac domestici, libri confirmant et lectio ueterum oratorum et poetarum.

La rédaction du De analogia

Cicéron Brut. 253 qui{n} etiam in maxumis occupationibus ad te ipsum, inquit in me intuens, de ratione Latine loquendi accuratissume scripserit primoque in libro dixerit uerborum dilectum originem esse eloquentiae tribueritque, mi Brute, huic nostro, qui me de illo maluit quam se dicere, laudem singularem ; nam scripsit his uerbis, cum hunc nomine esset adfatus : « ac si, <ut> cogitata praeclare eloqui possent, nonnulli studio et usu elaborauerunt – cuius te paene principem copiae atque inuentorem bene de nomine ac dignitate populi Romani meritum esse existumare debemus – hunc facilem et cotidianum nouisse sermonem nunc pro relicto est habendum ? » [César anal. frg. 1 a-b Garcea].

La hiérarchie des vertus du discours

Cicéron de orat. 3,38 linquamus igitur haec, quae cognitionem habent facilem, usum necessarium.

Cicéron de orat. 3,49 quid multa? tam facilis est tota res, ut mihi permirum saepe uideatur, cum difficilius intellegatur, quid patronus uelit dicere, quam si ipse ille, qui patronum adhibet, de re sua diceret.

Cicéron de orat. 3,52 faciles enim – inquit – Antoni, partes eae fuerunt duae, quas modo percucurri uel potius paene praeterii, Latine loquendi planeque dicendi; reliquae sunt magnae, implicatae, uariae, graues, quibus omnis admiratio ingeni, omnis laus eloquentiae continetur; nemo enim umquam est oratorem, quod Latine loqueretur, admiratus; si est aliter, inrident, neque eum oratorem tantum modo, sed hominem non putant; nemo extulit eum uerbis, qui ita dixisset, ut, qui adessent, intellegerent quid diceret, sed contempsit eum, qui minus id facere potuisset.

Éloquence et engagement politique

Cicéron Brut. 254-255 tum Brutus : amice hercule, inquit, et magnifice te laudatum puto, quem non solum principem atque inuentorem copiae dixerit, quae erat magna laus, sed etiam bene meritum de populi Romani nomine et dignitate. quo enim uno uincebamur a uicta Graecia, id aut ereptum illis est aut certe nobis cum illis communicatum. (255.) hanc autem – inquit – gloriam testimoniumque Caesaris tuae quidem supplicationi non, sed triumphis multorum antepono.

Cicéron Brut. 256 uerum quidem si audire uolumus, omissis illis diuinis consiliis, quibus saepe constituta est imperatorum sapientia salus ciuitatis aut belli aut domi, multo magnus orator praestat minutis imperatoribus.

La justification historique de l’analogie

Cicéron Brut. 258 solum quidem, inquit ille, et quasi fundamentum oratoris uides locutionem emendatam et Latinam, cuius penes quos laus adhuc fuit, non fuit rationis aut scientiae sed quasi bonae consuetudinis. mitto C. Laelium P. Scipionem : aetatis illius ista fuit laus tamquam innocentiae sic Latine loquendi – nec omnium tamen ; nam illorum aequales Caecilium et Pacuuium [test. 22 Schierl] male locutos uidemus – : sed omnes tum fere, qui nec extra urbem hanc uixerant neque eos aliqua barbaries domestica infuscauerat, recte loquebantur. sed hanc certe rem deteriorem uetustas fecit et Romae et in Graecia. confluxerunt enim et Athenas et in hanc urbem multi inquinate loquentes ex diuersis locis. quo magis expurgandus est sermo et adhibenda tamquam obrussa ratio, quae mutari non potest, nec utendum prauissima consuetudinis regula.

const. Ath. 2,8  ἔπειτα φωνὴν πᾶσαν ἀκούοντες ἐξελέξαντο τοῦτο μὲν ἐκ τῆς, τοῦτο δὲ ἐκ τῆς· καὶ οἱ μὲν Ἕλληνες ἰδίᾳ μᾶλλον καὶ φωνῇ καὶ διαίτῃ καὶ σχήματι χρῶνται, Ἀθηναῖοι δὲ κεκραμένῃ ἐξ ἁπάντων τῶν Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων.

Sisenna et le néologisme

Cicéron Brut. 228 inferioris autem aetatis erat proxumus L. Sisenna, doctus uir et studiis optimis deditus, bene Latine loquens, gnarus rei publicae, non sine facetiis, sed neque laboris multi nec satis uersatus in causis; interiectusque inter duas aetates Hortensi et Sulpici nec maiorem consequi poterat et minori necesse erat cedere. huius omnis facultas ex historia ipsius perspici potest, quae cum facile omnis uincat superiores, tum indicat tamen quantum absit a summo quamque genus hoc scriptionis nondum sit satis Latinis litteris inlustratum.

Cicéron Brut. 260 Sisenna defendens dixit quaedam eius [sc. C. Rusi] sputatilica esse crimina. tum C. Rusius : “circumuenior – inquit – iudices, nisi subuenitis. Sisenna quid dicat nescio ; metuo insidias. sputatilica, quid est hoc ? sputa quid sit scio, tilica nescio”. maxumi risus ; sed ille tamen familiaris meus recte loqui putabat esse inusitate loqui.

Cicéron Brut. 261 Caesar autem rationem adhibens consuetudinem uitiosam et corruptam pura et incorrupta consuetudine emendat.

La théorie de la consuetudo chez Varron

Varron ling. 9,18 quare qui ad consuetudinem nos uocant, si ad rectam, sequemur : in eo quoque enim est analogia ; si ad eam inuitant quae est deprauata, ni{c}hilo magis sequemur, nisi cum erit necesse, {se}quam in ceteris rebus mala exempla : nam ea quoque, cum aliqua uis urget, inuiti sequemur.

Varron ling. 9,1 * nesciunt docere quam discere quae ignorant : in quo fuit Crates, nobilis grammaticus, qui fretus Chrysippo, homine acutissimo qui reliquit περὶ ἀνωμαλίας {lei} libros contra analogian atque Aristarchum est nixus, sed ita, ut scripta indicant eius, ut neutrius uideatur peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus [SVF  II 151 = FDS 640] de inaequabilitate cum scribit sermonis, propositum habet ostendere similes res dissimilibus uerbis et dissimiles similibus esse uocabulis notatas, id quod est uer{b}um, et {cum} Aristarchus, de aequabilitate cum scribit, uerborum similitudinem qua{ru}ndam <in>clinatione{s} sequi iubet, quoad patiatur consuetudo.

 

César, la raison et les lettres

Séminaire du semestre 2 (M2-M4 LC56LA), mardi, 15h-17h, Bibliothèque de l’UFR de Latin

Ce séminaire se propose de replacer l’ensemble de l’œuvre de César, de la correspondance aux traités fragmentaires de cet auteur, dans le cadre de l’esprit critique qui se développa à Rome à la fin du Ier siècle av. J.-C. Peu après le moment où Lucrèce avait démontré que les phénomènes célestes, comme les dynamiques du monde terrestre, dépendent des lois rationnelles et immuables de la nature, la compréhension de la « raison » interne aux différents aspects de l’univers fit l’objet de la réflexion de César. Le nouveau système politique que celui-ci mit en place, fondé sur un nouveau rapport avec l’armée, se manifesta surtout dans une série de réformes juridiques et dans une vaste politique culturelle, témoignant de la quête d’une norme absolue et rationnelle, opposée à l’arbitraire, aux préjugés et aux négligences des représentants traditionnels des institutions. Pour étudier cette politique culturelle nous nous appuierons sur trois corpus complémentaires :

  • lus essentiellement comme documents historiques, les commentarii de bello Gallico et de bello ciuili comportent d’abord et avant tout une dimension littéraire trop souvent négligée, qui ne se réduit pas à la catégorie positiviste de l’ « art de la déformation historique », mais qui s’appuie sur l’émergence de nouvelles catégories ethnographiques, sociologiques et philosophiques, comme par exemple l’élaboration d’une conception du temps liée à l’occasio et à la fortuna;
  • les écrits fragmentaires de César incluent des lettres et des discours, dont le célèbre éloge funèbre de Iulia, remarquable exemple d’ « invention de la tradition », ainsi que des poèmes, où l’on trouve non seulement les libelli poétiques composés par le jeune César et censurés par Auguste, mais aussi une épigramme sur Térence répondant à Cicéron sur les questions fondamentales de la traduction artistique et du rôle de la palliata à l’époque tardo-républicaine ;
  • les traités Sur l’Analogie (De analogia) et Contre Caton (Anticato), eux aussi transmis sous forme fragmentaire, s’insèrent dans une polémique contre Cicéron au sujet des apports différents que l’orateur et le chef militaire peuvent fournir à l’État : au moment même où il était occupé par la guerre en Gaule, César esquissa en effet le projet d’une réforme de la langue latine fondée sur des normes stables, pour créer un véritable modèle de communication adapté aux besoins des nouveaux groupes sociaux annexés aux territoires romains.

Ce séminaire montrera comment César a pu concevoir ses activités littéraires et culturelles en tant qu’instruments de cohésion identitaire et symboles de sa politique d’inclusion culturelle. Les extraits fragmentaires des écrits de César sont édités par Alfred Klotz, Iuli Caesaris commentarii, III, Commentarii belli Alexandrini, belli Africi, belli Hispaniensis; accedunt C. Iuli Caesaris et A. Hirti fragmenta, Leipzig, Teubner, 1927, mais tous les textes étudiés seront distribués dans le cadre du séminaire et mis en ligne dans le carnet de recherche Littérature latine et histoire des textes : https://llhdt.hypotheses.org/.

Index du séminaire :

  1. L’éloquence de César dans le Brutus cicéronien
  2. Pline, César et le De consulatu suo de Cicéron
  3. Ratio et consuetudo à la fin de la République à Rome

Un texte théâtral : P.Hamb. II 167r

Le siparium et l’aulaeum

  • Quintilien inst. 6,1,32 sed non ideo probauerim, quod factum et lego et ipse aliquando uidi, depictam <in> tabula siparioue imaginem rei cuius atrocitate iudex erat commouendus. quae enim est actoris infantia qui mutam illam effigiem magis quam orationem pro se putet locuturam?
  • Cicéron 14 itaque ille alter [sc. Piso] aut ipse est homo doctus et a suis Graecis subtilius eruditus, quibuscum iam in exostra helluatur, antea post siparium solebat.
  • Apulée met. 1,8 oro te – inquam – aulaeum tragicum dimoueto et siparium scaenicum complicato et cedo uerbis communibus.
  • Apulée met. 10,29 at ubi discursus reciproci multinodas ambages tubae terminalis cantus explicuit, aulaeo subducto et complicitis siparis scaena disponitur.

Les protagonistes de la togata

  • Caeso : Titinius 107 Ribbeck = 107 Daviault
  • Hortensius : titre de Titinius ?
  • Lucius : Titinius 179 R. = 173 D.
  • Numerius : Afranius 3 R. ; 272 R. = 276 D.
  • Numisius : Afranius 294 R. = 297 D.
  • Paula : Titinius 109 R. = 112 D.
  • Piculeta Postuma : Titinius 74 R. = 69 D.
  • Prilia : titre de Titinius ?
  • Quintus : titre de Titinius
  • Rutilia : Afranius 426 R. = 427 D.
  • Seruius : Afranius 95 R. = 80 D.
  • Sextus : Afranius 20 R. = 22 D.
  • Tirrius : Afranius 112 R. = 113 D. ; 109 R. = 115 D.
  • Titus : Afranius 304 R. = 316 D.

Les lieux de la togata

  • Ferentinum : Titinius, Psaltria siue Ferentinatis
  • Setia : Titinius, Setīna
  • Veliternum : Titinius, Veliterna
  • Brundisium : Afranius, Brundisina

Les parallèles avec Afranius

Afranius 376-377 Ribbeck = 360-361 Daviault
excludat uxor tam confidenter uirum?
non faciet!

Afranius frg. 3 Ribbeck = 3 Daviault ap. Non. 257,53-58 Mercier = 392 Lindsay
callet significat scit, hoc est, calliditate, quae est urbana scientia. […] Afranius Abducta:
nescis num eri mei omnem melius calluerint rem quam uolo

Numeri me … rem callere corr. Ribbeck

Afranius frg. 272-273 Ribbeck = 276-277 Daviault ap. Non. 396,37-397,9 Mercier = 637 Lindsay
sufferre significat dedere uel subponere. […] Afranius Prodigo :
nam me pudet ubi mecum loquitur Numerius,
aliquid sufferre Graece; inridet me ilico.

sufferre corr. Bothius : suffero codd.

Afranius frg. 15 Ribbeck = 17 Daviault ap. Fes. p. 426,5-9
sagaces appellantur multi ac sollertis acuminis. Afranius in Brundisina:
quis tam sagaci corde, atque ingenio unico?

Afranius 149-150 Ribbeck = 148-149 Daviault ap. Non. 138,10-12 Mercier = 210 Lindsay
maceries, Afranius Excepto:
<  ̆  ̄ >si ille haec nunc sentit, facere illi satis
uis quanta illius mors sit maceries tibi.

BIBLIOGRAPHIE SÉLECTIVE
Ed. princeps: Seminar für klass. Philologie des Universität Hamburg, Veröffentlichungen aus der Hamburger Staats- u. Universitätsbibliothek, IV, Hamburg 1954, 123-126 + Tafel 10.
Études:
B. BADER, «Ein Afraniuspapyrus?», ZPE 12 (1973), 270-276.
J. DINGEL, «Bruchstück einer römischen Komödie auf einem Hamburger Papyrus (Afranius?)», ZPE 19 (1973), 29-44.
J. DINGEL, «Zum Komödienfragment P. Hamb. 167 (Afranius?)», ZPE 14 (1974), 168.

La mise à jour du « canon » des auteurs lus à l’école

herm. Celt. 37a-39d Dickey

37a
ἀπίουσιν πρωτόσχολοι
eunt priores
πρὸς διδάσκαλον·
ad magistrum;
ἀναγινώσκουσιν
legunt
ἀνάγνωσιν
lectionem
περὶ Ἰλιάδος,
de Iliade
ἄλλη περὶ Ὀδυσσείας
aliam de Odyssia.
b
λαμβάνουσι τόπον
accipiunt locum
(παραίνεσιν,
(suasoriam,
ἀμφιβήτησιν,
controuersiam,
ἱστορίαν,
historiam,
κωμῳδίαν,
comoediam,
c
διηγήματα,
narrationes,
ἁπάσην φιλοπονίαν
omnem industriam
ῥητορείας,
orationis,
προφάσεις
causas,
τοῦ Ἰλιακοῦ πολέμου,
Troici belli,
d
πρόθεσιν
materiam
τῆς ἀναγορεύσεως,
recitationis,
ἀνάδοσιν·
redictationes;
38a
πράξεις τοῦ Κικέρωνος,
actiones Tullianas,
Οὐεργίλιον,
Maronem,
<…>,
Persium,
φωτίδιον,
Lucanum,
<…>,
b
δύο μάχη,
duo bella,
<…>,
Terentium,
Sallustium,
τρεῖς κωμῳδίας,
tres comoedias,
<…>,
Theocritum,
c
Thycydidem,
Demosthenem,
Hippocratem,
Xenophontem,
καὶ τοὺς Κυνικούς).
et Cynicos).
39a
τότε ἐπανέρχεται
tunc reuertitur
ἔκαστος,
quisque,
ἐν τῷ ἰδιῳ τόπῳ
in suo loco
καθέζουσιν.
considunt.
b
ἔκαστος ἀναγιγνώσκει
quisque legit
ἀνάγνωσιν
lectionem
αὐτῷ δεδειγμένην·
sibi subtraditam;
c
ἄλλος γράφει,
alter scribit,
ἄλλος ἠθοποιεῖ
alter meditatur.
είς τάξιν ἀναγορεούσιν
in ordinem recitant
ἕκαστος
quisque
κατὰ τὴν δύναμιν·
pro posse;
d
εἴ τις καλῶς
si quis bene
ἀναγόρευσεν,
recitauit,
ἐπαινεῖται·
laudatur;
εἴ τις κακῶς,
si quis male,
δέρεται.
coercetur

L’histoire du texte de Térence à l’école

P.Vindob. inv. L 103 (Πª) et le texte de l’Andrienne

↓ III Andr. 513-521   IV Andr. 539-554 ↓
→ II Andr. 489-499  I Andr. 573-582 →

ll.8-9 interl. ΔΙΗΠΙΛΗΟΣ : δι’ ἐλλίψεως (cf. Donat. Andr. 496 et deest es: apta ἔλλειψις irascenti) ; διαπειληκώς (K. McNamee, Annotations in Greek and Latin Texts from Egypt, New Haven 2007 : 490 n° 2933.1 « “in a violently threatening manner”, explaining how the line should be delivered ») ; διηπ(ε)ιλη(κ)ώς (J. Soubiran, «Une glose grecque sur un papyrus de Térence. [P.Vindob. L 103]»,  Wiener Studien 104, 1991, 115-118)
La mise en page du ms. Paris, BNF, Latinus 7899 (IXe s. )

f. 18 recto: vv. 481-489

f. 19 recto: vv. 510-528

f. 21 recto: vv. 580b-587

R.M. Danese, «Revisione del PVindob L 103 (Terenzio)», Studi Classici e Orientali 39, 1989, 133‒157.

P.Oxy. xxiv 2401

→ frg. a verso : 635-668   frg. b recto : 924-951 [952-956]→
↓ frg. a recto : 602-634      frg. b verso : 957-979 ↓

L’exitus suppositicius de l’Andrienne

Donat Andr. 978 tu Daue abi domum] hi uersus usque ad illum gnatam tibi meam Philumenam uxorem [Andr. 999a] negantur Terentii esse adeo, ut in plurimis exemplaribus bonis non inferantur tu Daue abi domum.

Eugraphius Andr. 976 post hunc uersus secuntur continentes illam sententiam quemadmodum itum est ad Chremetem, quemadmodum exoratus Charino promiserit filiam. sed hos tollendos esse uersus persuadet qui sequitur

exitus (vv. 977-981)
Pamphilus memini: atque adeo longumst illum me exspectare dum exeat.
sequere hac me: intus apŭd Glycerium nunc est. tu, Daue, abĭ domum,
propera, accerse hinc qui auferant. em quid stas? quid cessas? Dauos eo.
ne exspecteti’ dum exeant huc: intu’ despondebitur;
intu’ transigetur siquid est quod restet. Cantor plaudite!
exitus alter suppositicius (vv. 980a-1000a)
Pamphilus Charinus Chremes Davos
Pa. te expectabam: est de tua re quod agere ego tecum uolo.
operam dedi ne me esse oblitum dicas tuae gnatae alterae.
tibi me opinor inuenisse dignum te atque illa uirum. Cha. ah,
perii, Daue, de meo amore ac uita <nunc> sors tollitur.
Chr. non noua istaec mihi condicio est, si uoluissem, Pamphile.
Cha. occidi, Daue. Da. mane. Cha. perii. Chr. id quamobrem non uolui eloquar:
non idcirco quod eum omnino adfinem mihi nollem . . Cha. hem! Da tace.
Chr. sed amicitia nostra quae est a patribus nostris tradita
nobis, aliquam partem studui adauctam tradi liberis.
nunc cum copia ac fortuna utrique ut obsequerer dedit,
detur. Pa. bene factum. Da. adi atque age homini gratias. Cha. salue, Chremes,
amicorum meorum omnium mihi †agissime.
quod mihi non minus est gaudio quam id <quod uolo>
quod <abs te expecto et summo studio> abs te expeto:
me repperisse ut habitus antehac fui tibi.
Chr. animum, Charine, quod ad cumque applicaueris
studium exinde ut erit tute existimaberis.
id ita esse facere coniecturam ex me licet:
alienus abs te tamen quis tu esses noueram.
Cha. ita res est. Chr. gnatam tibi meam Philumenam
uxorem et dotis sex talenta spondeo.
P.Oxy. 2401 (vv. 977 ss.)
pa                  memini adq·a.[eo longum est illum me exspectare dum exeat
ch                  .[..]o.[
ch                     [

La lecture des textes théâtraux à l’école

Quintilien inst. 1,11,1-14 dandum aliquid comoedo quoque, dum eatenus qua pronuntiandi scientiam futurus orator desiderat. non enim puerum, quem in hoc instituimus, aut feminae uocis exilitate frangi uolo aut seniliter tremere. […] (4.) quod est igitur huius doctoris officium? in primis uitia si qua sunt oris emendet, ut expressa sint uerba, ut suis quaeque litterae sonis enuntientur. […] (12.) debet etiam docere comoedus quomodo narrandum, qua sit auctoritate suadendum, qua concitatione consurgat ira, qui flexus deceat miserationem: quod ita optime faciet si certos ex comoediis elegerit locos et ad hoc maxime idoneos, id est actionibus similes. (13.) idem autem non ad pronuntiandum modo utilissimi, uerum ad augendam quoque eloquentiam maxime accommodati erunt. (14.) et haec dum infirma aetas maiora non capiet.

BIBLIOGRAPHIE SÉLECTIVE
F.R. NOCCHI, Tecniche teatrali e formazione dell'oratore in Quintiliano, Berlin 2013, 182-200.
J. VELAZA, La historia del texto de Terencio en la Antigüedad, Barcelona 2007.
B. VICTOR, «The Transmission of Terence», in: M. FONTAINE - A.C. SCAFURO (éds.), The Oxford Handbook of Greek and Roman Comedy, Oxford 2014: 699-715.

Cicéron et l’écriture des textes en prose

Le travail préliminaire : adnotatio

Cicéron Att. 16,11,4 (Pouzzoles, 5 nourembre 44) : τὰ περὶ τοῦ καθήκοντος, quatenus Panaetius, absolui duobus. illius tres sunt; sed cum initio diuisisset ita, tria genera exquirendi offici esse, unum, cum deliberemus honestum an turpe sit, alterum, utile an inutile, tertium, cum haec inter se pugnare uideantur, quo modo iudicandum sit, […] de duobus primis praeclare disserit, de tertio pollicetur se deinceps scripturum sed nihil scripsit. eum locum Posidonius persecutus <est>. ego autem et eius librum arcessiui et ad Athenodorum Caluum scripsi ut ad me τὰ κεφάλαια mitteret; quae exspecto.

L’introduction du sigle K(aput)

P.Iand. V 90 (I a.C. – I p.C.) : Cicéron Verr. 2,2,3-4

5 quare · P. · Africanus · Carthagine · deleta · Siculoru]m · urbes · signIs[·] monumentIsque
pulcherrimIs · exornauit · / ut · quos · uictoria po]puli · R · maxime · laetari · arbitrabatur
apud · eos · monumenta · uictoriae · plurima con]locaret K · denique · ille · ipse
M · Marcellus · cuius · in Sicilia · uirtutem · host]e[s] 「misericordiam uictI · fidem ·
ceterI · SiculI · perspexerunt / · non solu/m · sociIs · in · eo · bello · consuluit · 「uerum · etiam ·
superatIs · hostibus · temperauit K · urbe]m[·]pulcherrumam · Syracusás · quae · cum · manú
munitissima · esset · tum · locI · natura · te]rr[a] · ac · mari · clauderetur · / cum [uI consi]lioque ·
cepisset · / non · solum · incolum]em · passus · est · esse · / sed · ita · reliquit · ornatam / ·
ut · esset · idem · monumentum · uictoria]e[· mansuetudinis · continentiae · / cum · homines ·
La méthode de travail de Pline l’Ancien

Pline le Jeune epist. 3,5,10-17 post cibum saepe (quem interdiu leuem et facilem ueterum more sumebat) aestate si quid otii, iacebat in sole, liber legebatur, adnotabat excerpebatque. nihil enim legit quod non excerperet; dicere etiam solebat nullum esse librum tam malum ut non aliqua parte prodesset. (11) post solem plerumque frigida lauabatur, deinde gustabat dormiebatque minimum; mox quasi alio die studebat in cenae tempus. super hanc liber legebatur adnotabatur, et quidem cursim. […] (14) […] in secessu solum balinei tempus studiis eximebatur (cum dico balinei, de interioribus loquor; nam dum destringitur tergiturque, audiebat aliquid aut dictabat). (15) in itinere quasi solutus ceteris curis, huic uni uacabat: ad latus notarius cum libro et pugillaribus, cuius manus hieme manicis muniebantur, ut ne caeli quidem asperitas ullum studii tempus eriperet; qua ex causa Romae quoque sella uehebatur. […] (17) hac intentione tot ista uolumina peregit electorumque commentarios centum sexaginta mihi reliquit, opisthographos quidem et minutissimis scriptos; qua ratione multiplicatur hic numerus.

 

La pré-édition : distinctio et circulation restreinte

Cicéron fam. 16,22,1 (à Tiron, domaine de Tusculum, juillet 46) ego hic cesso, quia ipse nihil scribo; lego autem libentissime. tu istic, si quid librarii mea manu non intellegent, monstrabis. una omnino interpositio difficilior est, quam ne ipse quidem facile legere soleo, de quadrimo Catone.

Cicéron de orat. 3,173 uersus enim ueteres illi in hac soluta oratione propemodum, hoc est, numeros quosdam nobis esse adhibendos putauerunt: interspirationis enim, non defetigationis nostrae neque librariorum notis, sed uerborum et sententiarum modo interpunctas clausulas in orationibus esse uoluerunt.

Cicéron Att. 16,2,6 (Pouzzoles, 11 juillet 44) de gloria misi tibi. custodies igitur, ut soles, sed notentur eclogae duae quas Saluius bonos auditores nactus in conuiuio dumtaxat legat. mihi ualde placent, mallem tibi.

Retour à l’auteur : la retractatio

Cicéron Att. 16,3,1 (Pompéi, 17 juillet 44) quod Erotem non sine munusculo exspectare te dicis, gaudeo non fefellisse eam rem opinionem tuam; sed tamen idem σύνταγμα misi ad te retractatius, et quidem ἀρχέτυπον ipsum crebris locis inculcatum et refectum. hunc tu tralatum in macrocollum lege arcano conuiuis tuis sed, si me amas, hilaris et bene acceptis, ne in me stomachum erumpant cum sint tibi irati.

Erreurs glissées dans l’édition définitive

Cicéron Att. 16,6,4 (Vibo, 25 juillet 44) nunc neglegentiam meam cognosce. de gloria librum ad te misi, et in eo prohoemium id quod est in Academico tertio. id euenit ob eam rem quod habeo uolumen prohoemiorum. ex eo eligere soleo cum aliquod σύγγραμμα institui. itaque iam in Tusculano, qui non meminissem me abusum isto prohoemio, conieci id in eum librum quem tibi misi. cum autem in naui legerem Academicos, agnoui erratum meum. itaque statim nouum prohoemium exaraui et tibi misi. tu illud desecabis, hoc adglutinabis.

Cicéron Att. 13,44,3 (domaine de Tusculum, 28 juillet 45) Brutus mihi T. Ligari uerbis nuntiauit, quod appelletur L. Corfidius in oratione Ligariana, erratum esse meum. sed, ut aiunt, μνημονικὸν ἁμάρτημα. sciebam Corfidium pernecessarium Ligariorum; sed eum uideo ante esse mortuum. da igitur, quaeso, negotium Pharnaci, Antaeo, Saluio ut id nomen ex omnibus libris tollatur.

Cf. Cicéron Lig. 33 uidesne igitur hunc splendorem omnem, hanc Brocchorum domum, hunc L. Marcium, C. Caesetium, L. Corfidium, hos omnis equites Romanos qui adsunt ueste mutata, non solum notos tibi uerum etiam probatos uiros.

cf. O. PECERE, «La composizione del testo in prosa», in: ID., Roma antica e il testo. Scritture d'autore e composizione letteraria, Roma–Bari 2010, 101-192.

Catulle et l’écriture des textes poétiques

Les épigones de la poésie traditionnelle

Catulle 14,8-11. 17-20
quod si, ut suspicor, hoc nouum ac repertum
munus dat tibi Sulla litterator,
non est mi male, sed bene ac beate,
quod non dispereunt tui labores.
[…]
nam, si luxerit, ad librariorum
curram scrinia; Caesios, Aquinos,
Suffenum, omnia colligam uenena,
ac te his suppliciis remunerabor.

Catulle 22,1. 3-11. 15-17
Suffenus iste, Vare, quem probe nosti,
[…]
longe plurimos facit uersus.
puto esse ego illi milia aut decem aut plura
perscripta, nec sic ut fit in palimpsesto
relata: chartae regiae, noui libri,
noui umbilici, lora rubra, membranae,
derecta plumbo et pumice omnia aequata.
haec cum legas, tum bellus ille et urbanus
Suffenus unus caprimulgus aut fossor
rursus uidetur: tantum abhorret ac mutat.
[…]
neque idem umquam
aequest beatus ac poema cum scribit:
tam gaudet in se tamque se ipse miratur.

Catulle 36,1. 18-20
annales Volusi, cacata charta
[…]
at uos interea uenite in ignem,
pleni ruris et inficetiarum
annales Volusi, cacata charta!

Catulle 95,1-3. 7-8
Smyrna mei Cinnae, nonam post denique messem
quam coeptast nonamque edita post hiemem,
milia cum interea quingenta Hortensius in uno
[…]
at Volusi annales Paduam morientur ad ipsam
et laxas scombris saepe dabunt tunicas.

L’écriture de la poésie nouvelle: pugillares, codicilli, tabellae

Callimaque frg. 1,5-6 Pfeiffer
… ἔπος δ’ ἐπὶ τυτθὸν ἑλ[ίσσω
παῖς ἅτ⌋ε, τῶν δ’ ἐτέων ἡ δεκὰ⌊ς⌋ οὐκ ὀλίγη.

Catulle 1,1-2
cui dono lepidum nouum libellum
arido modo pumice expolitum?

Callimaque frg. 1,21-24 Pfeiffer
καὶ γὰρ ὅτ⌋ε πρ⌊ώ⌋τιστον ἐμοῖς ἐπὶ δέλτον ἔθηκα
γούνασι⌋ν, Ἀ[πό]λλων εἶπεν ὅ μοι Λύκιος·
“…….]…ἀοιδέ, τὸ μὲν θύος ὅττι πάχιστον
θρέψαι, τὴ]ν̣ Μοῦσαν δ’ ὠγαθὲ λεπταλέην”

Catulle 42
adeste, hendecasyllabi, quot estis
omnes, undique, quotquot estis omnes.
iocum me putat esse moecha turpis,
et negat mihi nostra reddituram
5 pugillaria, si pati potestis.
persequamur eam et reflagitemus.
quae sit, quaeritis? illa, quam uidetis
turpe incedere, mimice ac moleste
ridentem catuli ore Gallicani.
10 circumsistite eam, et reflagitate:
“moecha putida, redde codicillos,
redde, putida moecha, codicillos!”
non assis facis? o lutum, lupanar,
aut si perditius potest quid esse!
15 sed non est tamen hoc satis putandum.
quod, si non aliud potest, ruborem
ferreo canis exprimamus ore.
conclamate iterum altiore uoce:
“moecha putida, redde codicillos,
20 redde, putida moecha, codicillos!”
sed nil proficimus, nihil mouetur.
mutandast ratio modusque uobis,
siquid proficere amplius potestis:
“pudica et proba, redde codicillos!”.

Catulle 35,1-3
poetae tenero, meo sodali,
uelim Caecilio, papyre, dicas
Veronam ueniat.

Catulle 50,1-6
hesterno, Licini, die otiosi
multum lusimus in meis tabellis,
ut conuenerat esse delicatos:
scribens uersiculos uterque nostrum
ludebat numero modo hoc modo illoc,
reddens mutua per iocum atque uinum.

Des dérives d’époque impériale

Suétone Nero 52 itaque ad poeticam pronus carmina libenter ac sine labore composuit nec, ut quidam putant, aliena pro suis edidit. uenere in manus meas pugillares libellique cum quibusdam notissimis uersibus ipsius chirographo scriptis, ut facile appareret non tralatos aut dictante aliquo exceptos, sed plane quasi a cogitante atque generante exaratos; ita multa et deleta et inducta et superscripta inerant.

cf. O. PECERE, «La composizione del testo poetico», in: ID., Roma antica e il testo. Scritture d'autore e composizione letteraria, Roma–Bari 2010, 27-100.

 

 

Les premiers livres à Rome, entre mythe et réalité

Les premiers supports

Varron GRF 297 ap. Plin. nat. 13,68-70
nondum palustria attingimus nec frutices amnium; prius tamen quam digrediamur ab Aegypto, et papyri natura dicetur, cum chartae usu maxime humanitas uitae constet, certe memoria. (69.) et hanc Alexandri Magni uictoria repertam auctor est M. Varro, condita in Aegypto Alexandria. antea non fuisse chartarum usum: in palmarum foliis primo scriptitatum, dein quarundam arborum libris. postea publica monumenta plumbeis uoluminibus, mox et priuata linteis confici coepta aut ceris; pugillarium enim usum fuisse etiam ante Troiana tempora inuenimus apud Homerum, illo uero prodente ne terram quidem ipsam, quae nunc Aegyptus, intellegitur, cum in Sebennytico et Saite eius nomo omnis charta nascatur, postea adaggeratam Nilo, (70.) si quidem a Pharo insula, quae nunc Alexandriae ponte iungitur, noctis dieique uelifico nauigi cursu terram afuisse prodidit. mox aemulatione circa bibliothecas regum Ptolemaei et Eumenis, supprimente chartas Ptolemaeo, idem Varro membranas Pergami tradit repertas. postea promiscue repatuit usus rei qua constat inmortalitas hominum.

Servius Aen. 11,554 liber dicitur interior corticis pars, quae ligno cohaeret. alibi [sc. ecl. 10,67] alta liber aret in ulmo. unde et liber dicitur in quo scribimus, quia ante usum chartae uel membranae de libris arborum uolumina fiebant, id est conpaginabantur.

Ulpien dig. 32,52 pr. librorum appellatione continentur omnia uolumina, siue in charta siue in membrana sint siue in quauis alia materia: sed et si in philyra aut in tilia (ut nonnulli conficiunt) aut in quo alio corio, idem erit dicendum.

Les livres de Numa

Varron GRF 297 ap. Plin. nat. 13,84-87
ingentia exempla contra M. Varronis sententiam de chartis reperiuntur. namque Cassius Hemina [hist. 37 Peter² = 40 Chassignet = 35 Cornell], uetustissimus auctor annalium, quarto eorum libro prodidit Cn. Terentium scribam agrum suum in Ianiculo repastinantem effodisse arcam, in qua Numa, qui Romae regnauit, situs fuisset. (85.) in eadem libros eius repertos P. Cornelio L. filio Cethego, M. Baebio Q. filio <T>amphilo cos., ad quos a regno Numae colliguntur anni DXXXV. hos fuisse e charta, maiore etiamnum miraculo, quod infossi durauerint – quapropter in re tanta ipsius Heminae uerba ponam: (86.) «mirabantur alii, quomodo illi libri durare possent; ille ita rationem reddebat: lapidem fuisse quadratum circiter in media arca euinctum candelis quoquouersus. in eo lapide insuper libros insitos fuisse; propterea arbitrarier non computuisse. et libros citratos fuisse; propterea arbitrarier tineas non tetigisse. in iis libris scripta erant philosophiae Pythagoricae» – eosque combustos a Q. Petilio praetore, quia philosophiae scripta essent. (87.) hoc idem tradit Piso censorius [Calpurnius Piso Frugi hist. 11 Peter² = 13 Chassignet = 14 Cornell] primo commentariorum, sed libros septem iuris pontificii, totidem Pythagoricos fuisse; Tuditanus [hist. 3 Peter² = 7 Chassignet = 3 Cornell] tertio decimo Numae decretorum fuisse. ipse Varro humanarum antiquitatum VII [VI D, sexto E : frg. 6,3 Mirsch], Antias [hist. 8 Peter² = 9b Chassignet = 9a Cornell] secundo libros fuisse XII pontificales Latinos, totidem Graecos praecepta philosophiae continentes; idem [hist. 15 Peter² = 16 Chassignet = 58 Cornell] tertio et SC. ponit quo comburi eos placuerit.

Valérius Antias hist. 7 Peter² = 9a Chassignet = 9b Cornell ap. Plut. Numa 22,6
οἱ δὲ περὶ Ἀντίαν ἱστοροῦσι δώδεκα μὲν εἶναι βίβλους ἱεροφαντικάς, δώδεκα δὲ ἄλλας Ἑλληνικὰς φιλοσόφους τὰς εἰς τὴν σορὸν συντεθείσας.

Tite-Live 40,29,3-14
eodem anno in agro L. Petilii scribae sub Ianiculo, dum cultores {agri} altius moliuntur terram, duae lapideae arcae, octonos ferme pedes longae, quaternos latae, inuentae sunt, operculis plumbo deuinctis. (4.) litteris Latinis Graecisque utraque arca inscripta erat, in altera Numam Pompilium Pomponis filium, regem Romanorum, sepultum esse, in altera libros Numae Pompilii inesse. (5.) eas arcas cum ex amicorum sententia dominus aperuisset, quae titulum sepulti regis habuerat, inanis inuenta, sine uestigio ullo corporis humani aut ullius rei, per tabem tot annorum omnibus absumptis. (6.) in altera duo fasces candelis inuoluti septenos habuere libros, non integros modo sed recentissima specie. (7.) septem Latini de iure pontificum erant, septem Graeci de disciplina sapientiae, quae illius aetatis esse potuit. (8.) adicit Antias Valerius Pythagoricos fuisse, uulgatae opinioni, qua creditur Pythagorae auditorem fuisse Numam, mendacio probabili accommodata fide. (9.) primo ab amicis, qui in re praesenti fuerunt, libri lecti; mox pluribus legentibus cum uulgarentur, Q. Petilius praetor urbanus studiosus legendi libros eos a L. Petilio sumpsit: (10.) et erat familiaris usus, quod scribam eum quaestor Q. Petilius in decuriam legerat. (11.) lectis rerum summis cum animaduertisset pleraque dissoluendarum religionum esse, L. Petilio dixit sese libros eos in ignem coniecturum esse; priusquam id faceret, se ei permittere, uti, si quod seu ius seu auxilium se habere ad eos libros repetendos existimaret, experiretur: <id> integra sua gratia eum facturum. (12.) scriba tribunos plebis adit, ab tribunis ad senatum res est reiecta. praetor se iusiurandum dare paratum esse aiebat, libros eos legi seruarique non oportere. (13.) senatus censuit satis habendum quod praetor iusiurandum polliceretur; libros primo quoque tempore in comitio cremandos esse; pretium pro libris, quantum Q. Petilio praetori maiorique parti tribunorum plebis uideretur, domino soluendum esse. id scriba non accepit. (14.) libri in comitio igne a uictimariis facto in conspectu populi cremati sunt.

Plutarque Numa 22,2-5
ζηλωτὸν δὲ αὐτοῦ καὶ τῷ τάφῳ τὸν βίον ἐποίησαν οἵ τε σύμμαχοι καὶ φίλοι δῆμοι, συνελθόντες ἐπὶ τὰς ταφὰς ἅμα δημοσίαις ἐπιφοραῖς καὶ στεφάνοις, οἵ τε πατρίκιοι τὸ λέχος ἀράμενοι, καὶ συμπαρόντες οἱ τῶν θεῶν ἱερεῖς καὶ παραπέμποντες, ὁ δ’ ἄλλος ὅμιλος ἀναμεμιγμένων καὶ γυναικῶν καὶ παίδων οὐχ ὡς βασιλέως ταφαῖς γηραιοῦ παρόντες, ἀλλ’ ὥς τινα τῶν φιλτάτων ἕκαστος ἐν ἀκμῇ βίου ποθούμενον θάπτων, μετ’ οἰμωγῆς καὶ κλαυθμῶν ἑπόμενοι. (2.) πυρὶ μὲν οὖν οὐκ ἔδοσαν τὸν νεκρὸν αὐτοῦ κωλύσαντος, ὡς λέγεται, δύο δὲ ποιησάμενοι λιθίνας σοροὺς ὑπὸ τὸ Ἰάνοκλον ἔθηκαν, τὴν μὲν ἑτέραν ἔχουσαν τὸ σῶμα, τὴν δὲ ἑτέραν τὰς ἱερὰς βίβλους ἃς ἐγράψατο μὲν αὐτός, ὥσπερ οἱ τῶν Ἑλλήνων νομοθέται τοὺς κύρβεις, ἐκδιδάξας δὲ τοὺς ἱερεῖς ἔτι ζῶν τὰ γεγραμμένα καὶ πάντων ἕξιν τε καὶ γνώμην ἐνεργασάμενος αὐτοῖς, ἐκέλευσε συνταφῆναι μετὰ τοῦ σώματος, ὡς οὐ καλῶς ἐν ἀψύχοις γράμμασι φρουρουμένων τῶν ἀπορρήτων. (3.) ᾧ λογισμῷ φασι μηδὲ τοὺς Πυθαγορικοὺς εἰς γραφὴν κατατίθεσθαι τὰ συντάγματα, μνήμην δὲ καὶ παίδευσιν αὐτῶν ἄγραφον ἐμποιεῖν τοῖς ἀξίοις. καὶ τῆς γε περὶ τὰς ἀπόρους καὶ ἀρρήτους λεγομένας ἐν γεωμετρίᾳ μεθόδους πραγματείας πρός τινα τῶν ἀναξίων ἐκδοθείσης, ἔφασαν ἐπισημαίνειν τὸ δαιμόνιον μεγάλῳ τινὶ καὶ κοινῷ κακῷ τὴν γεγενημένην παρανομίαν καὶ ἀσέβειαν ἐπεξερχόμενον. (4.) ὥστε συγγνώμην ἔχειν πολλὴν τοῖς εἰς τὸ αὐτὸ Πυθαγόρᾳ Νομᾶν φιλοτιμουμένοις συνάγειν ἐπὶ τοσαύταις ὁμοιότησιν. οἱ δὲ περὶ Ἀντίαν ἱστοροῦσι δώδεκα μὲν εἶναι βίβλους ἱεροφαντικάς, δώδεκα δὲ ἄλλας Ἑλληνικὰς φιλοσόφους τὰς εἰς τὴν σορὸν συντεθείσας. τετρακοσίων δέ που διαγενομένων ἐτῶν ὕπατοι μὲν ἦσαν Πόπλιος Κορνήλιος καὶ Μάρκος Βαίβιος• ὄμβρων δὲ μεγάλων ἐπιπεσόντων καὶ χώματος περιρραγέντος ἐξέωσε τὰς σοροὺς τὸ ῥεῦμα• (5.) καὶ τῶν ἐπιθημάτων ἀποπεσόντων ἡ μὲν ἑτέρα κενὴ παντάπασιν ὤφθη καὶ μέρος οὐδὲν οὐδὲ λείψανον ἔχουσα τοῦ σώματος, ἐν δὲ τῇ ἑτέρᾳ τῶν γραμμάτων εὑρεθέντων ἀναγνῶναι μὲν αὐτὰ λέγεται Πετίλιος στρατηγῶν τότε, πρὸς δὲ τὴν σύγκλητον κομίσαι, μὴ δοκεῖν αὐτῷ θεμιτὸν εἶναι λέγων μηδὲ ὅσιον ἔκπυστα πολλοῖς τὰ γεγραμμένα γενέσθαι• διὸ καὶ κομισθείσας εἰς τὸ Κομίτιον τὰς βίβλους κατακαῆναι.

L’origine des annales

Servius Danielis Aen. 1,373 ita autem annales conficiebantur: tabulam dealbatam quotannis pontifex maximus habuit, in qua praescriptis consulum nominibus et aliorum magistratuum digna memoratu notare consueuerat domi militiaeque terra marique gesta per singulos dies. cuius diligentiae annuos commentarios in octoginta libros ueteres retulerunt, eosque a pontificibus maximis a quibus fiebant annales maximos appellarunt.

Macrobe Sat. 3,2,17 (ad Aen. 1,373) pontificibus enim permissa est potestas memoriam rerum gestarum in tabulas conferendi, et hos annales appellant et quidem maximos quasi a pontificibus maximis factos.

Tite-Live 1,32,2 longe antiquissimum ratus [sc. Ancus Marcus] sacra publica ut ab Numa instituta erant facere, omnia ea ex commentariis regiis pontificem in album elata proponere in publico iubet.

ann. Pont. frg. 8 Chassignet = 5 Cornell ap. Cic. rep. 1,25 id autem postea ne nostrum quidem Ennium fugit; qui ut scribit, anno trecentesimo quinquagesimo fere post Romam conditam

Nonis Iunis soli luna obstitit et nox [Ennius ann. 153 Skutsch].

atque hac in re tanta inest ratio atque sollertia, ut ex hoc die, quem apud Ennium et in maximis annalibus consignatum uidemus, superiores solis defectiones reputatae sint usque ad illam, quae Nonis Quinctilibus fuit regnante Romulo; quibus quidem Romulum tenebris etiamsi natura ad humanum exitum abripuit, uirtus tamen in caelum dicitur sustulisse.

Caton orig. 4,1 Chassignet = frg. 80 Cornell ap. Gell. 2,28,6 non lubet scribere quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.

ann. Pont. frg. 4 Chassignet = 2 Cornell ap. [Aur. Vict.] orig. 17,5 eiusdem [sc. Siluii] posteri omnes cognomento Siluii usque ad conditam Romam Albae regnauerunt, ut est scriptum annalium Pontificalium libro quarto.

ann. Pont. frg. 5 Chassignet = 3 Cornell ap. [Aur. Vict.] orig. 18,3 qui [sc. Aremulus Siluius] tamen praesenti affectus est poena: nam fulmine ictus raptusque turbine in Albanum lacum praecipitatus est, ut scriptum est annalium libro quarto et epitomarum Pisonis secundo.

Cicéron de orat. 2,52-53 erat enim historia nihil aliud nisi annalium confectio, cuius rei memoriaeque publicae retinendae causa ab initio rerum Romanarum usque ad P. Mucium pontificem maximum res omnis singulorum annorum mandabat litteris pontifex maximus efferebatque [cf. Liv. elata : referebatque Lambinus, edd.] in album et proponebat tabulam domi, potestas ut esset populo cognoscendi, eique etiam nunc annales maximi nominantur. hanc similitudinem scribendi multi secuti sunt, qui sine ullis ornamentis monumenta solum temporum, hominum, locorum gestarumque rerum reliquerunt; itaque qualis apud Graecos Pherecydes, Hellanicus, Acusilas fuit aliique permulti, talis noster Cato et Pictor et Piso, qui neque tenent, quibus rebus ornetur oratio – modo enim huc ista sunt importata – et, dum intellegatur quid dicant, unam dicendi laudem putant esse breuitatem.

RÉFÉRENCES BIBLIOGRAPHIQUES
Pour tous les textes cités, cf. le commentaire de T.J. CORNELL, The Fragments of the Roman Historians, vol.3, Oxford 2013, ad loc.

Le récit d’Alexandre et les Gymnosophistes

PSI VII 743

col. I 1-2 Cf. P.Berol. 13044 III 7-9 <ἢ> (dub Wilcken) καλῶς | ζηιν ἢ καλῶς ἀποθα|νεῖν; Plutarque Alex. 64,5 (= Clément d’Alexandrie 6,38,6) ὁ δὲ τέταρτος ἀνακρινόμενος, τίνι λογισμῷ τὸν Σάββαν ἀπέστησεν, ἀπεκρίνατο, καλῶς ζῆν βουλόμενος αὐτὸν ἢ καλῶς ἀποθανεῖν; epit. Mett. 80 Alexander dixit: quam ob causam Sambo regi consilium dedistis, ut me cum bellum gereret? Indus respondit: ut – inquit, – aut honeste uiueret aut honeste moreretur; Herm. Steph. CGloss. III 386,3-5 quarto interrogauit τῷ τετάρτῳ quare pugnare consiliaretur διὰ τί μάχεσθαι συνβουλεύοιεν. is dixit ut bene uiuant aut fortiter moriantur. οὗτος εἶπεν ἵνα καλῶς ζώσοιεν ἢ ἰσχυρῶς ἀποθνήσκοιεν.
col. I 2-5 Cf. P.Berol 13044 III 9-15 τὸν πέμπτον | ἐκέλευεν λέγειν, πό|τερον ἡμέ⟦τε⟧ρα πρότερον | γέγονεν ἢ νύξ;  τοῦ|τον δ’ἀποκριθῆναι (<νύκτα, τὴν γὰρ γεγονέναι> Wilcken) νυ|κτὶ μιᾶι πρότερον ἡμ̣έ|ρα<ς> (Wilcken); Plutarque Alex. 64,6 (= Clément d’Alexandrie 6,38,7) ὁ δὲ πέμπτος ἐρωτηθείς, πότερον οἴεται τὴν ἡμέραν πρότερον ἢ τὴν νύκτα γεγονέναι, τὴν ἡμέραν, εἶπεν, ἡμέρᾳ μιᾷ; Anecd. Gr. I 146 Boissonade τὸν πέμπτον ἤρετο πότερον προτέρα ἐγένετο, νύξ ἢ ἡμέρα;  ὁ δὲ τὴν νύκτα – ἔφη –, ἡμέραν μίαν ; epit. Mett. 80 Alexander dixit: utrum nox an dies prior natus? Indus respondit : uno die prius noctem quam diem natam; herm. Steph. CGloss. III 386,6-7 quinto interrograuit : qui primus natus est, nox aut dies ? τῷ πέμπτῳ ήρώτησεν· τίς πρῶτος ἐγεννήθη, νύξ ἢ ἡμέρα;  is dixit noctem unam ante diem. ὁ δὲ εἶπεν νύκτα μίαν πρότερον ἡμέραν.
col. I 6 Cf. P.Berol. 13044 III 15-16 διαπορουμένου | δὲ τοῦ ʼ Αλεξάνδρου ; Anecd. Gr. I 146 Boissonade διηποεῖτο οὖν ὁ Ἀλέξανδρος.
col. I 7-12 Cf. P.Berol. 13044 III 22-27 τὸν ἕκτον ἠρώτα, | τί ποιῶν ἄν τις ὑπὸ ἀν|θρώπων ἀγαπῶιτο μά|λιστα ; τὸν δὲ εἰπεῖν· [εἰ] | κ̣[ρ]άτιστος ὢν μηθεν[ὶ] | [φο]βερὸς εἴηι; Plutarque Alex. 64,8 (= Clément d’Alexandrie 6,38,8) μεταβαλὼν οὖν τὸν ἕκτον ἠρώτα, πῶς ἄν τις φιληθείη μάλιστα· ἂν κράτιστος ὤν, ἔφη, μὴ φοβερὸς ᾖ; Anecd. Gr. I 146 Boissonade τὸν ἕκτον ἤρετο, τί ἄν τις ποιῶν ὑπὸ ἀνθρώπων φιληθείη;  ὁ δὲ εἶπεν, εἰ κράτιστος ὢν μηδενὶ φοβερὸς εἴη; epit. Mett. 81 Alexander dixit: quid homo debet facere ut omnibus iucundus sit? Indus respondit: si – inquit – cum potentissimus erit, dabit operam ne acerbus esse uideatur; CGloss. III 386,10-11 septimo interrogauit quid aliquis faciendo bonus fiat ? τῷ ἑβδόμῳ ἠρώτησεν, τί ἄν τις ποιῶν ἀγαθὸς καὶ καλὸς γίνοιτο;  is dixit, qui quum potens est, nemini metuendus sit. οὗτος εἶπεν εἰ ὁ δυνατὸς ὢν οὐδενὶ φοβερὸς εἴη. Cf. aussi Roman d’Alexandre Byz. 4762-4765, R 1955-1956: πλεονεξία; β 3,6 ; γ 35a,11a πλεονεξίας δύναμις ἄδικος; Julius Valerius fraudis potentiam.
col. II 1-3 Cf. P.Berol. 13044 IV 5-12 τὸν ὄγδ[οο]ν ἠ|ρώτα, πότερον ἰσ[χυ]ρό|τερον ἐστιν θάνατος ἢ | ζωή. τὸν [δὲ ἀ]ποκ[ρι]θῆναι | τὴν ζωήν, τὴν μὲγ γὰρ | ἐξ οὐκ ὄν[τ]ων ὄντας ποι|εῖν, τὸ[ν δ]ὲ θάνατον ἐ|ξ ὄν̣τ;ων̣ [οὐκ] ὄ̣ντας; Anecd. Gr. I 146 Boissonade τόν ὄγδοον ἤρετο πότερον εἴη ἰσχθρότερον, θάνατος ἢ ζωὴ;  ὁ δὲ εἶπε· ζωή; epit. Mett. 81 Alexander dixit, utrum plus mors an uita ualeret. Indus respondit : uita – inquit – ideo quod uita ex nullis, ut sint, facit ; mors autem ex his qui sunt, ut nulli sint, efficit. Cf. aussi Plutarque Alex. 64,11 (= Clément d’Alexandrie 6,38,10) ὁ δὲ περὶ ζῳῆς καὶ θανάτου, πότερον ἰσχυρότερον, ἀπεκρίνατο τὴν ζῳήν, τοσαῦτα κακὰ φέρουσαν; Herm. Steph. CGloss. III 386,12-13 octauo interrogauit utrum esset firmius, mors aut uita. τῷ ὀγδόῳ ἐπηρώτησεν πότερόν ἐστιν στερεώτερον, θάνατος ἢ ζωή. is dixit, uita. οὗτος εἶπεν, ζωή. En outre: Roman d’Alexandre α 3,6; β 3,6; γ 35a,11a; Byz. 4748-4751; R 1933-1940).
col. II 4-7 Cf. Plutarque Alex. 64,11 ὁ δὲ τελευταῖος, μέχρι τίνος <ἂν> ἄνθρωπον καλῶς ἔχοι ζῆν, μέχρι οὗ μὴ νομίζει τὸ τεθνάναι τοῦ ζῆν ἄμεινον. Cf. aussi P.Berol. 13044 IV 13-19 τὸν ἔσχατον ἐκέλευε̣ | λέγειν, πόσο[ν] τ̣ι̣ν̣ὰ | χ̣ρόνον ἄ[ν κ]αλῶ[ς ἔχοι] |  [ζῆιν]. <τὸν δ’> (Wilcken) ε̣ἰ[πε]ῖ̣ν ἕω̣[ς? ἂν] | [  ̣]  ̣ὑ̣π̣ο̣λ̣ά̣[βηι .]ωντα̣  ̣[  ̣  ̣] | κρ  ̣  ̣  ̣ε̣ἶναι̣ [  ̣]  ̣ ετερο̣[  ̣  ̣] | τ̣αι   ̣  ̣  ̣[  ̣  ̣  ̣; Anecd. Gr. I 146 Boissonade τὸν ἔννατον ἤρετο· πόσον χρόνον ζῆιν ἄνθρωπόν ἐστι καλόν;  ὁ δὲ εἶπεν· ἕως ὑπολάβηι τὸ τεθνάναι τοῦ ζῆιν κρεῖττον; epit. Mett. 82 Alexander dixit: quandiu utile est homini uiuere? Indus respondit: adeo – inquit – dum ipse intellegit sibi utiliorem mortem esse quam uitam; Herm. Steph. CGloss. III 386,14-15 nono interrogauit usque quamdiu bona est uita ? ἐννάτῳ ἐπηρώτησεν ἕως πότε καλή ἐστιν ἡ ζωή;  is dixit, donec arbitrentur utilius esse. οὗτος εἶπεν ἕως ἂν λογίσωνται χρήσιμον εἶναι.

BIBLIOGRAPHIE SÉLECTIVE
Ed. princeps: G. Vitelli, « Trascrizione di un testo greco in caratteri latini », Papiri della Società Italiana 7, 1925, 20-22 (n° 743) ; Id., « Aggiunte e correzioni a pubblicazioni di papirologia e di egittologia. 387 », Aegyptus 4, 1923, 314-315 ; nouvelle éd.: S. Ciriello – A. Stramaglia, « PSI VII 743 recto (Pack2 2100). Dialogo di Alessandro con i Ginnosofisti e testo giuridico romano non identificato », Archiv für Papyrusforschung und verwandte Gebiete 44 (1998), 219-227.
Description du papyrus: E. Crisci, « nr. 84. PSI vii 743 », G. Cavallo – E. Crisci – G. Messeri – R. Pintaudi éds., Scrivere libri e documenti nel mondo antico, Firenze 1998, 164-165 + tav. lxxiii.
Contextualisation: A. Stramaglia, « Fra ‘consumo’ e ‘impegno’: usi didattici della narrativa nel mondo antico », O. Pecere – A. Stramaglia éds., La letteratura di consumo nel mondo greco-latino, Cassino 1996, 97-166 : 113-119.

Cornélius Gallus

L’obélisque du Vatican

AE 1964, 255 iussu imp(eratoris) Caesaris diui f(ilii) | C(aius) Cornelius Cn(ei) f(ilius) Gallus | praef(ectus) fabr(um) Caesaris diui f(ilii) | forum Iulium fecit

La stèle trilingue

http://ancientrome.ru/art/artwork/epigr/rom/ep0092.jpg
Roma, Museo della civiltà romana: http://ancientrome.ru/art/artwork/epigr/rom/ep0092.jpg

CIL III 14147. 5 = ILS 8995 = IGPh II 128

C(aius) Cornelius Cn(aei) f(ilius) Gallu[s, eq]ues Romanus, posṭ reges a Caesare deiui f(ilio) deuictos praefect[us Alex]andreae et Aegypti primus, defectioni[s] Thebaidis intra dies XV, quibus hostem u[icit, bis a]cie uictor, V urbium expugnator, Bore[se]os, Copti, Ceramices, Diospoleos Meg[ales, Op]hieu, ducibus earum defectionum inter[ce]ptis, exercitu ultra Nili catarhacte[n transd]ucto, in quem locum neque populo Romano neque regibus Aegypti [arma s]unt prolata, Thebaide communi omn[i]um regum formidine subact[a], leg[atis re]gis Aethiopum ad Philas auditis, eo[dem] rege in tutelam recepto, tyrann[o] Tr[iacontas]choe‹ni› in Aethiopiae constituto, die[is] […] patrieis et N[ilo adiut]ori d(onum) d(edit).

[Γ]άϊος Κορνήλιος, Γναίου υἱός, Γάλλ[ος, ἱππεὺ]ς Ῥωμαίων, μετὰ τὴν κατάλυσιν τῶν ἐν Αἰγύπτωι βασιλέων πρῶτος ὑπὸ Καίσ[αρος ἐπὶ] τῆς Αἰγύπτου κατασταθείς, τὴν Θηβαΐδα [ἀ]ποστᾶσαν ἐν πεντεκαίδεκα ἡμέραις δὶς [ἐν παρ]ατάξει κατὰ κράτος νικήσας, σὺν τῶι τοὺς ἡγεμόνας τῶν ἀντιταξαμένων ἑλεῖν, πέν[τε τε πό]λεις τὰς μὲν ἐξ ἐφόδου, τὰς δὲ ἐκ πολιορκί[ας] καταλαβόμενος, Βορῆσιν, Κόπτον, Κεραμική[ν, Διόσπ]ολιν μεγάλην, Ὀφιῆον, καὶ σὺν τῆι στρατιᾶι ὑπεράρας τὸν καταράκτην, ἀβάτου στρατία[ις τῆς χώρ]ας πρὸ αὐτοῦ γενομένης, καὶ σύμπασαν τὴ[ν] Θηβαΐδα μὴ ὑποταγεῖσαν τοῖς βασιλεῦσιν, [ὑποτάξ]ας, δεξάμενός τε πρέσβεις Αἰθιόπων ἐν Φίλαις καὶ προξενίαν παρὰ τοῦ βασιλέως λ[αβών, τύ]ραννόν τε τῆς Τριακοντασχοίνου τοπαρχία[ς] μιᾶς ἐν Αἰθιοπίαι καταστήσας, θεοῖς πατ[ρῴοις, Ν]είλῳ συνλήπτορι χαριστήρια.

P. Qaṣr Ibrīm inv. 78-3-11/1

https://cdn-az.allevents.in/banners/717c8bc11b25b52f6c0a5cfe0504e5e5
https://cdn-az.allevents.in/banners/717c8bc11b25b52f6c0a5cfe0504e5e5

Les paragraphoi du mausolée des Flavii de Cillium  :

http://www.persee.fr/renderIllustration/efr_0000-0000_1993_arc_169_1_T2_0080_0007_1.png

Suétone frg. 103 p. 132,4-5 Reifferscheid sexta [sc. carta] Corneliana a Cornelio Gallo praefecto Aegypti primum confecta.

v.1 Lycori: cf. Virgile ecl. 10,2-3. 44-46 pauca meo Gallo, sed quae legat ipsa Lycoris, | carmina sunt dicenda: neget quis carmina Gallo? […] nunc insanus amor duri me Martis in armis | tela inter media atque aduersos detinet hostis. te procul a patria (nec sit mihi credere tantum!); Servius ecl. 10,46 hi autem omnes uersus Galli sunt, de ipsius translati carminibus.
v.5 fixa: cf. Lucrèce 5,1204-1204 …cum suspicimus magni caelestia mundi | templa super stellisque micantibus aethera fixum (cf. Ennius ann. 159 Vahlen = 145 Skutsch caelum prospexit [Flores cum codd. Macrob. : suspexit corr. Vahlen, Skutsch] stellis fulgentibus aptum)
v.6 fecerunt: cf. Euphorion frg. 118 Powell Μοῦσαι ἐποιήσαντο καὶ ἀπροτίμαστος Ὅμηρος; Antipater de Sidon AG 7,409,1 et 3 ὄβριμον ἀκαμάτου στίχον αἴνεσον Ἀντιμάχοιο … Πιερίδων χαλκευτὸν ἐπ' ἄκμοσιν; Virgile ecl. 10,72 Pierides : uos haec facietis maxima Gallo; Properce 2,1,3-4 non haec, Calliope, non haec mihi cantat Apollo ; | ingenium nobis ipsa puella facit; Lygdamus 1,15 uos, auctores huius mihi carminis ; Ovide trist. 4,10,19-20 inque suum furtim Musa trahebat opus  
v.7 digna: cf. Ovide am. 1,3,19-20 te mihi materiem felicem in carmina praebe : | prouenient causa carmina digna sua; cf. aussi Théocrite id. 7,37-41 καὶ γὰρ ἐγὼ Μοισᾶν καπυρὸν στόμα, κἠμὲ λέγοντι | πάντες ἀοιδὸν ἄριστον· ἐγὼ δέ τις οὐ ταχυπειθής, | οὐ Δᾶν· οὐ γάρ πω κατ' ἐμὸν νόον οὔτε τὸν ἐσθλόν | Σικελίδαν νίκημι τὸν ἐκ Σάμω οὔτε Φιλίταν | ἀείδων, βάτραχος δὲ ποτ' ἀκρίδας ὥς τις ἐρίσδω; Virgile ecl. 9,32-36 et me fecere poetam | Pierides, sunt et mihi carmina, me quoque dicunt | uatem pastores; sed non ego credulus illis. | nam neque adhuc Vario uideor nec dicere Cinna | digna, sed argutos inter strepere anser olores
v.9 Virgile ecl. 2,26-27 non ego Daphnin, | iudice te, metuam, si numquam fallit imago  

FPL 2 cf. Properce 3,4,1. 10-18 arma deus Caesar dites meditatur ad Indos | […] | ite et Romanae consulite historiae! | Mars pater, et sacrae fatalia lumina Vestae, | ante meos obitus sit precor illa dies, | qua uideam spoliis oneratos Caesaris axes, | ad uulgi | plausus saepe resistere equos, | inque sinu carae nixus spectare puellae | incipiam et titulis oppida capta legam, | tela fugacis equi et bracati militis arcus, | et subter captos arma sedere duces!
FPL 2 + 3 cf. Ovide trist. 4,2,73-74 illa dies ueniet, mea qua lugubria ponam | causaque priuata publica maior erit.

L’influence de Parthénios de Nicée

Parthénios de Nicée hist. amat. praef. p. 308 Lightfoot <μηδὲ> διὰ τὸ μὴ παρεῖναι τὸ περιττὸν αὐτοῖς, ὃ δὴ σὺ μετέρχῃ, χεῖρον περὶ αὐτῶν ἐννοηθῇς· οἱονεὶ γὰρ ὑπομνηματίων τρόπον αὐτὰ συνελεξάμεθα, καὶ σοὶ νυνὶ τὴν χρῆσιν ὁμοίαν, ὡς ἔοικε, παρέξεται.

L’influence d’Euphorion de Chalcis

Servius ecl. 10,50 Euphorion elegiarum scriptor Chalcidensis fuit, cuius in scribendo secutus colorem uidetur Cornelius Gallus.

L’érudition de Gallus

Gallus FPL 1 ap. Vib. Seq. 77 uno tellures diuidit amne duas

BIBLIOGRAPHIE SÉLECTIVE

Mario CAPASSO, Il ritorno di Cornelio Gallo. Il papiro di Qaṣr Ibrîm venticinque anni dopo, Lecce 2003.
Gian Enrico MANZONI, Foroiuliensis poeta. Vita e poesia di Cornelio Gallo, Milano 1995.
Luciano NICASTRI, Cornelio Gallo e l'elegia ellenistico-romana, Napoli 1984.
Francesca ROHR VIO – Emanuele M. CIAMPINI (éds.), La lupa sul Nilo. Gaio Cornelio Gallo tra Roma e l'Egitto, Venezia 2015.

 

Le livre antique dans le monde romain : témoignages littéraires et documentaires

Terentius Neo et son épouse (Pompéi, reg. VII 2, 6)
Programme Semestre 1 – 2017-2018 (M1-M3 LC56LA) :
mardi, 15h-17h, bibliothèque de l’UFR de latin, escalier E, 3ᵉ étage

Bien que notre connaissance de la littérature latine ne se fonde sur aucun document autographe, il est possible de reconstituer les modalités de composition et de diffusion des œuvres littéraires à Rome en fonction des typologies de celles-ci, de l’attitude des lettrés à l’égard de ces processus éditoriaux et de la valeur de l’acte auctorial en lui-même. Nous suivrons deux pistes de recherche complémentaires :

  1. d’une part, une attention particulière sera prêtée aux témoignages littéraires sur la constitution et sur la transmission des textes, de la forme du poème épique archaïque d’Ennius aux évolutions des élégies qu’Ovide écrivit pendant son exile, du réseau épistolaire que Cicéron avait créé en lien avec l’édition de ses traités rhétoriques et philosophiques jusqu’à la diffusion non autorisée des textes de Quintilien ou aux cas de plagiat dont se plaignait Martial ;
  2. d’autre part, nous nous proposons de reconstituer les caractéristiques des œuvres littéraires latines à partir des fragments de papyrus, de codices en parchemin et d’autres types de support documentaire qui ont été conservés et transmis jusqu’à nous, notamment le papyrus de Cornélius Gallus (P.QasrIbrîm 1), témoignage fondamental sur l’origine de l’élégie latine à partir des recueils d’épigrammes ; le dialogue entre Alexandre le Grand et les Gymnosophistes (PSI VII 743), exemple de récit fantastique lié à la morale populaire ; certains des plus anciens témoins de Térence, de Virgile et de Juvénal sur papyrus (P.Oxy. XXIV 2401, P.Vindob. inv. L 103, PSI II 142 vo, P.Ant. inv. s.n.), sans oublier la littérature technique médicale ou gastronomique (P.Mich. VII 449, P.Heid. inv. Lat. 1).

L’étude de ces documents nous permettra de proposer un parcours inédit dans la littérature latine, suivant les dynamiques de transmission de celle-ci en Égypte (Nag Hammadi, Oxyrhynque, Karanis, etc.), jusque dans les provinces les plus éloignées de l’empire, et de reconstituer ainsi un moment fondamental de l’histoire de la culture occidentale. En plus des fiches proposées par le Leuven Database of Ancient Books (http://www.trismegistos.org/ldab/index.php), les textes étudiés seront distribués dans le cadre du séminaire et mis en ligne dans le carnet de recherche Littérature latine et histoire des textes : https://llhdt.hypotheses.org/.

Index du séminaire:

  1. Cornélius Gallus
  2. Le récit d’Alexandre et les Gymnosophistes
  3. Un texte théâtral : P.Hamb. II 167r
  4. Les premiers livres à Rome, entre mythe et réalité
  5. Catulle et l’écriture des textes poétiques
  6. Cicéron et l’écriture des textes en prose
  7. L’histoire du texte de Térence à l’école
  8. La mise à jour du « canon » des auteurs lus à l’école
  9. Juvénal et les scholies aux satires: P. Ant. s.n. (VIᵉ s.)
  10. P. Monts. Roca inv. 128-178
  11. Alcestis Barcinonensis

Chapitres 14b-15 : le double verdict

(14.4.) non placuit ulli ex ueteribus missionem dari, ne uel Claudius umquam simile speraret. placuit nouam poenam constitui debere, excogitandum illi laborem irritum et alicuius cupiditatis spe<cie>m sine effectu. tum Aeacus iubet illum alea ludere pertuso fritillo. et iam coeperat fugientes semper tesseras quaerere et nihil proficere.

(15.1.) nam quotiens missurus erat resonante fritillo,
utraque subducto fugiebat tessera fundo.
cumque recollectos auderet mittere talos,
lusuro similis semper semperque petenti,
decepere fidem: refugit digitosque per ipsos
fallax adsiduo dilabitur alea furto.
sic, cum iam summi tanguntur culmina montis,
inrita Sisyphio uoluuntur pondera collo.

(2.) apparuit subito C. Caesar et petere illum in seruitutem coepit, producere testes, qui illum uiderant ab illo flagris, ferulis, colaphis uapulantem. adiudicatur C. Caesari. Caesar illum Aeaco donat. is Menandro liberto suo tradidit, ut a cognitionibus esset.

15.1 v.4: cf. cf. Od. 11,608 ἀιεὶ βαλέοντι ἐοικὠς [sc. Ἡρακλῆς]; Virgile Aen. 6,602-603 super atra silex iam iam lapsura cadentique | imminet adsimilis.
G. Binder, «Der Sklave Claudius. Senecas Apocolocyntosis und ihr Kömodien-Finale», Der altsprachliche Unterricht 34, 1991, 54-67.
G. Moretti, «I difetti fisici di Claudio (apoc. 5,2-3) e la seconda pena del contrappasso (apoc. 15,2): Claudio fra tradizione biografica e tradizione menippea», in : Gli Annei. Una famiglia nella storia e nella cultura di Roma imperiale, éd. I. Gualandri – G. Mazzoli, Como 2003, 141-151.