Tous les articles par Alessandro Garcea

Chapitres 3-4: Mercure, Apollon et les Parques

La fin de la vie de Claude : Mercure et Clotho (ch. 3)

(1.) Claudius animam agere coepit nec inuenire exitum  poterat. tum Mercurius, qui semper ingenio eius delectatus esset , unam e tribus Parcis seducit et ait: “quid, femina crudelissima, hominem miserum torqueri pateris? nec umquam tam diu cruciatus <c>esset? annus sexagesimus et quartus est , ex quo cum anima luctatur . quid huic et rei publicae inuides? (2.) patere mathematicos  aliquando uerum dicere, qui illum, ex quo princeps factus est, omnibus annis, omnibus mensibus efferunt. et tamen non est mirum si errant et horam eius nemo nouit : nemo enim umquam illum natum putauit . fac quod faciendum est :
«dede neci , melior uacua sine regnet in aula» [Virgile georg. 4,90] ”.
(3.) sed Clotho: “ego mehercules  – inquit – pusillum temporis adicere illi uolebam, dum hos pauculos  qui supersunt ciuitate donaret  (constituerat  enim omnes Graecos, Gallos, Hispanos, Britannos togatos uidere) sed quoniam placet  aliquos peregrinos in semen relinqui  et tu ita iubes fieri, fiat.” (4.) aperit tum capsulam  et tres fusos profert: unus erat Augurini, alter Babae , tertius Claudii. “hos – inquit – tres uno anno exiguis interuallis temporum diuisos mori iubebo, nec illum incomitatum  dimittam. non oportet enim eum, qui modo se tot milia hominum sequentia uidebat, tot praecedentia, tot circumfusa, subito solum destitui. contentus erit his interim conuictoribus ”.

Une guerre dans la ruche : Virgile georg. 4,67-94

sin autem ad pugnam exierint – nam saepe duobus
regibus incessit magno discordia motu,
continuoque animos uulgi et trepidantia bello
corda licet longe praesciscere; namque morantis
Martius ille aeris rauci canor increpat, et uox
auditur fractos sonitus imitata tubarum.
tum trepidae inter se coeunt pennisque coruscant
spiculaque exacuunt rostris aptantque lacertos
et circa regem atque ipsa ad praetoria densae
miscentur magnisque uocant clamoribus hostem.
ergo ubi uer nactae sudum camposque patentis,
erumpunt portis, concurritur, aethere in alto
fit sonitus, magnum mixtae glomerantur in orbem
praecipitesque cadunt; non densior aëre grando,
nec de concussa tantum pluit ilice glandis.
ipsi per medias acies insignibus alis
ingentis animos angusto in pectore uersant,
usque adeo obnixi non cedere dum grauis aut hos
aut hos uersa fuga uictor dare terga subegit.
hi motus animorum atque haec certamina tanta
pulueris exigui iactu compressa quiescent.
uerum ubi ductores acie reuocaueris ambo,
deterior qui uisus, eum, ne prodigus obsit,
dede neci; melior uacua sine regnet in aula.
alter erit maculis auro squalentibus ardens –
nam duo sunt genera: hic melior insignis et ore
et rutilis clarus squamis; ille horridus alter
desidia latamque trahens inglorius aluum.

Les laudes Neronis : Apollon et Lachésis (ch. 4)

(1.) haec ait et  turpi conuoluens stamina  fuso
abrupit stolidae  regalia  tempora uitae.
at  Lachesis, redimita comas, ornata capillos,
Pieria  crinem lauro frontemque coronans,
candida de niueo subtemina  uellere  sumit
felici moderanda  manu, quae ducta  colorem
assumpsere  nouum. mirantur  pensa  sorores:
mutatur  uilis pretioso lana metallo,
aurea formoso descendunt saecula filo.
nec modus est illis : felicia uellera ducunt
et gaudent implere manus: sunt dulcia pensa .
sponte sua festinat opus nulloque labore
mollia contorto  descendunt stamina fuso;
uincunt Tithoni, uincunt et Nestoris  annos.
Phoebus adest  cantuque iuuat gaudetque futuris
et laetus nunc plectra mouet, nunc pensa ministrat:
detinet intentas cantu fallitque laborem .
dumque nimis citharam fraternaque  carmina laudant,
plus solito neuere  manus humanaque fata
laudatum transcendit opus. “ne demite , Parcae
– Phoebus  ait – uincat mortalis tempora uitae
ille mihi similis uultu similisque decore
nec cantu nec uoce minor . felicia lassis
saecula praestabit legumque silentia  rumpet.
qualis  discutiens fugientia Lucifer astra
aut qualis surgit redeuntibus Hesperus astris,
qualis, cum primum tenebris Aurora solutis
induxit rubicunda  diem, Sol aspicit orbem
lucidus et primos  a carcere concitat axes :
talis Caesar adest, talem iam Roma Neronem
aspiciet. flagrat nitidus fulgore remisso

uultus et adfuso ceruix formosa capillo ”.

Les représentations littéraires des Parques
Catulle 64,303-322
qui postquam niueis flexerunt sedibus artus,
large multiplici constructae sunt dape mensae,
cum interea infirmo quatientes corpora motu
ueridicos Parcae coeperunt edere cantus.
his corpus tremulum complectens undique uestis
candida purpurea talos incinxerat ora,
at roseo niueae residebant uertice uittae,
aeternumque manus carpebant rite laborem.
laeua colum molli lana retinebat amictum,
dextera tum leuiter deducens fila supinis
formabat digitis, tum prono in pollice torquens
libratum tereti uersabat turbine fusum,
atque ita decerpens aequabat semper opus dens,
laneaque aridulis haerebant morsa labellis,
quae prius in leui fuerant exstantia filo:
ante pedes autem candentis mollia lanae
uellera uirgati custodibant calathisci.
hae tum clarisona pellentes uellera uoce
talia diuino fuderunt carmine fata,

carmine, perfidiae quod post nulla arguet aetas.

Catulle 64,327. 333. 337. 342. 347. 352. 356. 361. 365. 371. 375. 381
currite ducentes subtegmina, currite fusi.

Virgile ecl. 4,40-49
non rastros patietur humus, non uinea falcem;
robustus quoque iam tauris iuga soluet arator.
nec uarios discet mentiri lana colores,
ipse sed in pratis aries iam suaue rubenti
murice, iam croceo mutabit uellera luto;
sponte sua sandyx pascentis uestiet agnos.
“talia saecla – suis dixerunt – currite” fusis
concordes stabili fatorum numine Parcae.
adgredere o magnos (aderit iam tempus) honores,

cara deum suboles, magnum Iouis incrementum!

H. Blümner, Technologie und Terminologie der Gewerbe und Künste bei Griechen und Römern, Leipzig 19122, 98-205.
T. Boatwright, «The Style of the Laudes Neronis, chapter 4.1 of Seneca's Apocolocyntosis», Classical Bulletin 62 (1986), 10-16.
Les Parques et Mercure : références iconographiques

https://www.iconiclimc.ch/visitors/pictures/turkey/istanbul/musee_archeologique/6486X002.jpg

Sarcophage, Istanbul, Musée archéologique, IIe s. p.C.
LIMC VI, 1, p. 643 n° 36 = IV, 2, p. 225 n° 162

Sarcophage, Rome, Musei Capitolini, IIe s. p.C.
LIMC VI, 1, p. 643 n° 37 = VI, 2, p. 378 n° 37)
détail : les Parques avec leurs attributs et une corne de l’abondance

Sarcophage, Rome, Villa Doria Pamphilj, fin IIe s. p.C.
LIMC VI, 1, p. 644 n° 44 = VI, 2, p. 448 n° 283

Pétrone 29,1-6 ad sinistram enim intrantibus non longe ab ostiarii cella canis ingens, catena uinctus, in pariete erat pictus superque quadrata littera scriptum caue canem. (2.) et collegae quidem mei riserunt, ego autem collecto spiritu non destiti totum parietem persequi. (3.) erat autem venalicium <cum> titulis pictum, et ipse Trimalchio capillatus caduceum tenebat Mineruaque ducente Romam intrabat. (4.) hinc quemadmodum ratiocinari didicisset deinque dispensator factus esset, omnia diligenter curiosus pictor cum inscriptione reddiderat. (5.) in deficiente uero iam porticu leuatum mento in tribunal excelsum Mercurius rapiebat. praesto erat Fortuna cornu abundanti copiosa et tres Parcae aurea pensa torquentes.

Lucien Icaromen. 34 “περὶ δὲ τουτουὶ Μενίππου ταῦτα – ἔφη [sc. ὁ Ζεύς] – μοι δοκεῖ·περιαιρεθέντα αὐτὸν τὰ πτερά, ἵνα μὴ καὶ αὖθις ἔλθῃ ποτέ, ὑπὸ τοῦ Ἑρμοῦ ἐς τὴν γῆν κατενεχθῆναι τήμερον.” καὶ ὁ μὲν ταῦτα εἰπὼν διέλυσε τὸν σύλλογον, ἐμὲ δὲ ὁ Κυλλήνιος τοῦ δεξιοῦ ὠτὸς ἀποκρεμάσας περὶ ἑσπέραν χθὲς κατέθηκε φέρων ἐς τὸν Κεραμεικόν.

Lucien cat. 1 εἶεν, ὦ Κλωθοῖ, τὸ μὲν σκάφος τοῦτο ἡμῖν πάλαι εὐτρεπὲς καὶ πρὸς ἀναγωγὴν εὖ μάλα παρεσκευασμένον· ὅ τε γὰρ ἄντλος ἐκκέχυται καὶ ὁ ἱστὸς ὤρθωται καὶ ἡ ὀθόνη παρακέκρουσται καὶ τῶν κωπῶν ἑκάστη τετρόπωται, κωλύει τε οὐδέν, ὅσον ἐπ’ ἐμοί, τὸ ἀγκύριον ἀνασπάσαντας ἀποπλεῖν. ὁ δὲ Ἑρμῆς βραδύνει, πάλαι παρεῖναι δέον· κενὸν γοῦν ἐπιβατῶν, ὡς ὁρᾷς, ἔστι τὸ πορθμεῖον τρὶς ἤδη τήμερον ἀναπεπλευκέναι δυνάμενον· καὶ σχεδὸν ἀμφὶ βουλυτόν ἐστιν, ἡμεῖς δὲ οὐδέπω οὐδὲ ὀβολὸν ἐμπεπολήκαμεν.

A. Bonandini, «I disegni del Fato. La rappresentazione delle Parche nell’Apocolocyntosis e in Petronio», in L. Belloni et al. éds., Le Immagini nel Testo, il Testo nelle Immagini. Rapporti fra parola e visualità nella tradizione greco-latina, Trento 2010, 313-38.

L’ultima uox de Claude

(2.) haec Apollo. at Lachesis, quae et ipsa homini formosissimo faueret, fecit illud plena manu et Neroni multos annos de suo donat. Claudium autem iubent omnes
χαίροντας, εὐφημοῦντας ἐκπέμπειν δόμων [Euripide frg. 67 Austin].
et ille quidem animam ebulliit, et ex eo desiit uiuere uideri. exspirauit autem dum comoedos audit, ut scias me non sine causa illos timere. (3.) ultima uox eius haec inter homines audita est, cum maiorem sonitum emisisset illa parte qua facilius loquebatur: “uae me, puto, concacaui me.” quod an fecerit, nescio; omnia certe concacauit.

Chapitre 2 : les périphrases épiques

(1.) iam Phoebus breuiore uia contraxerat ortum
lucis et obscuri crescebant tempora Somni,
iamque suum uictrix augebat Cynthia regnum,
et deformis Hiems gratos carpebat honores
diuitis Autumni, iussoque senescere Baccho
carpebat raras serus uindemitor uuas.
(2.) puto magis intellegi si dixero: mensis erat October, dies III idus Octobris. horam non possum certam tibi dicere: facilius inter philosophos quam inter horologia conueniet. tamen inter sextam et septimam erat. (3.) “nimis rustice! <adeo non> adquiescunt omnes poetae, non contenti ortus et occasus describere, ut etiam medium diem inquietent: tu sic transibis horam tam bonam?”.
(4.) iam medium curru Phoebus diuiserat orbem
et propior nocti fessas quatiebat habenas,
obliquo flexam deducens tramite lucem.

2,1,1 ortum SVLsl : orbem dub. Fromondus (iam … contraxerat ortum … et cf. infra 2,4,1 iam … diuiserat orbem et) ; epist. 122,11 ortus et occasus libentissime inserebat

2,2 intelligi uel intellegi sl : intelleges uel intellegis Müller 1886

Théorie et pratique de la periphrasis

  • Quintilien inst. 8,6,59 pluribus autem uerbis cum id quod uno aut paucioribus certe dici potest explicatur, periphrasin uocant, circumitum quendam eloquendi, qui nonnumquam necessitatem habet, quotiens dictu deformia operit, ut Sallustius «ad requisita naturae» [Salluste hist. frg. inc. 3 Maurenbrecher], interim ornatum petit solum, qui est apud poetas frequentissimus
    «tempus erat quo prima quies mortalibus aegris
    incipit et dono diuum gratissima serpit» [Virgile Aen. 2,268-9],
    et apud oratores non rarus, semper tamen adstrictior.
  • Sénèque epist. 122,11-13 recitabat Montanus Iulius carmen, tolerabilis poeta et amicitia Tiberi notus et frigore. ortus et occasus libentissime inserebat; itaque cum indignaretur quidam illum toto die recitasse et negaret accedendum ad recitationes eius, Natta Pinarius ait: “numquid possum liberalius agere? paratus sum illum audire ab ortu ad occasum”. (12.) cum hos uersus recitasset:
    «incipit ardentes Phoebus producere flammas,
    spargere <se> rubicunda dies; iam tristis hirundo
    argutis reditura cibos inmittere nidis
    incipit et molli partitos ore ministrat» [Julius Montanus FPL4 1 p. 297],
    Varus, eques Romanus, M. Vinicii comes, cenarum bonarum adsectator, quas improbitate linguae merebatur, exclamauit: “incipit Buta dormire”. (13.) deinde cum subinde recitasset
    «iam sua pastores stabulis armenta locarunt,
    iam dare sopitis nox pigra silentia terris
    incipit» [Julius Montanus FPL4 2 p. 297],
    idem Varus inquit: “quid dicis? iam nox est? ibo et Butam salutabo”.

Chapitre 1 : le préambule historiographique

(1.) quid actum sit in caelo ante diem III idus Octobris anno nouo, initio saeculi felicissimi, uolo memoriae tradere. nihil nec offensae nec gratiae dabitur. haec ita uera. si quis quaesiuerit unde sciam, primum, si noluero, non respondebo. quis coacturus est? ego scio me liberum factum, ex quo suum diem obiit ille, qui uerum prouerbium fecerat, aut regem aut fatuum nasci oportere. (2.) si libuerit respondere, dicam quod mihi in buccam uenerit. quis umquam ab historico iuratores exegit? tamen, si necesse fuerit auctorem producere, quaerito ab eo qui Drusillam euntem in caelum uidit: idem Claudium uidisse se dicet iter facientem
«non passibus aequis» [Virgile Aen. 2,724].
uelit nolit, necesse est illi omnia uidere quae in caelo aguntur: Appiae uiae curator est, qua scis et diuum Augustum et Tiberium Caesarem ad deos isse. (3.) hunc si interrogaueris, soli narrabit: coram pluribus numquam uerbum faciet. nam ex quo in senatu iurauit se Drusillam uidisse caelum ascendentem et illi pro tam bono nuntio nemo credidit, quod uiderit uerbis conceptis affirmauit se non indicaturum, etiam si in medio foro hominem occisum uidisset. ab hoc ego quae tum audiui certa clara affero, ita illum saluum et felicem habeam.

1,3 quae tum S quaecumque VL

Les leges historiae

  • Cicéron de orat. 3,62 quis nescit primam esse historiae legem, ne quid falsi dicere audeat? deinde ne quid ueri non audeat? ne qua suspicio gratiae sit in scribendo? ne qua simultatis? haec scilicet fundamenta nota sunt omnibus.
  • Lucien hist. conscr. 9 ἓν γὰρ ἔργον ἱστορίας καὶ τέλος, τὸ χρήσιμον, ὅπερ ἐκ τοῦ ἀληθοῦς μόνου συνάγεται.
  • Lucien hist. conscr. 38-41 μάλιστα δὲ καὶ πρὸ τῶν πάντων ἐλεύθερος ἔστω τὴν γνώμην καὶ μήτε φοβείσθω μηδένα μήτε ἐλπιζέτω μηδέν, ἐπεὶ ὅμοιος ἔσται τοῖς φαύλοις δικασταῖς πρὸς χάριν ἢ πρὸς ἀπέχθειαν ἐπὶ μισθῷ δικάζουσιν. […] ἡγήσεται γάρ – ὅπερ δικαιότατον – ὑπ’ οὐδενὸς τῶν νοῦν ἐχόντων αὐτὸς ἕξειν τὴν αἰτίαν ἢν τὰ δυστυχῶς ἢ ἀνοήτως γεγενημένα ὡς ἐπράχθη διηγῆται – οὐ γὰρ ποιητὴς αὐτῶν ἀλλὰ μηνυτὴς ἦν. […] (39.) τοῦ δὴ συγγραφέως ἔργον ἕν – ὡς ἐπράχθη εἰπεῖν. […] ἀλλὰ κἂν ἰδίᾳ μισῇ τινας πολὺ ἀναγκαιότερον ἡγήσεται τὸ κοινὸν καὶ τὴν ἀλήθειαν περὶ πλείονος ποιήσεται τῆς ἔχθρας, κἂν φιλῇ ὅμως οὐκ ἀφέξεται ἁμαρτάνοντος. ἕν γάρ, ὡς ἔφην, τοῦτο ἴδιον ἱστορίας, καὶ μόνῃ θυτέον τῇ ἀληθείᾳ, εἴ τις ἱστορίαν γράψων ἴοι, τῶν δὲ ἄλλων ἁπάντων ἀμελητέον αὐτῷ, καὶ ὅλως πῆχυς εἷς καὶ μέτρον ἀκριβές, ἀποβλέπειν μὴ εἰς τοὺς νῦν ἀκούοντας ἀλλ’ εἰς τοὺς μετὰ ταῦτα συνεσομένους τοῖς συγγράμμασιν. […] (41.) τοιοῦτος οὖν μοι ὁ συγγραφεὺς ἔστω – ἄφοβος, ἀδέκαστος, ἐλεύθερος, παρρησίας καὶ ἀληθείας φίλος, ὡς ὁ κωμικός [sc. Aristophane PCG iii.2 frg. 927] φησι, τὰ σῦκα σῦκα, τὴν σκάφην δὲ σκάφην ὀνομάσων, οὐ μίσει οὐδὲ φιλίᾳ τι νέμων οὐδὲ φειδόμενος ἢ ἐλεῶν ἢ αἰσχυνόμενος ἢ δυσωπούμενος, ἴσος δικαστής, εὔνους ἅπασιν ἄχρι τοῦ μὴ θατέρῳ τι ἀπονεῖμαι πλεῖον τοῦ δέοντος, ξένος ἐν τοῖς βιβλίοις καὶ ἄπολις, αὐτόνομος, ἀβασίλευτος, οὐ τί τῷδε ἢ τῷδε δόξει λογιζόμενος, ἀλλὰ τί πέπρακται λέγων.
  • Lucien hist. conscr. 47 τὰ δὲ πράγματα αὐτὰ οὐχ ὡς ἔτυχε συνακτέον, ἀλλὰ φιλοπόνως καὶ ταλαιπώρως πολλάκις περὶ τῶν αὐτῶν ἀνακρίναντα, καὶ μάλιστα μὲν παρόντα καὶ ἐφορῶντα, εἰ δὲ μή, τοῖς ἀδεκαστότερον ἐξηγουμένοις προσέχοντα καὶ οὓς εἰκάσειεν ἄν τις ἥκιστα πρὸς χάριν ἢ ἀπέχθειαν ἀφαιρήσειν ἢ προσθήσειν τοῖς γεγονόσιν.

 

Le titre de l’Apocoloquintose

Les titres grecs des œuvres latines

  1. Poésie
    1. Ennius : Hedyphagetica
    2. Accius : Didascalica, Pragmatica, Parerga
    3. Laevius : Erotopaegnia
    4. M. Terentius Varro : Saturae Menippeae
    5. Cicero : Prognostica, Limon
    6. C. Helvius Cinna : Propempticon
    7. P. Terentius Varro : Chrographia
    8. L. Orbilius Pupillus : Perialges
    9. Furius : Pragmatia belli Gallici
    10. Vergilius : Bucolica, Georgica, Catalepton
      • Donat praef. 49 bucolica autem et dici et recte dici uel hoc indicio probasse suffecerat quod eodem nomine apud Theocritum censeantur.
    11. Propertius : Monobiblos
    12. Aemilius Macer : Theriaca, Ornithogonia
    13. Ovidius : Phaenomena (= Germanicus, Avienus), Metamorphoses (= Apuleius), Halieutica (= Nemesianus)
    14. Grattius : Cynegetica (= Nemesianus)
    15. Manilius : Astronomica
    16. Persius : Hodoeporicon (= Lactantius)
    17. Seneca : Apocolocyntosis
    18. Lucanus : Catachthonion
    19. Petronius : Satyricon
    20. Calpurnius Piso : Catasterismi
    21. Hadrianus : Catachannae
    22. Ausonius : Technopaegnion
    23. Prudentius : Cathemerina, Apotheosis, Hamartigenia, Peri stephanon, Psychomachia, Dittochaeon
    24. Acilius Severus: Catastrophe siue Peira
    25. Claudius Marius Victor: Alethia
    26. Prosper Tirus Aquitanus: Peri achariston
    27. Paulinus Pellaeus: Eucharisticos
    28. Priscianus: Periegesis
  2.  Théâtre
    1. cothurnatae
    2. palliatae
      • Donat Ad. praef. 1,1 haec fabula palliata Adelphoe, ut ipsum indicat nomen, et plurali numero, cum sit una, et genere masculino, cum sit comoedia, et Graeca lingua, cum sit Latina, censetur. potuit eam Terentius Fratres dicere, sed et Graeci nominis euphoniam perderet et praeterea togata uideretur, ad summam non statim intellegeretur Menandri esse, quod Terentius imprimis cupit scire lectorem, minus existimans laudis propria scribere quam Graeca transferre.
    3. Atellanae
    4. mimi
  3. Grammaire et érudition
    1. Aurelius Opillus : Pinax (cf. L. Ateius Praetextatus : Pinaces)
    2. M. Pompilius Andronicus : Annalium Enni elenchi
    3. L. Ateius Praetextatus : Hyle
    4. Q. Valerius Soranus : Epoptides
    5. M. Terentius Varro : Peri characteron, Aetia, Isagogicon
    6. Cicero : Oeconomicus
    7. M. Tullius Tiro : Pandectae (= Ulpianus, Herennius Modestinus)
    8. Cornelius Nepos : Chronica
    9. L. Cincius : Mystagogica
    10. Cornelius Balbus : Exegetica
    11. Sabinus Tiro : Cepurica
    12. Maecenas : Symposion (= Lactantius)
    13. Largius Licinius : Ciceromastix
    14. Carvilius Pictor : Aeneomastix
    15. Periochae
    16. Q. Octavius Avitus : Homoeotetes
    17. Caesellius Vindex : Stromateus
    18. C. Iulius Romanus : Aphormae
    19. Iulius Honorius : Cosmographia
  4. Philosophie
    1. Ennius : Protrepticus
    2. M. Terentius Varro : Logistorica
    3. M. Iunius Brutus : Peri cathecontos
    4. Cicero : Paradoxa stoicorum, Topica
    5. Apuleius : Peri hemenias
  5. Droit
    1. Q. Mucius Scaevola : Horon liber
    2. M. Antistius Labeo : Pithana
    3. Sex. Pomponius : Enchiridion
  6. Pamphlets politiques
    1. M. Terentius Varro : Tricaranos
    2. Moron epanastasis
  7. Œuvres théologiques en prose
    1. Tertullianus : Apologeticum, Scorpiace
    2. Ps. Augustinus : Hypomnesticon contra Pelagianos et Caelestinos
  • Cicéron Att. 13,12,3 (23/06/45) nunc illam περὶ Τελῶν σύνταξιν sane mihi probatam Bruto, ut tibi placuit, despondimus, idque tu eum non nolle mihi scripsisti.
  • Cicéron Att. 13,19,4 (29/06/45) ita confeci quinque libros περὶ Τελῶν ut Epicurea L. Torquato, Stoica M. Catoni, Περιπατητικὰ M. Pisoni darem.
  • Cicéron Att. 13,21a,2 (30/06-01/07/45) mirifice Caerellia studio uidelicet philosophiae flagrans describit a tuis: istos ipsos de finibus.
  • Cicéron fin. 1,12 nos autem hanc omnem quaestionem de finibus bonorum et malorum fere a nobis explicatam esse his litteris arbitramur, in quibus, quantum potuimus, non modo quid nobis probaretur, sed etiam quid a singulis philosophiae disciplinis diceretur, persecuti sumus.
K.-E. Henriksson, Griechische Buchertitel in der römischen Literatur, Helsinki 1956.

Les titres des Ménippées de Varron

  1. Aborigines, Περὶ ἀνθρώπων φύσεως
  2. Aethrio ( ?)
  3. Agatho
  4. Age modo
  5. Aiax stramenticius
  6. Ἄλλος οὗτος Ἡρακλῆς
  7. Ἀλλʹ ού μένει σε (vel Ἄμμον μετρεῖς), Περὶ φιλαργυρίας
  8. Andabate
  9. Ἀνθρωπόπολις, Περὶ γενεθλιακῆς
  10. Armorum iudicium
  11. Baiae
  12. Bimarcus
  13. Caprinum proelium, Περὶ ἡδονῆς
  14. Catamitus
  15. Caue canem
  16. Coeus ( ?)
  17. Columna (vel Columnae) Herculis, Περὶ δόξης
  18. Cras credo, hodie nihil
  19. Cycnus, Περὶ ταφῆς
  20. Cynicus
  21. De officio mariti
  22. De salute
  23. Desultorius, Περὶ τοῦ γράφειν ( ?)
  24. Deuicti, Περὶ φιλονικίας
  25. Δὶς παῖδες οἱ γέροντες
  26. Dolium aut seria
  27. Ecdemeticus
  28. Ἑκατόμβη, Περὶ θυσιῶν
  29. Endymiones
  30. Epitaphiones, Περὶ τάφων
  31. Est modus matulae, Περὶ μέθης
  32. Eumenides
  33. Εὗρεν ἡ λοπὰς τὸ πῶμα, Περὶ γεγαμηκότων
  34. ἔχω σε, Περὶ τύχης
  35. Ἕως πότε, Περὶ ὡρῶν
  36. Flaxtabula (?), Περὶ ἐπαρχιῶν
  37. Γεροντοδιδάσκαλος
  38. Γνῶθι σαυτόν
  39. Hercules Socraticus
  40. Hercules tuam fidem
  41. Idem Attii quod Titi
  42. Inglorius ( ? vel Gloria ?), Περὶ φθόνου
  43. Ἱπποκύων
  44. Κοσμοτορύνη, Περὶ φθορᾶς κόσμου
  45. Κυνοδιδάσκαλος (vel Κυνοδιδασκαλικά, vel Κυνοδιδασκαλικός)
  46. Κυνορήτων (vel Κυνίστωρ?)
  47. Lex Maenia
  48. Λογομαχία
  49. Longe fugit qui suos fugit
  50. Magnum talentum
  51. Manius
  52. Marcipor
  53. Marcopolis, Περὶ ἀρχῆς
  54. Meleagri
  55. Modius
  56. Mutuum muli scabunt, Περὶ χωρισμοῦ
  57. Mysteria
  58. Nescis quid uesper serus uehat
  59. Octoges(s)is, Περὶ νομισμάτων
  60. Oedipothyestes
  61. Ὄνος λύρας
  62. Papia Papae, Περὶ ἐγκωμίων
  63. Pappus aut index (? Πάππος αὐθιγενής)
  64. Parmeno
  65. Περὶ αἰρέσεων
  66. Περὶ ἐδεσμάτων
  67. Περὶ ἐξαγωγῆς
  68. Περὶ κεραυνοῦ
  69. Περίπλους (liber II Περὶ φιλοσοφίας)
  70. Postumi, cui seplasia fetet (?)
  71. Περὶ σωτηρίας ( ?)
  72. Pransus paratus
  73. Prometheus liber
  74. Pseudaeneas
  75. Pseudulus Apollo, Περὶ θεῶν διαγώσεως
  76. Quinquatrus
  77. Sardi uenales
  78. Serranus, Περὶ ἀρχαιρεσιῶν
  79. Sesculixes
  80. Sexages(s)is
  81. Σκιαμαχία, Περὶ τύφου
  82. Synephebus, Περὶ ἐμμονῆς
  83. Ταφὴ Μενίππου
  84. Testamentum, Περὶ διαθηκῶν
  85. Tithonius, Περὶ γήρως
  86. Τὸ ἐπὶ τῇ φακῇ μύρον, Περὶ ἐυκαιρίας
  87. Τοῦ πατρὸς τὸ παιδίον, Περὶ παιδοποιίας
  88. Τρικάρανος
  89. Τριοδίτης τριπύλιος, Περὶ ἀρετῆς κτήσεως
  90. Τρίφαλλος, Περὶ ἀρρενότητος
  91. Venalia, Περὶ ἀφροδισίων
  92. Virgula diuina
  93. Ὑδροκύων
  94. Satura ( ?)
  95. Serapion ( ?)
L. Alfonsi, « Le ‘Menippee’ di Varrone », ANRW i/3 (1973), 26-59.

Pamphlets et humour à la cour de Claude

  • Suétone 38,3 ac ne stultitiam quidem suam reticuit simulatamque a se ex industria sub Gaio, quod aliter euasurus peruenturusque ad susceptam stationem non fuerit, quibusdam oratiunculis testatus est; nec tamen persuasit, cum intra breue tempus liber editus sit, cui index erat μωρῶν ἐπανάστασις, argumentum autem stultitiam neminem fingere.
  • Suétone Nero 33,1 certe omnibus rerum uerborumque contumeliis mortuum insectatus est, modo stultitiae modo saeuitiae arguens; nam et morari eum desisse inter homines producta prima syllaba iocabatur [cf. gr. μωραίνω].
Cf. Plaute 571 ut hoc utimur maxime more moro | molestoque multum atque, utque quique sunt | optumi, maxume morem habent hunc!
Plaute 669 atque is mores hominum moros et morosos efficit [sc. amor].

L. Hermann, «La révolution des idiots (μωρῶν ἐπανάστασις)», Latomus 10 (1951), 143-145.
  • Dion Cassius 60,35,4 ap. Jean Xiphilin p. 146,30-32 Stephanus καὶ ὁ Νέρων δὲ οὐκ ἀπάξιον μνήμης ἔπος κατέλιπε· τοὺς γὰρ μύκητας θεῶν βρῶμα ἔλεγεν εἶναι, ὅτι καὶ ἐκεῖνος διὰ τοῦ μύκητος θεὸς ἐγεγόνει.
E. Stagni, «Ἀποκολοκύντωσις. Appunti sulla tradizione di Dione Cassio - Xifilino», Rivista di Filologia e di Istruzione Classica 122 (1994), 298-339.

Le titre de l’œuvre de Sénèque

Dion Cassius 60,35,2-4 ap. Jean Xiphilin p. 146,15-30 Stephanus ἔτυχε δὲ καὶ τῆς ταφῆς καὶ τῶν ἄλλων ὅσων ὁ Αὔγουστος. Ἀγριππῖνα δὲ καὶ ὁ Νέρων πενθεῖν προσεποιοῦντο ὃν ἀπεκτόνεσαν, ἔς τε τὸν οὐρανὸν ἀνήγαγον ὃν ἐκ τοῦ συμποσίου φοράδην ἐξενηνόχεσαν. ὅθενπερ Λούκιος Ἰούνιος Γαλλίων ὁ τοῦ Σενέκα ἀδελφὸς ἀστειότατόν τι ἀπεφθέγξατο. (3.) συνέθηκε μὲν γὰρ καὶ ὁ Σενέκας σύγγραμμα, ἀποκολοκύντωσιν [Lb Ccorr. : άποκολοκέντωσιν CV] αὐτὸ ὥσπερ τινὰ ἀθανάτισιν ὀνομάσας· ἐκεῖνος δὲ ἐν βραχυτάτῳ πολλὰ εἰπὼν ἀπομνημονεύεται. (4.) ἐπειδὴ γὰρ τοὺς ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ θανατουμένους ἀγκίστροις τισὶ μεγάλοις οἱ δήμιοι ἔς τε τὴν ἀγορὰν ἀνεῖλκον κἀντεῦθεν ἐς τὸν ποταμὸν ἔσυρον, ἔφη τὸν Κλαύδιον ἀγκίστρῳ ἐς τὸν οὐρανὸν ἀνενεχθῆναι.

κολοκύντη/cucurbita cf. Hermippos 69 Kassel–Austin τὴν κεφαλὴν ὅσην ἔχει [sc. Περικλῆς]· | ὅσην κολοκύντην; Juvénal 14,56-58 unde tibi frontem libertatemque parentis, | cum facias peiora senex uacuumque cerebro | iam pridem caput hoc uentosa cucurbita quaerat?; Petrone 39,13 in aquario copones et cucurbitae [sc. nascuntur]; Apulée 1,15,2 nam etsi tu alicuius facinoris tibi conscius scilicet mori cupis, nos cucurbitae caput non habemus ut pro te moriamur.
ὥσπερ τινὰ ἀθανάτισιν cf. Cicéron 1,16,13 (fin 06-07/61) sed heus tu, uidesne consulatum illum nostrum, quem Curio antea ἀποθέωσιν uocabat, si hic [sc. Afranius] factus erit, fabam mimum futurum?
ἀποραφανίδωσις? cf. Jean Tzétzès schol. rec. 2 ad Aristophane 168 τίς δὲ ὁ παρατιλμὸς καὶ ἡ ἀποραφανίδωσις, ἄκουε· ὁ ἄπορος ὁ ἡλωκὼς τῇ μοιχείᾳ, τεθεὶς ἐν μέσῃ τῇ ἀγορᾷ καὶ σποδιᾷ ἐμπύρῳ θερμῇ τὸ παιδοσπόρον καταπασσόμενος, τούτου τὰς τρίχας ἐτίλλετο, εἶτα ῥαφανίδος οὐραῖον τῇ ὀπῇ τοῦ μορίου ἐνέβαλλον, καὶ οὕτως ηὐρύνετο; Catulle 15,17-19 ah tum te miserum malique fati, | quem attractis pedibus patente porta | percurrent raphanique mugilesque!
an, cum άποκολοκέντωσιν CV, σύγγραμμα· άποκολοκέντωσιν αὐτὸ ὥσπερ τινὰ ἀθανάτισιν ὀνομάσας, ἐκεῖνος  legendum et distinguendum?, cf. κεντέω, ἀποκεντέω, ἀποκέντησις.
Cf. Lucilius 48 Marx = 1,15 Charpin per saturam aedilem factum qui legibus soluat.
Cf.
Cicéron Cato 20 sic enim percontantur, ut est in Naeui poetae Ludo: respondentur et alia et hoc in primis.
Pétrone 68,3-4 interim puer Alexandrinus, qui caldam ministrabat, luscinias coepit imitari clamante Trimalchione subinde: “muta”. ecce alius ludus.
Juvénal 11,179 nostra dabunt alios hodie conuiuia ludos.
Lucilius 1039-1040 Marx = 30,85 Charpin cuius uultu ac facie, ludo ac sermonibus nostris | uirginis hoc pretium atque hunc reddebamus honorem.
Horace serm. 1,10,37-39 haec ego ludo, | quae neque in aede sonent certantia iudice Tarpa | nec redeant iterum atque iterum spectanda theatris.
Perse 5,15-16 pallentis radere mores | doctus et ingenuo culpam defigere ludo.

Introduction à la satire latine

Le témoignage de Quintilien

Quintilien inst. 10,1,93-95 satura quidem tota nostra est, in qua primus insignem laudem adeptus Lucilius quosdam ita deditos sibi adhuc habet amatores ut eum non eiusdem modo operis auctoribus sed omnibus poetis praeferre non dubitent. (94.) ego quantum ab illis, tantum ab Horatio dissentio, qui Lucilium
fluere lutulentum [Horace serm. 1,4,11a]
et esse aliquid quod tollere possis [cf. Horace serm. 1,4,11b erat quod tollere uelles] putat. nam et eruditio in eo mira et libertas atque inde acerbitas et abunde salis. multum est tersior ac purus magis Horatius et, nisi labor eius amore, praecipuus. multum et uerae gloriae quamuis uno libro Persius meruit. sunt clari hodieque et qui olim nominabuntur. (95.) alterum illud etiam prius saturae genus, sed non sola carminum uarietate mixtum condidit Terentius Varro, uir Romanorum eruditissimus. plurimos hic libros et doctissimos composuit, peritissimus linguae Latinae et omnis antiquitatis et rerum Graecarum nostrarumque, plus tamen scientiae conlaturus quam eloquentiae.

Lucilius et les origines de la satire à Rome

Tite-Live 7,2,4-7 ceterum parua quoque, ut ferme principia omnia, et ea ipsa peregrina res fuit. sine carmine ullo, sine imitandorum carminum actu ludiones ex Etruria acciti, ad tibicinis modos saltantes, haud indecoros motus more Tusco dabant. (5.) imitari deinde eos iuuentus, simul inconditis inter se iocularia fundentes uersibus, coepere; nec absoni a uoce motus erant. (6.) accepta itaque res saepiusque usurpando excitata. uernaculis artificibus, quia ister Tusco uerbo ludio uocabatur, nomen histrionibus inditum; (7.) qui non, sicut ante, Fescennino uersu similem incompositum temere ac rudem alternis iaciebant sed impletas modis saturas descripto iam ad tibicinem cantu motuque congruenti peragebant.

Lucilius 1,14-17 Marx = 12-14 Charpin
– ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – mirac<l>a ciet t<y>l<yph>antas
porro clinopodas lychnosque ut diximus semnos
ante pedes lecti atque lucernas – ⏑ ⏑ – ⏑
– ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – arutaenaeque – inquit – aquales.

Horace
Horace serm. 1,4,1-13
Eupolis atque Cratinus Aristophanesque poetae
atque alii, quorum comoedia prisca uirorum est,
siquis erat dignus describi, quod malus ac fur,
quod moechus foret aut sicarius aut alioqui
famosus, multa cum libertate notabant.
hinc omnis pendet Lucilius, hosce secutus,
mutatis tantum pedibus numerisque, facetus,
emunctae naris, durus conponere uersus.
nam fuit hoc uitiosus: in hora saepe ducentos,
ut magnum, uersus dictabat stans pede in uno;
cum flueret lutulentus, erat quod tollere uelles;
garrulus atque piger scribendi ferre laborem,

scribendi recte: nam ut multum, nil moror.

v. 11 cf. Callimaque hymn. 2,105-112
ὁ Φθόνος Ἀπόλλωνος ἐπ’ οὔατα λάθριος εἶπεν·
“οὐκ ἄγαμαι τὸν ἀοιδὸν ὃς οὐδ’ ὅσα πόντος ἀείδει”.
τὸν Φθόνον ὡπόλλων ποδί τ’ ἤλασεν ὧδέ τ’ ἔειπεν·
“Ἀσσυρίου ποταμοῖο μέγας ῥόος, ἀλλὰ τὰ πολλά
λύματα γῆς καὶ πολλὸν ἐφ’ ὕδατι συρφετὸν ἕλκει.
Δηοῖ δ’ οὐκ ἀπὸ παντὸς ὕδωρ φορέουσι μέλισσαι,
ἀλλ’ ἥτις καθαρή τε καὶ ἀχράαντος ἀνέρπει
πίδακος ἐξ ἱερῆς ὀλίγη λιβὰς ἄκρον ἄωτον”.

Horace serm. 2,6,16-17
ergo ubi me in montes et in arcem ex urbe remoui,
quid prius inlustrem saturis musaque pedestri?

v. 17 cf. Callimaque ait. frg. 112,9 Pfeiffer
αὐτὰρ ἐγὼ Μουσέων πεζὸν̣ [ἔ]πειμι νομόν.

Le témoignage de Diomède

Diomède GL i 485,30-486,13 satira dicitur carmen apud Romanos nunc quidem maledicum et ad carpenda hominum uitia archaeae comoediae charactere conpositum, quale scripserunt Lucilius et Horatius et Persius. et olim carmen quod ex uariis poematibus constabat satira uocabatur, quale scripserunt Pacuuius et Ennius. satira autem dicta siue a Satyris, quod similiter in hoc carmine ridiculae res pudendaeque dicuntur, quae uelut a Satyris proferuntur et fiunt: siue satura a lance quae referta uariis multisque primitiis in sacro apud priscos dis inferebatur et a copia ac saturitate rei satura uocabatur; […] siue a quodam genere farciminis, quod multis rebus refertum saturam dicit Varro uocitatum. est autem hoc positum in secundo libro Plautinarum  quaestionum [GRFF 52 = frg. 50 Goetz–Schoell], «satura est uua passa et polenta et nuclei pini ex mulso consparsi». ad haec alii addunt et de malo punico grana. alii autem dictam putant a lege satura, quae uno rogatu multa simul conprehendat, quod scilicet et satura carmine multa simul poemata conprehenduntur.

La satire ménippée

Varron
  • Aulu-Gelle 2,18,6-7 alii quoque non pauci serui fuerunt, qui post philosophi clari exiterunt. (7.) ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii “cynicas”, ipse appellat “Menippeas”.
  • Aulu-Gelle 1,17,4 <M.> quoque Varro in satura Menippea quam de officio mariti scripsit.
  • Aulu-Gelle 3,18,5 M. autem Varro in satira Menippea quae Ἱπποκύων inscripta est.
  • Aulu-Gelle 13,11,1 lepidissimus liber est M. Varronis ex satiris Menippeis qui inscribitur.
  • Aulu-Gelle 13,23,4 M. Varro in satura Menippea, quae inscribitur Σκιομαχία.
  • Cicéron ac. 1,8 et tamen in illis ueteribus nostris, quae Menippum imitati non interpretati quadam hilaritate conspersimus, multa admixta ex intima philosophia, multa dicta dialectice, quae quo facilius minus docti intellegerent, iucunditate quadam ad legendum inuitati; in laudationibus, in his ipsis antiquitatum prooemiis philosophiae <more> scribere uoluimus, si modo consecuti sumus.
  • [Probus] ecl. 6,31 iii/2 336,22-24 Varro qui sit Menippeus non a magistro, cuius aetas longe praecesserat, nominatus, sed a societate ingenii, quod is quoque omnigeno carmine satiras suas expoliuerat.
  • Varron Men. 13 factus sum uespertilio, neque in muribus plane neque in uolucribus sum.
  • Varron Men. 542 e mea φιλοφθονίᾳ natis, quos Menippea haeresis nutricata est, tutores do.
Ménippe

Diogène Laërce 6,99-101 φέρει [sc. Μένιππος] μὲν οὖν σπουδαῖον οὐδέν· τὰ δὲ βιβλία αὐτοῦ πολλοῦ καταγέλωτος γέμει καί τι ἴσον τοῖς Μελεάγρου τοῦ κατ’ αὐτὸν γενομένου. […] (100.) ἕνιοι δὲ τὰ βιβλί’ αὐτοῦ οὐκ αὐτοῦ εἶναι, ἀλλὰ Διονυσίου καὶ Ζωπύρου τῶν Κολοφωνίων, οἳ τοῦ παίζειν ἕνεκα συγγράφοντες ἐδίδοσαν αὐτῷ ὡς εὖ δυναμένῳ διαθέσθαι. […] (101.) τὰ δ’ οὖν τοῦ κυνικοῦ βιβλία ἐστὶ δεκατρία, Νέκυια, Διαθῆκαι, Ἐπιστολαὶ κεκομψευμέναι ἀπὸ τῶν θεῶν προσώπου, Πρὸς τοὺς φυσικοὺς καὶ μαθηματικοὺς καὶ γραμματικοὺς καὶ Γονὰς Ἐπικούρου καὶ Τὰς θρησκευομένας ὑπ’ αὐτῶν εἰκάδας καὶ ἄλλα.

Lucien

Lucien bis acc. 33 καὶ τὸ μὲν τραγικὸν ἐκεῖνο καὶ σωφρονικὸν προσωπεῖον ἀφεῖλέ μου, κωμικὸν δὲ καὶ σατυρικὸν ἄλλο ἐπέθηκέ μοι καὶ μικροῦ δεῖν γελοῖον. εἶτά μοι εἰς τὸ αὐτὸ φέρων συγκαθεῖρξεν τὸ σκῶμμα καὶ τὸν ἴαμβον καὶ κυνισμὸν καὶ τὸν Εὔπολιν καὶ τὸν Ἀριστοφάνη, δεινοὺς ἄνδρας ἐπικερτομῆσαι τὰ σεμνὰ καὶ χλευάσαι τὰ ὀρθῶς ἔχοντα. τελευταῖον δὲ καὶ Μένιππόν τινα τῶν παλαιῶν κυνῶν μάλα ὑλακτικὸν ὡς δοκεῖ καὶ κάρχαρον ἀνορύξας, καὶ τοῦτον ἐπεισήγαγεν μοι φοβερόν τινα ὡς ἀληθῶς κύνα καὶ τὸ δῆγμα λαθραῖον, ὅσῳ καὶ γελῶν ἅμα ἔδακνεν. Πῶς οὖν οὐ δεινὰ ὕβρισμαι μηκέτ’ ἐπὶ τοῦ οἰκείου διακείμενος, ἀλλὰ κωμῳδῶν καὶ γελωτοποιῶν καὶ ὑποθέσεις ἀλλοκότους ὑποκρινόμενος αὐτῷ; τὸ γὰρ πάντων ἀτοπώτατον, κρᾶσίν τινα παράδοξον κέκραμαι καὶ οὔτε πεζός εἰμι οὔτε ἐπὶ τῶν μέτρων βέβηκα, ἀλλὰ ἱπποκενταύρου δίκην σύνθετόν τι καὶ ξένον φάσμα τοῖς ἀκούουσι δοκῶ.

Sénèque et la satire : une lecture de l’Apocoloquintose

capture-decran-2017-02-06-a-12-24-01

Saint Gallen, Stiftsbibliothek, Cod. Sang. 569, inscriptio (www.e-codices.unifr.ch)

Programme Semestre 2 – 2016-2017 (M2-M4 LC56LA) : mardi, 15h-17h, bibliothèque de l’UFR de latin, escalier E, 3ᵉ étage

À la demande du jeune Néron, en 54, Sénèque se trouva obligé d’écrire l’éloge funèbre de l’empereur Claude, responsable de son exil et de son absence de Rome pendant huit ans. Bien que le discours, prononcé par Néron, fût touchant et élégant, le public, qui en connaissait l’auteur, ne put retenir le rire devant l’exaltation rhétorique de la sagesse du défunt. En même temps, auprès du même milieu aristocratique qui avait assisté à cette laudatio, Sénèque fit circuler un pamphlet connu sous les titres de Ludus de morte Claudii et d’Apokolokyntosis, voire encore de Diui Claudii apotheosis per saturam. Il s’agissait là d’une invective personnelle âpre, décrivant Claude comme un être dépourvu de qualités intellectuelles et de force morale, qui, après sa mort, n’avait pu se faire admettre dans l’assemblée des dieux et qui avait fini par être envoyé aux Enfers comme esclave de l’affranchi Ménandre.

L’Apocoloquintose appartient au genre de la satire ménippée, mêlant prose et vers, tons sérieux et comiques, polémique et préceptes moraux d’inspiration cynique. Sénèque se sert de cette forme littéraire pour produire un texte extraordinaire, qui inclut un nombre particulièrement élevé de citations et de réminiscences littéraires de toutes sortes, qui combine les niveaux linguistiques et stylistiques les plus différents, dans le but d’émettre, sous le voile de l’ironie, un verdict sans appel à l’égard d’un princeps fortement détesté.

L’édition de référence de l’Apocoloquintose est celle de Renata Roncali, L. Annaei Senecae Diui Claudii ΑΠΟΚΟΛΟΚΥΝΤΩΣΙΣ, Leipzig, Teubner 1990.

Commentaires particulièrement utiles : Carlo Ferdinando Russo, L. Annaei Senecae divi Claudii Ἀποκολοκύντωσις, Firenze 1985⁶ ; P. T. Eden, Seneca: Apocolocyntosis, Cambridge 2002² ; Luciano De Biasi, Apocolocyntosis, in Id. et al. Lucio Anneo Seneca. La clemenza, Apocolocyntosis, Epigrammi, Frammenti, Torino 2009, 301-477 ; Alice Bonandini, Il contrasto menippeo: prosimetro, citazioni e commutazione di codice nell’Apocolocyntosis di Seneca, Trento 2010.

Index du séminaire :

  1. Introduction à la satire latine
  2. Le titre de l’Apocoloquintose
  3. Chapitre 1 : le préambule historiographique
  4. Chapitre 2 : les périphrases épiques
  5. Chapitres 3-4 : Mercure, Apollon et les Parques
  6. Le discours De iure honorum Gallis dando de l’empereur Claude
  7. Claude : empereur érudit
  8. Chapitre 5 : Hercule comique et le dialogue homérisant
  9. Chapitre 6 : l’arrivée de Fièvre
  10. Chapitre 7 : Hercule tragique et Claude
  11. Chapitre 8 : le discours du dieu anonyme
  12. Chapitre 9 : les discours de Janus et de Diespiter
  13. Chapitres 10-11 : le discours d’Auguste
  14. Chapitre 12 : les laudes Claudii
  15. Chapitre 13 : Claude aux Enfers
  16. Chapitre 14a : le procès de Claude
  17. Chapitres 14b-15 : le double verdict

Textes latins sur papyrus d’Herculanum et Pompéi

Exemplier de la conférence de :

Maria Chiara Scappaticcio, De l’Anonyme De bello Actiaco à l’ouvrage de L. Annaeus

Roger T. Macfarlane, «P.Herc. 817 from Facsimiles to MSI: A Case for Practical Verification» Proceedings of the Twenty-Fifth International Congress of Papyrology, Ann Arbor 2010, 455-462.

Maria Chiara Scappaticcio, «Il PHerc. 817: Echi virgiliani e “pseudoaugusteismo”», Cronache Ercolanesi 40, 2010, 99-136.

 

Les textes juridiques sur tablettes

Pétrone 46,7-8 emi ergo nunc puero aliquot libra rubricata, quia uolo illum ad domusionem aliquid de iure gustare. habet haec res panem. nam litteris satis inquinatus est. quod si resilierit, destinaui illum artificii docere, aut tonstreinum aut praeconem aut certe causidicum, quod illi auferre non possit nisi Orcus. (46.8) ideo illi cotidie clamo: “Primigeni, crede mihi, quicquid discis, tibi discis. uides Phileronem causidicum: si non didicisset, hodie famem a labris non abigeret. modo modo, collo suo circumferebat onera uenalia, nunc etiam aduersus Norbanum se extendit. litterae thesaurum est, et artificium numquam moritur”.

Elizabeth A. Meyer, Legitimacy and Law in the Roman World: Tabulae in Roman Belief and Practice, Cambridge 2004.

La forme des tablettes

tablettes

Le corpus de L. Caecilius Iucundus

Les testationes
CIL 3340.1

HS n(ummum) DXX ob mulum | uenditum [M(arco)] Pomponio | M(arci) l(iberto) Niconi, quam pequniam | in stipulatam [L(uci)] Caecili | Felicis redegisse dicitur | M(arcus) Cerrinius Eup(h)rates. | eam pequniam omnem | quae supra scripta est ‖3 [n]umeratam dixit se | [a]ccepisse M(arcus) Cerrinius M(arci) l(ibertus) | [E]uphrates ab Philadelpho | [C]aecili Felicis ser(uo) | actum Pompeis V K(alendas) Iunias | Druso Caesare | C(aio) Norbano Flacco co(n)s(ulibus).

Les chirographa
CIL 3340.24

2 marg. [per]scriptio Trophimo ‖2 L(ucio) Duuio Auito P(ublio) Clodio co(n)s(ulibus) | IIII Idus Decembr(es) | M(arcus) Heluius Catullus scripsi rogatu | Vmbriciae Antiochidis eam | accepisse ab L(ucio) Caecilio Iucundo | HS V̅I̅ CCLII nummos ob | auctionem Trophimi serui | eius mercede minus ‖3 [persolutos(?)] | act(um) [Pom]peis ‖4 M(arci) Helui | Catulli | Melissae Fusci | Fabi Proculi | Vmbricia[e] Antioch(idis) | Catulli ‖5 L(ucio) Duu[io Auito P(ublio) Cl]odio co(n)s(ulibus) | [IIII I]dus Dece(mbres) | M(arcus) Heluiu[s Cat]ullus scripsi | rogatu [Vmbr]iciae eam accepis(se) | ab Iucu[ndo HS n(ummum)] V̅I̅ CCLII ob | auction[em] Trophim(i) serui | eius m[erc]ede min(us) | act(um) Pomp(eis).

Le type mixte

cil04-3340-7

Les apochae rei publicae
CIL 3340.142

2 L(ucio) Albucio Iusto L(ucio) Veranio | Hypsaeo duumuiris iur(e) dic(undo) | Priuatus coloniae seruos | scripsi me accepisse ab | L(ucio) Caecilio Iucundo sester|tios mille sescentos ‖3 quinquaginta duo nummos | ex reliqui(i)s ob fullonica | ante hanc diem, quae | dies fuit pr(idie) Idus Iulias | act(um) Pomp(eis) XVIIII K(alendas) Sept(embres) | A(ulo) Paconio Sabino A(ulo) Petronio co(n)s(ulibus) ‖4 Priuati c(olonorum) c(oloniae) V(eneriae) C(orneliae) | L(uci) Albuci Iusti | M(arco) Stronni Secun(dini) | L(uci) Vera(ni) Phile[…] | Priua(ti) colo[n(orum)] ‖5 Pr(idie) Idus Septem[bres] / solutio re[i] publi(cae) / ob fullonic(a) | ∞ DCL[II] | chi[r]ogr[ap(h)u(m)] Priua[ti] | c(onlonorum) c(oloniae) V(eneriae) C(orneliae) s(erui) | dur[a]tu L(uci) Albuci Iusti | et L(uci) Verani […] | A[…] A(ulo) Paco[nio] c(onsulibus) ‖6 solutio ob fullonica | anni se[c]undi Priuato c(olonorum) c(oloniae) V(eneriae) C(orneliae) s(eruo) | L(ucio) Veranio Hupsaeo L(ucio) Albucio Iusto | d(uum)u(iris) i(ure) d(icundo) | pr(idie) Idus Iulias | A(ulo) Paconio A(ulo) P[etr]onio [co(n)s(ulibus)].

Jean Andreau, Les affaires de Monsieur Jucundus, Rome 1974.

Les tabulae Herculanenses

Le procès de Petronia Iusta

proces

THerc. 16 (graphio, pag. 2-3, script. int.)

[C. P̣]etronius Telesphorus | scripsi et [ịụ]raui per geniu|m Imperatoris Aug. liberoruṃ|que eius me scire puela | Iusta d(e) q(ua) a(gitur) ex Petronia | Vitale colliberta mea | ingenuam natam esse |  meque cum Petronio | Stephano et Calatoria | Themide exsegisse utị | alimenta recip<e>ret et | ei filiam suam restitu|eret: ex hoc me scire | mulierem Iustam ‖3 d(e) q(ua) [a(gitur) in]genuam | natạ[m] esse ex | Petronia Vitale | q(uae) r(es) a(gitur).

THerc. 17 (graphio, pag. 5, script. ext.)

[M. Vi]nic[iu]s M. [f.] Proculus scripsi | [et iuraui per — genium] Imp. Vespasiani | [Caesaris Augusti liberorumqu]e eius mihi | [multis annis domesticitatem fuis]ṣ[ẹ] cum Petro|[nio Stephano marito Calat]oriae Themidis | [et patrono Petroniae] Vitạ[li]s Herculani | [——————ẹạ] et deside|[—————]ṃ[ẹ]a de manu uoca|[ṛ———-´—- ibi] me audisse dicen|ṭ[em] P̣ẹ[ṭ]ṛoni[ụm Sṭ]ep̣hanuṃ pr. Idus | [—— de Vital]e “quam noṣ manumissuri | ṣumus [ụ]nam habe[ṃ]us” Ịdụsque postea | eam manụ[mis]sam   [e]x eo me scire | mulierem d.    q.   a.   e[x] P̣etronia Vitale | ingenuam [natam ess]e q.   r.   a.

THerc. 20 (graphio, pag. 2-3, script. int.)

Tamudius Optatus scripsi iura|uique per genium Imp. Ves|pasiani Caes. Aug. liberorumque | me adfuisse Petroniae Vitali | cum haberet cum Calatoria | Themide de p̣u[e]lla filia | sua, ibi me audisse dicen|tem Stephanu [ṃạṛị]ṭ[um] | Themidis Petroniae | Vitali “quiḍ inuides f[i]|liae, cum eam nos ‖3 filiae loc[o fa]ciamus”: | ex eo me [scire] mulie|rem q. d. a. Petroniae | Vitalis fi[l]iam et | ingenuam esse q. r. a.

THerc. 23 (graphio, pag. 2-3, script. int.)

Sex. Vibidius Ampliatus scri|psi iurauique per genium | Imperatoris Vespasiani Augus. | liberorumque eius mihi | semper domesticitate fu|isse cum Petronio Ste|p<h>ano et Calatoria The|mide uxsore eius me|que interfuisse ‖3 cum [—— Calatoṛ]iae | The<m>iḍis nọṃ[enc̣ḷạ]tore: ex | eo me scire puellam | libertam Calatoriae The|midis fuisse | q. r. a.

THerc. 24 (graphio, pag. 2-3, script. int.)

[ – M.̣]ạṃṃius [—-] | scripsi rogatu M. Calato|ri Marul<l>i coram [ip]so, | quod is se negaret lite|ras scire, eum iurasse | per genium Imperatoris | Vespasiani Aug. liberorum|que eius ṃe scire puell|am me.c̣ụm Calatoriam | Themidem manumisisse: ‖3 ex ẹ[o] me ṣ[c]irẹ puellam | liberta<m> Calatoriae The|midis esse (uacuum) | q. r. a.

Vincenzo Arangio-Ruiz, « IV - Tavolette ercolanesi (il processo di Giusta), Bullettino dell’istituto di diritto romano3 1 [62] (1959), 223-245 = Id., Studi epigrafici e papirologici, Napoli 1974, 552-570.
Andrew Wallace-Hadrill, Houses and Society in Pompeii and Herculaneum, Princeton 1994, 175-182.

Les tablettes des Sulpicii de Murécine

tsulp-68

James N. Adams, «The Latinity of C. Novius Eunus», Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 82 (1990), 227-247.
Giuseppe Camodeca, Tabulae Pompeianae Sulpiciorum (TPSulp.). Edizione critica dell'archivio puteolano dei Sulpicii, Roma 1999.
Pierre Flobert, «Le latin des Tablettes de Murécine (Pompéi)», Revue des Études Latines 73 (1995), 138-150 = Id., Grammaire comparée et variétés du latin, Genève 2014, 410-426.

Les affiches électorales (programmata)

Vers une typologie des textes

  • nom du candidat: praenomen, nomen, cognomen (ACC)
  • r(og(at)), fac(it) [= intention de vote], fecit [= déclaration de vote]
CIL iv 3477 Cn(aeum) Heluium ‖ aed(ilem) d(ignum) r(ei) p(ublicae) | Vesonius | Primus rog(at)
CIL iv 935d Cn(aeum) Heluium Sabinum aed(ilem) Balbus fecit
CIL iv 3640 Cn(aeum) Heluium Sabin(um) aed(ilem) | d(ignum) r(ei) p(ublicae) o(ro) u(os) f(aciatis) Thyrsus facit

! CIL iv 3828 [T]i(berium) Claudium Verum / IIuir(um) Obelli(us ?) cum patre faue scis Vero fauere

  • aed(ilem), II̅ uir(um), q(uinq(uennalem)), u(iis) a(edibus) s(acris) p(ublicis) p(rocurandis), i(ure) d(icundo)
  • (nom du rogator ou sympathisant)
  • u(irum) b(onum), i(uuenem) p(robum)/egregium/innocentem, d(ignum) r(ei) p(ublicae)
CIL iv 1145 [Cn(aeum)] Heluium Sabinum | aedilem iuuenem prob(um)
CIL iv 706 Cn(aeum) Heluium Sabinum | omni bono meritum | iuuenem aed(ilem) d(ignum) r(ei) p(ublicae) o(ro) u(os) f(aciatis)
  • (« programme »)
CIL iv 429 C(aium) Iulium Polybium | aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) panem bonum fert
CIL iv 3702 Bruttium Balbum ‖ IIuir(um) | hic aerarium conseruabit ‖ Gen[ialis] | rog(at)
CIL iv 4999 M(arcum) Casellium Marcellum aedilem bonum et munerarium magnum

Les groupes de sympathisants

CIL iv 7164 Holconium Priscum IIuir(um) | fullones uniuersi rog(ant)
CIL iv 783 forenses rog(ant)
CIL iv 241 Cn(aeum) Heluium aed(ilem) Hermes colo [recte : copo ?] | cum gallinariis rog(at)
CIL iv 7273 Cn(aeum) Heluium Sabinum aed(ilem) pistores rog(ant) et cupiunt cum uicinis
CIL iv 470 M(arcum) Epidium | Sabinum aed(ilem) | Campanienses rog(ant)
CIL iv 7676 L(ucium) Ceium Secundum IIuir(um) | o(ro) u(os) f(aciatis) d(ignum) r(ei) p(ublicae) Vrb(u)lanenses rog(ant)
CIL iv 7747 Cn(aeum) Heluium Sabi[num] | aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) Vrbulaneses | rog(ant)
CIL iv 128 M(arcum) Cerrinium | aed(ilem) Salinienses | rog(at)
CIL iv 852 Cn(aeum) Heluium | Sabinum aed(ilem) | uicini fac[(iunt)]
CIL iv 6625 [M(arcum) Lu]cretium Frontonem | aed(ilem) uicini rogamus
CIL iv 7928 Cn(aeum) Heluium Sabin(um) | aed(ilem) u(irum) p(robum) uicini rog(ant)
CIL iv 9918a C(aium) Ateium Capitonem aed(ilem) | rogamus coloni et incolae
CIL iv 1045 L(ucium) Popidium Secundum | aedilem populus rogat
CIL iv 7585 Holconium Priscum | IIuir(um) i(ure) d(icundo) spectaculi spenctantes rog(ant)
CIL iv 575 Vatiam aed(ilem) rogant | Ma(rcum) Cerio(m!) dormientes | uniuersi cum | [
CIL iv 576 Vatiam aed(ilem) | furunculi rog(ant)
CIL iv 3485 Cn(aeum) Heluium | Sabinum aed(ilem) | aliari(i) rog(ant)
CIL iv 581 M(arcum) Cerrinium | Vatiam aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) seribibi | uniuersi rogant | scr(ipsit) Florus cum Fructo

La participation indirecte des femmes

CIL iv 111 Marcellum | Fortunatam cupit
CIL iv 207 M(arcum) Cerrinium Vatiam aed(ilem) | Nymphodotus cum Caprasia rog(at)
CIL iv 171 A(ulum) Vettium Firmum | aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) dign(um) est| Caprasia cum Nymphio rog(at) | una et uicini o(ro) u(os) f(aciatis)
CIL iv 923 Cn(aeum) Heluium Sabinum aed(ilem) | [. . .] rog(at) Caprasia fac(it)
CIL iv 1083 Cn(aeum) Heluium | Sabinum aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) | L(ucium) Ceium Secundum IIuir(um) o(ro) u(os) f(aciatis) | Recepta nec sine Thalamo
CIL iv 6610 M(arcum) Samellium Modestum aed(ilem) | Epidia nec sine Cosmo rogat
CIL iv 3403 Heluium Sabinum | aed(ilem) Parthope rog(at) cum Rufino
CIL iv 913 P(ublium) Vedium Nummianum | aed(ilem) Hilario cum sua rogat
CIL iv 7213 Cn(aeum) Heluium Sabinum | aed(ilem) d(ignum) r(ei) p(ublicae) Amandio cum sua rog(at)
CIL iv 3674 M(arcum) C(asellium) M(arcellum) aed(ilem) M(arcum) S(secundum) aed(ilem) | Pyramus Olympionica | Caluos rog(ant) ‖ o(ramus) u(os) f(aciatis)
CIL iv 3678 M(arcum) Casellium et L(ucium) Albucium aed(iles) o(ro) u(os) f(aciatis) | Statia et Petronia rog(ant) tales ciues in colonia in perpetuo
Cf. CIL iv 4999 M. Casellium Magnum aedilem bonum et munerarium magnum
CIL iv 3683 Herennium et Suettium aed(iles) Statia rog(at)
CIL iv 1168 Cn(aeum) Heluium | Sabinum aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) | Iunia rog(at)
CIL iv 7862 Cn(aeum) Heluium Sabinum | aed(ilem) d(ignum) r(ei) p(ublicae) o(ro) u(os) f(aciatis) Aegle rogat
CIL iv 3528 A(ulum) Vesonium | IIuir(um) o(ro) u(os) f(aciatis) Ouia
CIL iv 3527 Pupium ‖ IIuir(um) i(ure) d(icundo) o(ro) u(os) f(aciatis) Appuleia | cum Mustio uicino f(acit) | et Narcissus uos roga[t]
CIL iv 7862 cf. supra
CIL iv 7863 C(aium) Lollium | Fuscum IIuir(um) u(iis) a(edibus) s(acris) p(ublicis) p(rocurandis) | Asellinas (sic !) rogant (sic !) | nec sine Zmyrina
CIL iv 3595 M(arcum) Licinium | aed(ilem) u(iis) a(edibus) s(acris) p(ublicis) p(rocurandis) | Acceptus rog(at) ‖ Faustinum | o(ro) u(os) f(aciatis) d(ignum) r(ei) p(ublicae) | Euhodia rog(at)
CIL iv 7864 C(aium) I(ulium) P(olybium) IIuir(um) i(ure) d(icundo) | ⟦Zmyrina⟧ rog(at)
CIL iv 7873 Ceium Secundum | IIu(irum) i(ure) d(icundo) Asellina rog(at)
CIL iv 7866 Cn(aeum) Heluium Sabinum | aed(ilem) d(ignum) r(ei) p(ublicae) o(ro) u(os) f(aciatis) Maria rogat
CIL iv 7841 C(aium) Iulium Polyb‖iu|m | IIuir(um) ⟦Cuculla⟧ rog(at)
CIL iv 1053 Polybium | IIuir(um) Lollia | cum suis

Les scriptores

CIL iv 230 M(arcum) Cerrinium Vatiam aed(ilem) dignum rei | Messenio rog(at) scr(ipsit) Infantio cum Floro et Fructo et | Sabino hic ubique

CIL iv 7621 C(aium) Iulium Polybium | aed(ilem) u(iis) a(edibus) s(acris) p(ublicis) p(rocurandis) ‖ lanternari tene | scalam

CIL iv 3529 M(arcum) Pupium Rufum ‖ IIuir(um) i(ure) d(icundo) dignum r(ei) p(ublicae) o(ro) f(aciatis) | Mustius fullo facit | et dealbat scr(ipsit) Vnicus | s[ine] reliq(uis) sodalib(us) Non(is?) [. . .]

CIL iv 222 P(ublium) Paquium Proculum IIuir(um) uir(um) b(onum) d(ignum) r(ei) [p(ublicae)] ‖ A(ulum) Vettium [Caprasi]um Felicem IIuir(um) u(irum) b(onum) d(ignum) r(ei) p(ublicae) o(ro) u(os) f(aciatis) digni sunt o(ro) u(os) f(aciatis) | Q(uintum) Marium [Rufum] M(arcum) Epidium Sabinum aediles u(iis) a(edibus) s(acris) p(ublicis) p(rocurandis) o(ro) u(os) f(aciatis) digni sunt | S[. . .]sit[. . .]sius dealbatore Onesimo

CIL iv 3775 L(ucium) Statium Receptum | IIuir(um) i(ure) d(icundo) o(ro) u(os) f(aciatis) uicini dig(num) | scr(ipsit) Aemilius Celer uic(ini)inuidiose | qui deles | ae[g]rotes

Catherine Chiavia, Programmata. Manifesti elettorali nella colonia romana di Pompei, Torino 2002.
James L. Franklin, Pompéii: The Electoral Programmata, Campaigns and Politics, A.D. 71-79, Rome 1980.
Peter Kruschwitz – Hilla Halla-Aho, «The Pompeian Wall Inscriptions and the Latin Language: A Critical Reappraisal», Arctos 41 (2007), 31-49.
Henrik Mouritsen, Elections, Magistrates, and Municipal Elite: Studies in Pompeian Epigraphy, Roma 1988.

Les ludi circenses

Pour une typologie des annonces

  • ouverture par le génitif du nom de l’editor :
    1. illius editoris…
    2. gladiatorum paria uel familia gladiatoria… pugnabit/-unt…
    3. illo loco…
    4. illo die
  • gladiatorum paria et sim. + génitif du nom de l’editor :
    1. gladiatorum paria uel uenatio et gladiatorum paria uel familia gladiatoria… illus editoris… pugnabit/-unt…
    2. illo loco…
    3. illo die
  • causa muneris + 1 ou 2

Les editores

Decimus Lucretius Satrius Valens et son fils
CIL iv 3884 = 5 Sabbatini Tumolesi

D(ecimi) Lucreti | Satri Valentis fláminis Neronis Caesaris Augusti fíli(i) | perpetuí gladiatórum paria XX et D(ecimi) Lucreti{o} Valentis fíli(i) | glad(iatorum) pariá X pug(nabunt) Pompeís IV V VI III pr(idie) ídus apr(iles) uénatio legitima | et uela erunt ‖ scr(ipsit) | Celer ‖ scr(ipsit) | Aemilius | Celer sing(ulus) | ad luna(m)

CIL iv 7995 = 6 Sabbatini Tumolesi

D(ecimi) Lucreti Satri | Valentis flaminis ⟦Nerónis⟧ Caesaris Augusti f(ilii) perpetui glad(iatorum) par(ia) XX et | D(ecimi) Lucreti Valentis fili(i) [glad(iatorum)] par(ia) X | ex a(nte) d(iem) V k(alendam) April(es) uenatio et uela er[unt].

CIL iv 7992 = 7 Sabbatini Tumolesi

D(ecimi) Lucréti Satri Valentis fláminis [Nerònis] Caésaris Aug(usti) f(ilii) perpetui glad(iatorum) par(ia) XX et D(ecimi) Lucreti Valentis fili(i) glad(iatorum) par(ia) X pugn(abunt) Pompeis ex a(nte) d(iem) V nonis Apr(ilibus) uenatio et uela erunt ‖ Poly[bius(?)] (scripsit).

CIL iv 1185 = 8 Sabbatini Tumolesi

[D(ecimi) Lucreti Satri] Valentis flaminis Neronis Aug(usti) f(ili) perpetui | D(ecimi) Lucreti Valentis fili(i) [glad(iatorum) par(ia) — pugn(abunt) Pompeis ex a(nte) d(iem?)] V | k(alendis) April(ibus) uenatio et uela erunt ‖ p(rincipi) colonia[e] (feliciter).

Gnaeus Alleius Nigidius Maius
CIL iv 7991 = 9 Sabbatini Tumolesi

Cn(aei) Allei Nigidi | Mai quinq(uennalis) sine impensa publica glad(iatorum) par(ia) XX et eorum supp(ositicii) pugn(abunt) Pompeis ‖ Gáuellius Tigillo | et Clodio sal(utem) | Telephe summa rudis | instrumentum muneris | u(bique) u(ale) | Diadumeno et Pyladioni fe(liciter)

CIL iv 1177 = 11 Sabbatini Tumolesi

dedicatione | [operis tabula]rum muneris Cn(aei) Allei Nigidi Mai | [— pompa] uenatio athletae sparsiones uela erunt ‖ Maio | principi coloniae | feliciter

CIL iv 7993 = 12 Sabbatini Tumolesi

dedicatione | operis tabularum Cn(aei) Allei Nigidi Mai Pompeis idibus Iuni(i)s | pompa uenatio athletae uela erunt | Nigra ua(le).

CIL iv 3883 = 13 Sabbatini Tumolesi

dedication[e operis tabularum Cn(aei) Allei Nigidi Mai Pompeis idibus Iuniis] | pompa uenatio [athletae spars]i[o]nes uela erunt | Nigr(a) ua(le?)

CIL iv 1178 = 14 Sabbatini Tumolesi

dedication[e] | o[peris tabula]rum [muneris(?)] Cn(aei) Allei Mai [—] ‖ scr(ipsit) ‖ Grosphos[—]

Tiberius Claudius Verus

CIL iv 7989a.c = 18 Sabbatini Tumolesi

pro salute | Nerònis Claudi Caesaris Aug(usti) Germanici Pompeis Ti(beri) Claudi Veri uenátiò | athletaé et sparsiònes eri(/u?)nt V IIII k(alendas) Mart(ias) CCCLXXIII ‖ Claudio Vero felic(iter).

« Pour la santé de Néron Claudius Caesar Auguste Germanicus, il y aura à Pompéi, dans les jours 25 et 26 février, un spectacle de Tiberius Claudius Verus : un combat avec les animaux, des lutteurs et des sparsiones. (On distribuera) 373 (sesterces ?). — Vive Claudius Verus ! »

Suettius Certus
CIL iv 1181 = 19 Sabbatini Tumolesi

[pro salute Ner(onis) Claudi Caes(aris) Aug(usti) Ger]man[ici Ti(beri)] Claudi V[e]ri | [V IIII k(alendas) Ma]rt(ias) Pompeis uen[atio athle]tae sparsiones qua dies patientur erunt. ‖ Vero feliciter.

Les jeux organisés par Numerius Festius Ampliatus

Les images de la tombe d’Aulus Vmbricius Scaurus (?) : cf. F. Mazois, Les Ruines de Pompéi, Paris 1824, planche XXXI et  planche XXXII

CIL iv 1182 = 29 Sabbatini Tumolesi
munere [N(umeri) Fes]ti Ampliati, die summo (pugnauerunt)
Bebryx Iul(ianus) (pugnarum) XV u(icit?)
Nobilior Iul(ianus) (pugnarum) XIV
[—] Iul(ianus) (pugnarum) XVI
[— pugnarum X]IV (?) m(issus) e(st)
[—] Iul(ianus) (pugnarum) XXX u(icit)
[—]sus Iul(ianus) (pugnarum) XV m(issus) o(biit)
Hippolytus I[ul(ianus)?] (pugnarum) V u(icit)
Ce[l]atus Iul(ianus] (pugnarum) VI
Nedymus Iul(ianus) (pugnarum) V [—]
[—]p[—] Iul(ianus) (pugnarum) XV m(issus)
[—] Iul(ianus) (pugnarum) IV [—]

Marcus M(a)esonius et le «livret des gladiateurs»

CIL iv 2508 = 32 Sabbatini Tumolesi

pri[mum] | munus M(arci) [M]eso[ni —] | [—]VI nonas Maias ‖ T(h)r(aeces) m(urmillones) | [—]nator Ner(onianus) |(pugnarum) II [—] | Tigris Iul(ianus) |(pugnarum) I[—] | [—]ci[u]s Ner(onianus) |(pugnarum) III m(issus?) | Speculator |(pugnarum) LXIX | u(icit?) essed(arius) r(etiarius?) | Crysantus [—] |(pugnarum) II | M(arcus) Artorius [—] ‖ (H)o(plomachi) m(urmillones) | m(issus?) [—]p[1]eacius Iul(ianus) [—] | M[—] Iul(ianus) |(pugnarum) LV [—] | u(icit) [—]iu[s —] | [—]VR[—] | [— t]r(aex?) | [—]B[—] Ner(onianus) [—] | [6] ‖ Munus [—] V IV III prid[ie] Idus idi[bus] Mai(is) ‖ Di[machaeri(?)] (h)o[plomachi(?)] | m(issus) I[—]ciens Ner(onianus) |(pugnarum) XX[—] | u(icit) Nobilior Iul(ianus) |(pugnarum) II | t(raex) m(urmillo) | m(issus) L(ucius) Semproniu[s —] | u(icit) Platanus Iu[l(ianus —] | t(hraex) m(urmillo) | u(icit) Pugnax Ner(onianus) |(pugnarum) III | p(eriit) Murranus Ner(onianus) |(pugnarum) III | (h)o(plomachus) t(hraex) | u(icit) Cycnus Iul(ianus) |(pugnarum) VIIII | m(issus) Atticus Iul(ianus) |(pugnarum) XIV | t(hraex) m(urmillo) | u(icit) Herma Iul(ianus) |(pugnarum) IV | m(issus) Q(uintus) Petillius [—] | ess(edarii) | m(issus) P(ublius) Ostorius |(pugnarum) LI | u(icit) Scylax Iul(ianus) |(pugnarum) XXVI | t(hraex) m(urmillo) | u(icit) Nodu[—] Iul(ianus) |(pugnarum) VII | m(issus) L(ucius) Petronius |(pugnarum) XIV | t(hraex) m(urmillo) | p(eriit) L(ucius) Fabius |(pugnarum) VIIII | u(icit) Astus Iul(ianus) |(pugnarum) XIV | ‖ Laudand[—]io[—] |(pugnarum) XI(?) | [—]ng[—] |(pugnarum) XIV ‖ No[—] m(issus?) | Ri[—]ecius[

Ovide ars 1,167-168 dum loquitur tangitque manum poscitque libellum | et quaerit posito pignore, uincat uter.

Les cruciarii de Cumes

CIL iv 9983a = 79 Sabbatini Tumolesi

Cumis gl(adiatorum) p(aria) XX | [et eorum] suppos[iticii pu]gn(abunt) k(alendis) Oct(obres) III pr(idie) N[onas Octobres] | cruciarii uen(atio) et uela er(unt) ‖ Cunicl(us) | Lucceio | sal(utem).

Cumis
Ἀλκίμιλ(λ)α
41499_5big
Patrizia Sabbatini Tumolesi, Gladiatorum paria. Annunci di spettacoli gladiatorii a Pompei, Roma 1980.
Peter Kruschwitz, «Romanes eunt domus! Linguistic Aspects of the Sub-Literary Latin in Pompeian Wall Inscriptions», in : T.V. Evans et D.D. Obbink éds., The Language of the Papyri, Oxford 2010, 157-170.

Les formes de théâtre populaire : mime et pantomime

Le mime et les acteurs Theorus et Pierus

Diomède GL i 491,13-16 mimus est sermonis cuius libet <imitatio et> motus sine reuerentia, uel factorum et <dictorum> turpium cum lasciuia imitatio; a Graecis ita definitus: μῖμός ἐστιν μίμησις βίου τά τε συγκεχωρημένα καὶ ἀσυγχώρητα περιέχων.

Un exemple de texte pour les acteurs : P.Oxy. III 413.

Cicéron Cael. 64-65 uelut haec tota fabella ueteris et plurimarum fabularum poetriae, qum est sine argumento, quam nullum inuenire exitum potest! quid enim? isti tot uiri […] cur Licinium de manibus amiserunt? […] (65.) […] tempore igitur ipso se ostenderunt, cum Licinius uenisset, pyxidem expediret, manum porrigeret, uenenum traderet. mimi ergo iam exitus, non fabulae; in quo cum clausula non inuenitur, fugit aliquis e manibus, dein scabilla concrepant, aulaeum tollitur.

Cicéron fam. 9,16,7 (ad L. Papirium Paetum, a. 46) nunc uenio ad iocationes tuas, quoniam tu secundum Oenomaum Acci non, ut olim solebat, Atellanam sed, ut nunc fit, mimum introduxisti.

CIL iv 1917 = fasti mimici et pantomimici n° 143 Bonaria : Theorus est Holconi nec tamen Mazgaba | amicus est Holconi nec tamen [P]yrrhicus.

CIL iv 1891 littera Theorianis semper dictura salutem | nomine nunc Dextri tempus in omne manet

CIL iv 1901 = fasti mimici et pantomimici n° 145 Bonaria : M(arci) Pilei Piere lux | Pompeianorum S Ἄλκιμος.

La pantomime et le cilicien Pylade à Pompéi

Athénée 20 d-e τῆς δὲ κατὰ τοῦτον ὀρχήσεως τῆς τραγικῆς καλουμένης πρῶτος εἰσηγητὴς γέγονε Βάθυλλος ὁ Ἀλεξανδρεύς, ὅν φησι παντομίμους ὀρχήσασθαι Σέλευκος [FGH 341 F*5 = 81 Müller]. τοῦτον τὸν Βάθυλλόν φησιν Ἀριστόνικος [frg. 43 Razzetti] καὶ Πυλάδην, (e.) οὗ ἐστι καὶ σύγγραμμα περὶ ὀρχήσεως, τὴν Ἰταλικὴν ὄρχησιν συστήσασθαι ἐκ τῆς κωμικῆς, ἣ ἐκαλεῖτο κόρδαξ, καὶ τῆς τραγικῆς, ἣ ἐκαλεῖτο ἐμμέλεια, καὶ τῆς σατυρικῆς, ἣ ἐλέγετο σίκιννις (διὸ καὶ οἱ σάτυροι σικιννισταί), ἧς εὑρετὴς Σίκιννός τις βάρβαρος. οἳ δέ φασιν ὅτι Κρὴς ἦν ὁ Σίκιννος. ἦν δὲ ἡ Πυλάδου ὄρχησις ὀγκώδης παθητική τε καὶ πολυπρόσωπος, ἡ δὲ Βαθύλλειος ἱλαρωτέρα· καὶ γὰρ ὑπόρχημά τι τοῦτον διατίθεσθαι.

CIL x 1074d = 1 Sabbatini Tumolesi

A(ulus) Clodius A(uli) f(ilius) | Men(enia) Flaccus IIuir i(ure) d(icundo) ter quinq(uennalis) | trib(unus) mil(itum) a populo | primo duomuiratu Apollinarib(us) in foro pompam | tauros taurocentas succursores pontarios | paria III pugiles cateruarios et pyctas ludos | omnibus acruamatis pantomimisq(ue) omnibus et | Pylade et 𐆘 n(ummum) ↂ (decem milia) in publicum pro duomuiratu. secundo duomuiratu quinq(uennalis) Apollinaribus in foro | pompam tauros taurarios succursores pugiles | cateruarios poster(o) die solus in spectaculis athletas | par(ia) XXX glad(iatorum) par(ia) V et gladiat(orum) par(ia) XXXV et | uenation(es) tauros taurocentas apros ursos | cetera uenatione uaria cum collega | tertio duomuiratu ludos factione prima | adiectis acruamatis cum collega.

La compagnie d’acteurs des Vmmidii

Pline le Jeune epist. 7,24,1.4 Vmmidia Quadratilla paulo minus octogensimo aetatis anno decessit usque ad nouissimam ualetudinem uiridis, atque etiam ultra matronalem modum compacto corpore et robusto. […] habebat illa pantomimos fouebatque, effusius quam principi feminae conuenit. hos Quadratus non in theatro, non domi spectabat, nec illa exigebat.

CIL x 1946 C(aius) Vmmidius | Actius | Anicetus | pantomimus
CIL x 5399 Acti dominus | scaenicorum ua(le).
CIL x 3877 scaen(ae) domine u(a)le.
CIL iv 2150 Castresis uale | Castresis ua(le) | calos A(c)tio | Castresis ua(le) | Anicet(e) ua(le)
CIL iv 1646 Chloe Acti Castresis
CIL iv 2180 calos Castrensis s(alutem)
CIL iv 2290 Castrensis
CIL iv 1661 Sicule Castre(n)sis | Chrysaspis
CIL iv 10643a Anicete Paris ua(le)
CIL iv 2179 calos Paris
CIL iv 1679 = CLE 931 inuicte Castre(n)sis | habeas propiteos | deos tuos tres it|e(m) et qui leges | calos Hedone | ualeat qui legerit | (H)edone dicit | assibus hic | bibitur dipundium | si dederis meliora | bibes quattus | si dederis uina(m) | Falerna(m) bib(es) calos Castre(n)si.
CIL iv 8618a Mystice ua(le)
CIL iv 8618b Chloe
CIL iv 10643c L. Acti ua(le) Mystice mus(ice) comici Icui. . . pro te fuimu(s)
CIL iv 5198 Mystichii ua(le)
CIL iv 5196 ΜΥΤϹϹ
CIL iv 10643b Echio uale
CIL iv 1110 Echio ua(le) | Iuuenis ua(le)
CIL iv 1980 Acti ua(le) Iuuenis ua(le)
CIL iv 3891 Acti Anicete ua(le) | Hore ua(le)
CIL iv 5414 Echio | Chrasto
CIL iv 5233 histrionica Actica
histrio «acteur de pantomime» cf. Pétrone 52,9 atque ipse erectis supra frontem manibus Syrum histrionem exhibebat concinente tota familia: madeia perimadeia.
CIL iv 2463b Actic(?)a
CIL iv 3015 Actia
CIL x 5395 Acti(c?)a. . . . . | populi cito | redi uale.
CIL iv 2413d (Aniceti?)ania | Acti Castresis ua(le) Anicetiane

Le public

CIL iv 7919 C(aium) Cuspium Pansam aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) | Purpurio cum Paridianis.
CIL iv 8885 Triaria P(a)rid(ianis salutem?) | Paris (uale?)
CIL iv 888a Triaria Paridianis sal(utem)
CIL iv 888b Triaria Parid(ianis)
CIL iv 888c Triaria Pa(ri)|dianis
CIL iv 2155 C(aius) Cominius Pyrrichus et | L(ucius) Nouius Priscus et L(ucius) Campius | Primigenius fanatici tres | a puluinar(i) Synethaei | hic fuerunt cum Martiale | sodale Actiani Anicetiani | sinceri Saluio sodali feliciter.
CIL iv 2154 (P)yrrichus Saluio sodali sal(utem).
Edith Hall et Rosie Wyles éds., New Directions in Ancient Pantomime, Oxford 2008.

Les formes de théâtre populaire : l’Atellane

L’origine pré-littéraire et l’emploi de la langue osque

Tite-Live 7,2,11-12 postquam lege hac fabularum ab risu ac soluto ioco res auocabatur et ludus in artem paulatim uerterat, iuuentus histrionibus fabellarum actu relicto ipsa inter se more antiquo ridicula intexta uersibus iactitare coepit; unde exodia postea appellata consertaque fabellis potissimum Atellanis sunt; (12.) quod genus ludorum ab Oscis acceptum tenuit iuuentus nec ab histrionibus pollui passa est; eo institutum manet, ut actores Atellanarum nec tribu moueantur et stipendia, tamquam expertes artis ludicrae, faciant.

Diomède GL i 489,32-490,3. 18-20 tertia species [ fabulae togatae] est fabularum Latinarum quae a ciuitate Oscorum Atella, in qua primum coeptae, appellatae sunt Atellanae, argumentis dictisque iocularibus similes satyricis fabulis Graecis. […] Latina Atellana a Graeca satyrica differt quod in satyrica fere satyrorum personae inducuntur aut siquae sunt ridiculae similes satyris, Autolycus Busiris; in Atellana Oscae personae, ut Maccus.

Strabon 5,3,6 τῶν μὲν γὰρ Ὄσκων ἐκλελοιπότων ἡ διάλεκτος μένει παρὰ τοῖς Ῥωμαίοις, ὥστε καὶ ποιήματα σκηνοβατεῖσθαι κατά τινα ἀγῶνα πάτριον καὶ μιμολογεῖσθαι.

Cicéron 7,1,3 (ad M. Marium, oct. 55) non enim te puto Graecos aut Oscos ludos desiderasse, praesertim cum Oscos uel in senatu uestro spectare possis, Graecos ita non ames ut ne ad uillam quidem tuam uia Graeca ire soleas.

Suétone 39,1 edidit [sc. Iulius Caesar] spectacula uarii generis : munus gladiatorium, ludos etiam regionatim urbe tota et quidem per omnium linguarum histriones, item circenses athletas naumachiam.

Suétone 43,1 fecitque [sc. Augustus ludos] nonnumquam etiam uicatim ac pluribus scaenis per omnium linguarum histriones.

Les masques

Festus p. 238,12-20 Lindsay : Personata fabula quaedam Naeui incribitur, quam putant quidam primum <actam> a personatis histrionibus. sed cum post multos annos comedi et tragoedi personis uti coeperint, uerisimilius est eam fabulam proter inopiam comoedorum actam nouam per Atellanos, qui proprie uocantur personati; quia ius est is non cogi in scena ponere personam, quod ceteris histrionibus pati necesse est.

Les exemplaires de la « Bottega dell’arte » de Pompéi

2010_06_27_21_38_51 2010_06_27_21_41_59 2010_06_27_21_43_04

L’Atellane littéraire

Le Postribulum de Pomponius
Pomponius AT 148 ego rumorem parui facio, dum sit rumen qui impleam.
Pomponius AT 149 continuo ad te centuriatim current qui panem petent.
Pomponius AT 150 ego quaero quod comedim; has quaerunt quod cacent: contrariumst.
Pomponius AT 153 quis hic est? quam ob rem hic prostat? rictum et labeas cum considero…
Pomponius  AT 154-155 ut nullum ciuem pedicaui per dolum ︱nisi ipsus orans ultro qui ocquiniceret.
Pomponius AT 156-157 iamne abierunt? iam non tundunt? iamne ego in tuto satis? ︱ numquis hic restitit qui non dum labeas lirarit mihi?
Pomponius AT 158 si ualebit plus, in buccam baetet siticinis schema.
Le Praeco posterior de Pomponius
Pomponius AT 133 uis facere nouerca uetulum derepente deserat?
Pomponius AT 141-143 ego dedita opera te, pater, solum foras ︱ seduxi, ut nequis esset testis tertius ︱ praeter nos, tibi cum tunderem labeas lubens.

L’Atellane impériale et le développement des cantica

Tacite ann. 4,14,3 uariis dehinc et saepius inritis praetorum questibus, postremo Caesar de immodestia histrionum rettulit: multa ab iis in publicum seditiose, foeda per domos temptari; Oscum quondam ludicrum, leuissimae apud uulgum oblectationis, eo flagitiorum et uirium uenisse <ut> auctoritate patrum coercendum sit. pulsi tum histriones Italia.

Suétone Galb. 13 quare aduentus eius non perinde gratus fuit, idque proximo spectaculo apparuit, siquidem Atellanis notissimum canticum exorsis [atell. 2 Ribbeck]:
uenit Dorsennus a uilla
cuncti simul spectatores consentiente uoce reliquam partem ret<t>ulerunt ac saepius uersu repetito egerunt.

 

Suétone Ner. 39 et Datus Atellanarum histrio in cantico quodam [atell. 4 Ribbeck]
ὑγίαινε πάτερ, ὑγίαινε μῆτερ
ita demonstrauerat, ut bibentem natantemque faceret, exitum scilicet Claudi Agrippinaeque significans, et in nouissima clausula [atell. 5 Ribbeck]
Orcus uobis ducit pedes
senatum gestu notarat.
Renato Raffaelli et Alba Tontini éds., L'atellana letteraria, Urbino 2010.
Renato Raffaelli et Alba Tontini éds., L'atellana preletteraria, Urbino 2013.

Les ludi scaenici à Pompéi

Ménandre

Le portrait du poète

Menander
hic primu(s)
(nouam?) com-
(o)ediam scripsit
. . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . .
lib(ri) quattuor
(éd. A. Maiuri 1931)
Menander
hic primus
om[niu]m como-
ediam scripsit
[Trig?]eminorum
xii
lib(er) iiii.
(CIL iv 7350)
l. 6-7 xii denarii libellae iiii : cf. Ménandre PCG 116 ap. Harpocration p. 204. 4-8 Dindorf ὅτι δὲ καὶ οἱ δοῦλοι ἀφεθέντες ὑπὸ τῶν δεσποτῶν ἐτέλουν τὸ μετοίκιον ἄλλοι τε τῶν κωμικῶν δεδηλώκασι καὶ Ἀριστομένης [PCG 16]. Μένανδρος δ' ἐν Ἀνατιθεμένῃ [PCG 33] καὶ ἐν Διδύμαις πρὸς ταῖς ιβʹ δραχμαῖς καὶ τριώβολόν φησι τούτους τελεῖν.

Un écho des Épitrepontes ?

CIL iv 1877 = CLE 42
zetema
mulier ferebat filium similem sui
nec meus est nec mi similat sed
uellem esset meus
et ego uoleba(m) ut meus esset.
945
952
955
(Ἁβρ.) οὐκ ἦν ἐ̣[μὸν τὸ π]α[ιδίον
(Χαρ.) οὐκ ἦν σό[ν;
(Ἁβρ.) βούλει μ’ ἀπ[
(Ἁβρ.)                                           μὴ μάχου,
γλυκύτ]ατε· τῆς γαμετῆς γυναικός ἐστί σου
τέκνον] γ[ά]ρ, οὐκ ἀλλότριον.
(Χαρ.)                                      εἰ γὰρ ὤφελεν.
(Ἁβρ.) νὴ τὴν] φίλην Δήμητρα.
(Χαρ.)                                 τίνα λόγον λέγεις;
(Ἁβρ.) τίνα; τὸν] ἀληθῆ.
(Χαρ.)                            Παμφίλης τὸ παιδίον;
           ἀλλ’ ἦν ἐμ]ό̣ν.
(Ἁβρ.)                      καὶ σόν γ’ ὁμοίως.
(Χαρ.)                                              Παμφίλης;
    Ἁβρότο]ν̣ον ἱκετεύω σε, μ[ή] μ’ ἀναπτεροῦ.

Souvenirs de la palliata ?

CIL iv 1899 = CLE 233 hominem reddit rhetor qui emit seruum [doctu]m os non habet.
CIL iv 1883 = CLE 233 nemo est bellus nisi qui amauit mulie[r]em adules(centulus).

Le personnage du parasite

CIL iv 1937 quisque me ad c[e]nam uocarit u(aleat).
CIL iv 1880 = CLE 933 L(ucius) Istacidi(us) at quem non ceno barbarus ille mihi est.
Plaute capt. 478-48
nam <ego> ut dudum hinc abii, accessi ad adulescentes in foro:
“salvete – inquam – quo imus – {una} inquam – ad prandium?” atque illi tacent.
“quis ait: hoc? aut quis profitetur?” inquam. quasi muti silent,
neque me rident. “ubi cenamus <una>?” inquam. atque illi abnuont.

Sénèque tragique

CIL iv 4418
Lucius
        ae
Annus
Senecas
 
CIL iv 6698
Idai cernu nemora
seneca
Wolfgang Dieter Lebek, «Senecas Agamemnon in Pompeji (CIL IV 6698)», Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 59 (1985), pp. 1-6.

Le langage formulaire de l’élégie dans les graffiti de Pompéi

Les épigrammes de la Basilique

CIL iv 1893 = CLE 1785 : Ovide am. 1,8,77-78
surda sit oranti tua ianua laxa ferenti
   audiat exclusi uerba receptus [a]man[s].
CIL iv 1894 = CLE 1785 : Properce 4,5,47-48
ianitor ad dantis uigilet si pulsat inanis
   surdus in obductam somniet usqu[e] seram.
CIL iv 1895 = CLE 936
quid pote tan durum saxso aut quid mollius unda?
   dura tamen molli saxsa cauantur aqua.

 

Cf. Ovide ars 1,475-576
quid magis est saxo durum, quid mollius unda?
   dura tamen molli saxa cauantur aqua.
CIL iv 1896 = CLE 33
ubi perna cocta est si conuiuae apponitur
non gustat pernam lingit ollam aut caccabum.

CIL iv 1898 = CLE 948

quisquis amat calidis non debet fontibus uti
   nam nemo flammas ustus amare potest.
La formule quisquis amat… amare potest

CIL iv 3199 = CLE 946 qu(i)sq. amat ualeat pereat qui noscit amare
CIL iv 4659 = CLE 2063 quisquis amat pereat Ma[3]
CIL iv 4663 = CLE 2063 quisquis amat perea(t)
CIL iv 5186 = CLE 2063 quisquis amat per(eat)

CIL iv 4091 = CLE 945
(quis)quis amat ualeat pereat qui nescit amare
   bis tanto pereat quisquis amare uetat.

CIL 1173 = CLE 946
quisquis ama(t) ualia(t) peria(t) qui nescit ama[re]
   bis tanti periat quisquis amare uota(t)

CIL iv 1824 = CLE 947
quisquis amat ueniat Veneri uolo frangere costas
   fustibus et lumbos debilitare deae.
si potest illa mihi tenerum pertundere pectus
   quit ego non possim caput i[ll]ae frangere fuste?

CIL iv 6892 = CLE 2056
quisquis amat nigra(m) nigris carbonibus ardet
   nigra(m) cum uideo mora libenter {a}ed{e}o.

Properce 2,23,23-24
libertas quoniam nulli iam restat amanti,
   nullus liber erit, si quis amare uolet.

Ovide am. 2,19,45-46
ille potest uacuo furari litore harenas,
   uxorem stulti siquis amare potest.

Ovide epist. 15,85-86
quid mirum, si me primae lanuginis aetas
   abstulit, atque anni quos uir amare potest?

Properce 1,6,11-12
his ego non horam possum durare querelis:
   ah pereat, si quis lentus amare potest!

Properce 2,26b,27-28
multum in amore fides, multum constantia prodest:
   qui dare multa potest, multa et amare potest.

Ovide trist. 3,4b,71-72
nec meus indicio latitantes uersus amicos
   protrahet; occulte siquis amabit, amet.

Ovide ars 2,241,-242
quod Phoebum decuit, quem non decet? exue fastus,
   curam mansuri quisquis amoris habes.

Properce 4,5,77-78
quisquis amas, scabris hoc bustum caedite saxis,
   mixtaque cum saxis addite verba mala!

Ovide rem. 579-580
quisquis amas, loca sola nocent, loca sola caveto!
   quo fugis? in populo tutior esse potes.

Ovide rem. 13-14
siquis amat quod amare iuuat, feliciter ardens
   gaudeat, et uento nauiget ille suo.

Ovide rem. 613-614
siquis amas, nec uis, facito contagia uites;
   haec etiam pecori saepe nocere solent.

Tibulle 1,2,29-30
quisquis amore tenetur, eat tutusque sacerque
   qualibet: insidias non timuisse decet.

Properce 3,16,13-14
quisquis amator erit, Scythicis licet ambulet oris,
   nemo adeo ut feriat barbarus esse uolet.

CIL iv 1645 = CLE 953

si quis forte meam cupiet uio[lare] puellam
   illum in desertis montibus urat amor.

 

Cf. Tibulle 1,6,51-52
parcite, quam custodit Amor, uiolare puellam,

ne pigeat magno post didicisse malo.

Horace epist. 2,2,1-5

Flore, bono claroque fidelis amice Neroni,
si quis forte uelit puerum tibi uendere natum
Tibure uel Gabiis et tecum sic agat: “hic et
candidus et talos a uertice pulcher ad imos
fiet eritque tuus nummorum milibus octo…”
Martial 4,42,1-6
si quis forte mihi possit praestare roganti,
   audi, quem puerum, Flacce, rogare uelim.
Niliacis primum puer hic nascatur in oris:
   nequitias tellus scit dare nulla magis.
sit niue candidior: namque in Mareotide fusca
   pulchrior est, quanto rarior, iste color.
CIL iv 1645 = CLE 953 v. 1 cf.
Properce 1,10,21-22
tu caue ne tristi cupias pugnare puellae,
   neue superba loqui, neue tacere diu.

CIL iv 1645 = CLE 953 v. 2 cf.
Ovide am. 3,1,19-20
saepe aliquis digito uatem designat euntem,
 atque ait “hic, hic est, quem ferus urit Amor!”

Ovide epist. 4,51-52
namque mihi referunt, cum se furor ille remisit,
 omnia; me tacitam conscius urit amor.

CIL iv 1645 app. crit.
Cresces, quisque meam futuit riualis amicam
   illum secret[i]s montibus ursus edat.

 

CIL iv 4971 = CLE 935,14-15
sei quid amor ualeat nostei sei te hominem scis
   commiseresce mei da ueniam ut ueniam.
v. 2 cf.
Ovide epist. 4,156
   da ueniam fassae duraque corda doma!

Ovide epist. 7,105
da ueniam culpae! decepit idoneus auctor

Ovide epist. 17,227
da ueniam fassae – non sunt tua munera tanti

Ovide epist. 19,4
   da ueniam fassae; non patienter amo!

Ovide epist. 19,149
da ueniam seruaque duos! natat ille, sed isdem

Ovide ars 2,38
   da ueniam coepto, Iupiter alte, meo

Les épigrammes de la maison de M. Fabius Rufus

Heikki Solin, «Die Wandinschriften im sog. Haus des M. Fabius Rufus», in : B. Andreae et H. Kyrieleis éds., Neue Forschungen in Pompeji, Recklinghausen 1975, 243-266.

38 Giordano = 57 Solin

uenimus h[oc c]upidi multo magis ire cupimus
   set retinet nostros illa puella pedes.
CIL iv 1227 = CLE 928
uenimus huc cupidi multo magis {h}ire cupimus
   ut liceat nostros uisere Roma Lares.

CIL iv 2995 = CLE 2060
[uenim]us hoc cupidi multo magis ire cupimus

CIL iv 6697 = CLE 2060
uenimus hoc cupidi multo magis ire cupimus

CIL iv 8114
cupidi multo magis cupimus

CIL iv 8231a
uenimus {h} huc cupidi multo magis ire cu(pi)mus

CIL iv 8891
uenimus huc cupidi scribit{t} Cornelius Martialis

CIL iv 9849
[uenimus h]oc cupidi multo magis ire cupimus

CIL iv 10065a
uenimus hoc cupidi multo magis

CIL iv 10640 (Herculanum)
uenimus uenimus hoc cupidi multo magis ire cupimus
Ovide epist. 10,57-58
uenimus huc ambo; cur non discedimus ambo?
   perfide, pars nostri, lectule, maior ubi est?

 

Ovide rem. 215-218
flebis, et occurret desertae nomen amicae,
   stabit et in media pes tibi saepe uia:
sed quanto minus ire uoles, magis ire memento;
   perfer, et inuitos currere coge pedes.

 

Ovide rem. 299-302
saepe refer tecum sceleratae facta puellae,
   et pone ante oculos omnia damna tuos.
“illud et illud habet, nec ea contenta rapina est:
   sub titulum nostros misit auara lares.”

42 Giordano = 61 Solin

uelle(m) essem gemma hora non amplius una
ut tiui signanti oscula missa dare(m).
CIL iv 10241
uellem essem gemma (h)ora non amplius una
   ut tibi signanti oscula pressa darem.

CIL iv 1698 (p 463, 704) = CLE 359
gemma(m) uelim fieri hora non(a)
carm. conuiu. 18 Page
εἴθ’ ἄπυρον καλὸν γενοίμην μέγα χρυσίον
καί με καλὴ γυνὴ φοροίη καθαρὸν θεμένη νόον.

 

AP 5,84
εἴθε ῥόδον γενόμην ὑποπόρφυρον, ὄφρα με χερσὶν
 ἀρσαμένη χαρίσῃ στήθεσι χιονέοις.

 

Ovide am. 2,15,9. 15-18
o utinam fieri subito mea munera possem
[…]
idem ego, ut arcanas possim signare tabellas,
   neue tenax ceram siccaque gemma trahat,
umida formosae tangam prius ora puellae –
   tantum ne signem scripta dolenda mihi.

 

Ovide am. 2,7,11 atque ego peccati uellem mihi conscius essem
Ovide epist. 15,195 nunc uellem facunda forem.
Ovide met. 9,735 uellem nulla forem.
Ovide met. 10,632 a ! miser Hippomene, nollem tibi uisa fuissem.
Ovide met. 14,482 uellem horum pars una fuissem.

 

Virgile Aen. 1,683-684
tu faciem illius noctem non amplius unam
falle dolo et notos pueri puer indue uultus.
Virgile ecl. 3,105 spatium non amplius          ulnas.
Horace sat. 1,1,54 liquidi non aplius               urna.
Horace sat. 1,1,121 uerbum non amplius     addam.
Ovide met. 4,257 … non amplius                     auctor.
Ovide met. 11,478 medium non aplius          aequor.
Ovide trist. 1,8,25 toto non aplius                    aeuo.
Ovide Pont. 1,7,25-26
utque tibi fuerit mecum nihil amplius, uno
   nempe salutaris quam prius ore minus.

45 Giordano = 59 Solin

felicem somnum qui tecum nocte quiescet
   hoc ego si facere(m) multo felicior esse(m)

 

Ovide am. 2,9,39-42
infelix, tota quicumque quiescere nocte
sustinet et somnos praemia magna uocat!
stulte, quid est somnus, gelidae nisi mortis imago!
   longa quiescendi tempora fata dabunt.

 

Vergile Aen. 7,414
am mediam nigra carpebat nocte quietem.

 

Valérius Flaccus 6,158
gaudet Auerna palus, gaudet iam nocte quieta.

 

Silius Italicus 17,160
namque grauis curis carpit dum nocte quietem.

46 Giordano = 66 Solin

uasia quae rapui quaeris formosa puella ?
accipe quae rapui non ego solus amạ[ns ?]
quisquis amat ualeat.

 

Ovide am. 2,10,20 simque mei lecti non ego solus onus.

Ovide rem. 319 bracchia quam non sunt nostrae formosa puellae
CLE 1136,3 nobilis Euphrosyne, facilis formosa puella
CLE 1302,1 docta lyra, grata et gestu, formosa puella
Tibulle 1,1,55 me retinent uinctum formosae uincla puellae
Ovide am. 1,9,43 inpulit ignauum formosae cura puellae
Ovide ars 1,55 tot tibi tamque dabit formosas Roma puellas
Ovide ars 3,417 utilis est uobis, formosae, turba, puellae
Ovide am. 1,6,63-64 non te formosae decuit seruare puellae |limina
Ovide am. 2,1,37 ad mea formosos uultus adhibete, puellae
Ovide am. 2,15,1 anule, formosae digitum uincture puellae
Ovide am. 2,15,17 umida formosae tangam prius ora puellae
Ovide am. 2,19,37 ad tu, formosae nimium secure puellae
Ovide am. 3,7,1 at non formosa est, at non bene culta puella
Ovide rem. 709 uos quoque formosis uestras conferte puellas
CLE 940,1 omnia formonsis cupio donare puellis
CLE 1038,3 Iunia formosas inter memoranda puella[s]
Rudolf Wachter, «"Oral Poetry" in ungewohntem Kontext: Hinweise auf mündliche Dichtungstechnik in den pompejanischen Wandinschriften», Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 121 (1998), 73-89.