Archives mensuelles : novembre 2015

La création de l’université de Constantinople

cod. Theod. 14,9,3 (27.02.425) habeat igitur auditorium specialiter nostrum in his primum, quos Romanae eloquentiae doctrina commendat, oratores quidem tres numero, decem uero grammaticos; in his etiam, qui facundia Graecitatis pollere noscuntur, quinque numero sint sofistae et grammatici aeque decem. et quoniam non his artibus tantum adulescentiam gloriosam optamus institui, profundioris quoque scientiae adque doctrinae memoratis magistris sociamus auctores. unum igitur adiungi ceteris uolumus, qui philosofiae arcana rimetur, duo quoque, qui iuris ac legum formulas pandant, ita ut unicuique loca specialiter deputata adsignari faciat tua sublimitas, ne discipuli sibi inuicem possint obstrepere uel magistri neue linguarum confusio permixta uel uocum aures quorundam aut mentes a studio litterarum auertat.

cod. Theod. 6,21,1 (15.03.425) (Gram)maticos Graecos Helladium et Syrianum, Lati(num) Theofilum, sofistas Martinum et Maximum (et iu)ris peritum Leontium placuit honorari codici[llis] comitiuae ordinis primi iam nunc a nostra ma[ies]tate perceptis, ita ut eorum qui sunt ex uicariis [dig]nitate potiantur. qua in re quicumque alii ad id do[ctri]nae genus, quod unusquisque profitetur, ordinati [pro]dentur, si laudabilem in se probis moribus uit(am) esse monstrauerint, si docendi peritiam fac(undi)amque dicendi, interpretandi subtilitatem, cop(iam) disserendi se habere patefecerint et coetu amp(lis)simo iudicante digni fuerint aestimati, qui in me[mo]rato auditorio professorum fungantur officio, hi quoque, cum ad uiginti annos observatione iug(i) ac sedulo docendi labore peruenerint, isdem, quibus praedicti uiri, dignitatibus perfruantur.

Schemmel, Fritz, « Die Hochschule von Konstantinopel im IV. Jahrundert p. Ch. n. », Neue Jahrbücher für Pädagogik 11 (= Neue Jahrbücher für das klassische Altertum 22), 1908, 147-168. [contestable]

Schemmel, Fritz, Die Hochschule von Konstantinopel vom V. bis IX Jahrhundert, Progr. Königliches Wilhelms-Gymnasium in Berlin 1912.

Le latin juridique sous Théodose II

Le codex Theodosianus (438)

cod. Theod. 1,1,5 (26.03.429) ad similitudinem Gregoriani atque Hermogeniani codicis cunctas colligi constitutiones decernimus, quas Constantinus inclitus et post eum diui principes nosque tulimus, edictorum uiribus aut sacra generalitate subnixas. et primum tituli, quae negotiorum sunt certa uocabula, separandi ita sunt, ut, si capitulis diuersis expressis ad plures titulos constitutio una pertineat, quod ubique aptum est, collocetur; dein, quod in utramque dici partem faciet uarietas, lectionum probetur ordine non solum reputatis consulibus et tempore quaesito imperii, sed ipsius etiam compositione operis ualidiora esse, quae sunt posteriora, monstrante; post haec, ut constitutionum ipsa etiam uerba, quae ad rem pertinent, reseruentur, praetermissis illis, quae sanciendae rei non ex ipsa necessitate adiuncta sunt. sed cum simplicius iustiusque sit praetermissis eis, quas posteriores infirmant, explicari solas, quas ualere conueniet, hunc quidem codicem et priores diligentioribus compositos cognoscamus, quorum scholasticae intentioni tribuitur nosse etiam illa, quae mandata silentio in desuetudinem abierunt, pro sui tantum temporis negotiis ualitura.

La première constitution en grec (448)

cod. Iust. 1,1,3 (16.02.448)

Les procès

Les procès par dette de 434 devant Fl. Anthemius Isidorus Theophilus praeses de l’Arcadie

P. Oxy. xvi n° 1879 = ChLA 47, 1409 = CPL p. 434 n° 11 (Oxyrhynchos, 8.09-31.12 434) [images]
[ -ca.?- ] ̣ḷ(auiis) Areobindo et Arda[bure u(iris) c(larissimis) cons(ulibus) -ca.?- ]
[ cum obtu]ḷịṣṣet libellum theone [ex offic(io). ὁποῖον λίβελλον -ca.?- ]
[Fl(auius) Anthemiu]s [I]sidorus Theofilus u(ir) c(larissimus) praes(es) pṛ[ouinc(iae)] Arcad(iae)[ ἀνάγνωθι. et recitauit. πρὸς τὴν ὑμετέραν ἐξουσίαν παρὰ -ca.?- ]
[- ca.9 -] ̣ ̣ ̣ο̣ν χρεῶσται ἡμέτεροι ἓξ τὸν ἀριθ[μὸν -ca.?- ]
5[- ca.9 -] πεφευγότων καὶ ἑτέρων ἐν διακατοχ[ῇ γενομένων -ca.?- ]
[ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ πρ]ο̣σ̣τάξαι προνοίᾳ τῶν ἐκβιβαστῶν   ̣[ -ca.?- ]
[ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ π]εφευγότων πραγμάτων ἐπιγνῶνα[ι -ca.?- ]
[- ca.9 -] ̣[ ̣]ι ἐπ̣ʼ ὀνόματα̣   ̣ ̣[ ̣] ̣ ̣ ἀπο̣πιπ̣[τ ̣] ̣ ̣ ̣[ -ca.?- ]
[Fl(avius) Anthemi]us Isidorus Theofilus u(ir) c(larissimus) praes(es) p[rovinc(iae) Arcad(iae) -ca.?- ]
10[- ca.9 -]σ̣ο ̣ ̣ ̣ ̣ον ἰδίαι̣ χρεῖα̣ι̣ [ -ca.?- ]
Traces 1 line
12– — — — — — — — — —

Le procès d’Eyutychès selon les actes de la première session du Concile de Chalcédoine

Recours du moine monophysite Eutychès contre sa sentence de déposition au synode permanent de Constantinople (8/11/448, sous la présidence du patriarche Flavien). Procès-verbal du 27/04/449 :

ACO II/1,1 § 829-831 p. 177

(829.) Ὑπατείας Φλαυίου Πρωτογένους τοῦ λαμπροτάτου καὶ τοῦ δηλωθησομένου [ὑπάτου] πρὸ πέντε Καλανδῶν Μαίων, ἐν Κωνσταντινουπόλει, θείαι κελεύσει διαγινώσκοντος Μαρτιαλίου τοῦ μεγαλοπρεπεστάτου κόμητος καὶ μαγίστρου τῶν θείων ὀφφικίων, παρόντος Καρτερίου τοῦ περιβλέπτου κόμητος καὶ προξίμου τοῦ θείου σκρινίου τῶν λιβέλλων καὶ τῶν θείων κογνιτιόνων, εἰσελθόντων Μακεδονίου τοῦ περιβλέπτου τριβούνου νοταρίου καὶ ῥεφερενδαρίου καὶ Μάγνου τοῦ καθωσιωμένου σιλεντιαρίου μετὰ Κωνσταντίνου τοῦ εὐλαβεστάτου μοναχοῦ καὶ διακόνου, (830.) Κωνσταντῖνος ὁ εὐλαβέστατος εἶπεν· Δεήσεις ἐπιδέδωκεν Εὐτυχὴς ὁ εὐλαβέστατος ἀρχιμανδρίτης τῶι εὐσεβεστάτωι ἡμῶν δεσπότηι φανερὰ περιεχούσας καὶ ταύταις ἡ εὐσέβεια αὐτῶν ὑπεσημήνατο, ὑπεδέξατο δὲ αὐτὰς ὁ περίβλεπτος τριβοῦνος καὶ ῥεφερενδάριος. ἀξιῶ ὥστε ταῦτα αὐτὰ καταθέσθαι αὐτὸν καὶ τὰς δεήσεις ἀναγνῶναι καὶ τὰ δόξαντα τῆι εὐσεβείαι αὐτῶν δῆλα γενέσθαι. (831.) Φλαύιος Ἀρεοβίνδας Μαρτιάλιος ὁ μεγαλοπρεπέστατος κόμες καὶ μάγιστρος τῶν θείων ὀφφικίων εἶπεν· Ἅτινα ὥρισεν ἡ φιλανθρωπία ἡ βασιλική, διὰ τοῦ περιβλέπτου τριβούνου καὶ νοταρίου ταῖς ἡμετέραις διανοίαις γνωρισθῶσιν.

Les testaments

  • Gaius inst. 2,281 legata Grae<c>e scripta non ualent; fideicommissa uero ualent.
  • [Ulpien] reg. 25,9 Graece fideicommissum scriptum ualet, licet legatum Graece scriptum non ualeat.
  • nouell. Theod. 16,8 (12.09.439) illud etiam huic legi perspicimus inserendum ut, quoniam Graece iam testari concessum est, legata quoque ac directas libertates, tutores etiam, Graecis uerbis liceat in testamentis relinquere, ut ita uel legata relicta uel libertates directae tutoresue dati uideantur, ac si legitimis uerbis ea testator dari fieri obseruarique iussisset.
Cf. Beaucamp, Joëlle, « Tester en grec à Byzance », in : J.-C. Cheynet et al. éds., ΕΥΨΥΧΙΑ. Mélanges offerts à Hélène Ahrweiler, i, Paris 1998, 97-107.

Théodose II et la « division du travail linguistique »

La correspondance de Fl. Eudoxius com. sacr. larg. dans les inscriptions de Mylasa

Réponse de Théodose II à une suggestio de Fl. Eudoxius

IMyl 611 (242 Grégoire = CIL iii 448 + Suppl. i/1 7151) a. 427-429
I
suggestionem tuae su[blimitatis de portorio uici Passalietum Mylasensium] | cibitatis utpote <e>t rei p[ublicae uel aerario et eius ciuitatis utilitatibus] | profuturam, debita cum l[aude confirmamus et per hanc diuinam pragmaticam defini]|mus sanctionem nulli [dictum uectigal exigere licere neque quemquam id uertere in propria] | lucra posse quoquo mo[do — merces quae] | de portu eius ueniunt ac ne[gotiandi causa — tuae proin]|de sublimitatis proficiunt [— Eudoxi f(rater) a(mantissime) inlustris igitur auctori]|tas tua quae per hanc diui[nam pragmaticam sanctionem —] | contra temeratores [—] | a consulibus curaui[mus —] | pridie Idus Martias Cos[tantinopoli —]
II

ἡ ἑρμηνεία τοῦ θείου τύπου | τὴν σουγγεστίονα τῆς σῆς ὑπεροχῆς περὶ τοῦ λιμενικοῦ τέλους τῆς Πασσαλιητῶν | κώμης τῆς Μυλασέων πόλεως, ὡς ἂν εἲ τῇ πολιτείᾳ ἤτοι τῷ δημοσίῳ λυσιτελὲς καὶ | τοῖς χρησίμοις τῆς αὐτῆς πόλεως ἔσεσθαι μέλλον μετὰ δικαίου ἐπαίνου κυροῦμεν, καὶ διὰ | τούτου τοῦ θείου πραγματικοῦ τύπου θεσπίζομεν μηδενὶ τὸ μνημονευθὲν τέλος ἢ αἰτεῖν | ἐξεῖναι ἢ εἰς ἴδ<ι>α κέρδη δύνα[σθαι —] | πόλις τῶν̣ ἰδίων προ<σ>ό̣δων [—]| εἰς τὰς ἀναγκαίας χρείας τῆ[ς —] | προχωρήσ̣ουσιν Εὐδόξιε ἀ[δελφὲ —] | αὐθεντία, ἅτινα διὰ τοῦ θεί[ου τύπου —] | σταξάτω ποινῆς ὑπεναντι[ουμένους —] νόμου ὁριζομένης ὑπά[τοις —] τῇ πρὸ μιᾶ[ς] εἰδῶν Μαρτίων ἐν Κωνσταντιν[ουπόλει —]

Lettre de Fl. Eudoxius à Fl. Baralach, gouverneur de la Carie

IMyl 612 (242 Grégoire = CIL iii 7152) a. 427-429

ἡ ἑρμηνεία τοῦ δευτέρου τύπου τοῦ κώμ(ητος) τῶν λαργιτιόνων· | Φλ(άουιος) Εὐδόξιος Φλ(αουίῳ) Βαραλὰχ τῷ λαμπρῷ ἄρχοντι Καρίας· | κατὰ τὸ οἰκεῖον ὄφελος καὶ συμφέρον ἤγουν καὶ δίκαιον | περὶ τοῦ τέλους τῆς Πασσαλιαητῶν κώμης τῆς Μιλασέων πόλεως· | πολλῶν ἐν τῷ ἡμετέρῳ δικαστηρίῳ πραχθέντων μεταξὺ τοῦ | ἐντολέως Δομνίνου τοῦ καθοσιομένου κουβουκλαρίου καὶ | τῶν πολιτευομένων τῆς μνημονευθείσης πόλεως | πρὸ πέντε εἰδῶν Ἀπριλίων.

L’inscription complète comportait-elle une structure tripartite, avec un édit du gouverneur ?

Cf.  Feissel, Denis, « Un rescrit de Justinien découvert à Didymes (1ᵉʳ avril 533) », Chiron 34, 2004, 285-365 (303-304 en particulier) = Id., Documents, droit, diplomatique de l'Empire romain tardif, Paris 2010, 250-322 (270-271 en particulier).

La correspondance de Fl. Dionysius mag. mil. dans les actes du concile d’Éphèse I

Lettre à Théodore consularis de Chypre

ACO i/1.7 119,30-120,10 (Antioche, 21/03/431)

FLAVIVS DIONYSIVS VIR CLARISSIMVS ET MAGNIFICENTISSIMVS MAGI VTRIVSQVE MILITIAE THEODORO VIRO CLARISSIMO CONSVL PROVINCIAE CYPRI. IMPERIALIS AVCTORITAS MVLTAS OB CAVSAS ET MAXIME ECCLESIASTICAS REVERENTISSIMOS ANTISTITES EFESVM CONVENIRE DIVINIS APICIBVS DISPOSVIT PROROGATIS. QVIA ITAQVE CONPERIMVS CONSTANTIAE CIVITATIS ANTISTITEM A PRAESENTI VITA MIGRASSE ET DIEM SIBI PRAEFINITVM COMPLESSE, NECESSARIAM HANC AD TE AVCTORITATEM ESSE CENSVIMVS EMITTENDAM, SCILICET VT NE QVIS SINE CONSCIENTIA VEL DISPOSITIONE REVERENTISSIMI CONVENTVS AVDEAT IN DEFVNCTI LOCVM ALIQVEM NOMINARE. EXPECTARI NAMQVE CONVENIT FORMAM QVAM TOT REVERENTISSIMORVM EPISCOPORVM DABIT ADSENSVS. SICVT ENIM DICTVM EST, HARVM GRATIA RERVM MEMORATI RELIGIOSISSIMI VIRI CONVENIRE PRAECEPTI SVNT. SI ITAQVE MOTVM CONTVMACIBVS DEBITVM TAM TVA GRAVITAS QVAM OFFICIVM OBTEMPERANS SIBI DESIDERAT EVITARE, ID MODIS OMNIBVS PROHIBEBIT NEC ALIQVEM, QVOD DICTVM EST, PROVEHI PATIATVR ANTE AVCTORITATEM HORVM QVORVM INTERESSE REVERENTISSIMORVM DICITVR SACERDOTVM. QVODSI HAS AVCTORITATES EIVS DE QVO AGITVR ORDINATIO PRAECESSIT ANTISTITIS, EVM PRO CAELESTI ORACVLO AD EFESVM SICVT ALIOS FACIAS PERVENIRE. NEC ENIM IGNORARE DEBES QVOD SI SECVS ALIQVID FVERIT PERTEMPTATVM, TV QVIDEM QVINQVE LIBRAS AVRI, OFFICIVM VERO ALIAS TOT FISCI VIRIBVS INFERRE COGIMINI. VT AVTEM HAEC QVAE PRO POSTVLATIONE RELIGIOSISSIMORVM ANTISTITVM VIDENTVR ESSE DISPOSITA, MATVRVM SORTIANTVR EFFECTVM, MATVRIVM ET ADELFIVM IVSSIMVS EX OFFICIO SPECIALITER DESTINARI. DATA DVODECIMO CALENDAS IVNIAS ANTIOCHIAE.

ACO i/1.7 120,11-31
Ἑρμηνεία

Φλάυιος Διονύσιος ὁ λαμπρότατος καὶ μεγαλοπρεπέστατος μάγιστρος ἑκατέρας στρατείας Θεοδώρωι τῶι λαμπροτάτωι ὑπατικῶι τῆς Κυπρίων χώρας. Ἡ βασιλικὴ αὐθεντία διὰ πολλὰς αἰτίας καὶ μάλιστα ἐκκλησιαστικὰς τοὺς εὐλαβεστάτους ἐπισκόπους κατ’ Ἔφεσον συνελθεῖν θείαις ἐκτεθείσαις διετύπωσε κεραίαις. ἐπειδὴ τοίνυν ἔγνωμεν τὸν ἐπίσκοπον Κωνσταντείας τῆς πόλεως ἐκ τοῦ παρόντος μεταστῆναι βίου καὶ τὴν προορισθεῖσαν αὐτῶι ἡμέραν πεπληρωκέναι, ἀναγκαίαν ταύτην τὴν αὐθεντίαν πρὸς σὲ πεμπτέαν εἶναι δηλαδὴ ἐκρίναμεν, ἵνα μή τις χωρὶς συνειδήσεως ἢ διατυπώσεως τῆς εὐλαβεστάτης συνόδου τολμήσοι εἰς τὸν τοῦ τελευτήσαντος τόπον τινὰ ὀνομάσαι. πρέπει γὰρ ἀναμεῖναι τὸν τύπον ὃν τῶν τοιούτων εὐλαβεστάτων ἐπισκόπων ἡ συναίνεσις δοίη. ὡς γὰρ λέλεκται, τούτων χάριν τῶν πραγμάτων οἱ μνημονευθέντες θεοφιλέστατοι ἄνδρες συνελθεῖν παρηγγέλθησαν. ἐὰν τοίνυν τὴν τοῖς φιλονείκοις ὀφειλομένην κίνησιν τοῦτο μὲν ἡ σὴ στιβαρότης, τοῦτο δὲ καὶ ἡ πειθομένη αὐτῆι τάξις σπεύδηι ἐκφυγεῖν, τοῦτο πᾶσι τρόποις κωλύσει καὶ μή τινα, ὡς εἴρηται, προελθεῖν ἀνάσχηται πρὸ τῆς αὐθεντίας τῶν μεσιτευόντων εὐλαβεστάτων ἐπισκόπων. διὸ εἰ ταύτας τὰς αὐθεντίας προέλαβεν ἡ τοῦ ἀμφισβητουμένου ἐπισκόπου χειροτονία, τοῦτον κατὰ τὸ οὐράνιον ἀπόφθεγμα εἰς Ἔφεσον ὡς τοὺς ἄλλους ποιήσεις παραγενέσθαι. οὐ γὰρ ὀφείλεις ἀγνοεῖν ὅτι περ εἰ ἀλλοίως τι δοκιμασθῆι γενέσθαι, σὺ μὲν πέντε χρυσίου λίτρας, ἡ δὲ τάξις ἄλλας τοσαύτας τῶι δημοσίωι εἰσκομίσαι καταναγκασθῆτε. ὅπως δὲ ταῦτα τὰ κατὰ τὴν τῶν εὐλαβεστάτων ἐπισκόπων αἴτησιν δόξαντα διατυποῦσθαι ταχεῖαν κληρώσωνται ἄνυσιν, Ματούριον καὶ Ἀδέλφιον ἐκελεύσαμεν ἐκ τῆς τάξεως ἰδικῶς ἀποσταλῆναι. ἐδόθη πρὸ <ιβ> Καλανδῶν Ἰουνίων ἐν Ἀντιοχείαι.

Lettre à l’Église de Chypre

ACO i/1.7 120,37-121,9

Φλαύιος Διονύσιος ὁ μεγαλοπρεπέστατος καὶ ἐνδοξότατος κόμης καὶ στρατηγὸς ἑκατέρας δυνάμεως καὶ ἀπὸ ὑπάτων τοῖς εὐλαβεστάτοις κληρικοῖς τῆς ἁγιωτάτης ἐκκλησίας τῆς ἐν τῆι μητροπόλει Κωνσταντείαι τῆς Κύπρου. Οἶδε καὶ ἡ ὑμετέρα θεοσέβεια ὡς οἱ τροπαιοῦχοι καὶ καλλίνικοι δεσπόται τῆς οἰκουμένης τοὺς ὁσιωτάτους καὶ ἁγιωτάτους εἰς Ἔφεσον συνελθεῖν ἐθέσπισαν ἐπισκόπους διὰ πολλὰς μὲν καὶ ἄλλας, μάλιστα δὲ τὰς ἐκκλησιαστικὰς αἰτίας. ἐπεὶ οὖν ἔγνωμεν, αὐτῶν τῶν ἁγιωτάτων ἐπισκόπων ἡμᾶς τῶν ἐνταῦθα συνελθόντων διδαξάντων, ὡς ὁ γενόμενος ὑμῶν μακαριώτατος ἐπίσκοπος κατὰ βούλησιν κεκοίμηται θεικήν, ἀναγκαῖον ὠιήθην δῆλον ὑμῶν τῆι εὐλαβείαι ποιῆσαι καὶ παρεγγυῆσαι [καὶ] παραφυλάξασθαι ὑμᾶς τοῦ μηδένα παρά τινος εἰς ἐπίσκοπον ψηφισθῆναι ἢ καὶ χειροτονηθῆναι· πάντως γὰρ καὶ περὶ τούτου δοθήσεται τύπος· ἀλλ’ ἀναμείνατε τὸν ἐντεῦθεν δοθησόμενον ὅρον. ἀκόλουθον γὰρ καὶ τῶι ἐκκλησιαστικῶι πρέπον θεσμῶι τὸ τοῖς ἁγίοις πατράσι τὰ τῶν πατέρων φυλάσσειν. εἰ δὲ καὶ ἄρα πρὸ τῶν ἡμετέρων γραμμάτων συνέβη τινὰ ἐνθρονιασθῆναι, ὅπερ οὐκ οἰόμεθα, τοῦτον μετὰ τῶν ἄλλων εὐλαβεστάτων ἀνδρῶν εἰς τὴν Ἔφεσον κατὰ τὰ θειωδῶς θεσπισθέντα ὑπομνήσατε παραγενέσθαι, οὐκ ἀγνοοῦντες ὡς ἀκολουθήσει μὲν ἔπαινος τοῖς πειθομένοις, ἀπειθοῦντας δὲ ὁ προσήκων καὶ παρὼν προσηκόντως διορθώσεται τύπος.

La requête d’Appion, évêque de Syène et la souscription de Théodose II sur le papyrus de Leiden

Rijksmuseum van Oudheden (RMO) P.Leiden Z (a. 425-540) = Denis FEISSEL – Klaas A. WORP 1988 = Fontes historiae Nubiorum, éd. T. Eide et al.,  iii, 1998, n° 314
I
(m1, quelques lettres issues de la fin du rescrit en cursive latine archaïsante)
(m2) bene ualere te cupimus.
II

(m3) exemp[l]um pre[c]ụm | τοῖς γῆς καὶ θαλά̣σσης καὶ παντὸς̣ ἀ̣ν̣θρ̣ώπων ἔθν̣[ου]ς̣ καὶ γένους [δ]εσπόταις̣ Φ[λ(αουίοις)] Θεοδοσίῳ καὶ Βαλεντινιανῷ τοῖς [αἰ]ω̣νί̣οις Αὐγού̣[στοι]ς | δέησις καὶ ἱκεσί̣α πα̣ρ̣[ὰ] Ἀππίωνος ἐπισκόπου̣ ῥεγεῶνος Συήν̣η̣ς καὶ Κεν.. Σ̣[υ]ή̣νης καὶ Ἐλεφαντίνης ἐπαρχίας τῆς ὑ̣μετέρ̣α̣ς̣ Ἄ̣ν̣ω̣ Θηβαίδος. | εἴωθεν ἡ ὑμετέρα φ[ι]λ̣ανθρωπία πᾶσιν τοῖς δεομένοις χεῖρα δεξιὰν ὀρέγειν, [ὅ]θεν κἀγὼ τοῦτο σαφῶς μεμαθηκὼς ἐπὶ τάσδε τὰς δ̣ε̣ήσεις | ἐλήλυ̣θα τοῦ πράγμα̣[το]ς̣ ὄντος ἐν̣ τ̣ούτοις. ἐν̣ μέσῳ τῶν ἀλιτηρίων βαρβάρω[ν] με[τ]ὰ τῶν ἐμῶν ἐκκλησιῶν τυγχάνων τῶν τε Βλεμμύων | μεταξὺ καὶ Ἀνν[ο]υβάδω̣ν̣ π̣ο̣λ̣[λ]ὰ̣ς̣ παρ᾽ ἐκείν̣ω̣ν̣ ὡ̣ς̣ [ἐ]ξ ἀφα̣[ν]ο̣ῦ̣ς̣ κ̣[ατ]αδρομ̣[ὰς ὑπ]ο̣μένομεν οὐδενὸς στρατιώτου προισταμένου τῶν | ἡμετέρων τόπων. ἐκ τούτου τ̣ῶ̣ν̣ ὑ̣π̣᾽ ἐ̣μὲ ταπεινουμένων ἐκκλησιῶ[ν] καὶ μὴ δυ̣[ν]α̣μ̣ένων μήτε τ̣ο̣ῖ̣ς αὐταῖς προσφεύγουσιν ἐπαμύνειν | προσπίπτω προκυλινδούμενος τῶν θείων ὑμῶν καὶ ἀχράν̣[των] ἰ̣χν̣ῶ̣[ν ὥστ]ε κα̣[τ]α̣ξιῶσαι θεσπίσαι φρουρεῖσ[θ]αι τὰ[ς ὑπ᾽ ἐμὲ̣(?)] | ἁγίας ἐκκλησίας ὑπὸ τῶν παρ᾽ ἡμῖν στρατιωτ̣ῶ̣ν κ[αὶ] πείθεσθ[αι αὐτο]ὺς ἐ̣μ̣ο̣[ὶ καὶ ὑ]πακούειν περὶ πάντων καθὼς οἱ ἐν̣ Φ̣ι̣λ̣ῶ̣ν̣ οὕτω | καλουμένῳ φρουρίῳ τῆς ὑμετέρας Ἄνω Θηβαίδος κ̣α̣τ̣α̣[σταθέντες] στρατι̣[ῶτα]ι ὑπουργοῦσιν ταῖς ἐν Φιλῶ(ν) ἁγίαις τοῦ Θεο̣[ῦ] | ἐκκλησίαις. οὕτω γὰρ δυνησ[ό]μ̣εθ̣α ἀδε[ῶς ζῶ]ντες [—]….[…].σκας μετιέναι νομοθεσίας — [—] | βαρυτάτης ὁριζομένης κατὰ τ̣ῶ̣ν παραβά̣ν̣[των] ….[…].ν τ̣ὰ̣ [θειω]δῶς παρ᾽ ὑμῶν θεσπισθ̣έ̣ν̣τ̣α̣, π̣ά̣σ̣η̣ς̣ | συναρπαγῆς τοῦ δι᾽ ἐναντίας μ̣έρους γενομ[ένη]ς̣ ἢ μελ̣[λούσ]ης γενέ[σθαι] σχολαζούσ̣η̣ς̣, θείας ὑμῶν κ̣ε̣….. | ἰδικῆς χά̣ρ̣ιτος περὶ τούτου φοιτώσης πρ[ὸ]ς τὸν μεγαλοπρε̣π̣έ̣σ̣τ̣α̣τ̣ον καὶ περίβλεπ[τον] κόμιτα καὶ δοῦκα̣ | τοῦ Θηβαϊκοῦ λιμίτου· καὶ τούτου τυχὼν τ̣ὰ̣ς συνήθεις ε̣ὐ̣χ[ὰς] ἀ̣[ναπ]έ[μψ]ω τῷ Θεῷ ὑπὲρ τοῦ αἰωνίου [ὑ]μῶ[ν] κ̣ρ[άτου]ς̣ | διὰ παντός.

Millar, Fergus, A Greek Roman Empire. Power and Belief under Theodosius II (408-450), Berkeley–Los Angeles–London 2006, 85 et note 3 : « … systematic bilingualism, or perhaps better dual-lingualism … for a system in which two languages are current, but individual monolingualims is the norm ».

Cf. aussi Millar, Fergus, « De la frontière au centre. La monarchie centralisée de Théodose II (408-450 ap. J.-C.) », in : C. Moatti éd., La mobilité des personnes en Méditerranée de l'Antiquité à l'époque moderne, Roma 2004, 567-589.

L’échec de Cyrus de Panopolis

  • Tryphoninus dig. 42,1,48 decreta a praetoribus Latine interponi debent.
  • Jean le Lydien mag. 2,12,2 Κύρου γάρ τινος Αἰγυπτίου, ἐπὶ ποιητικῇ καὶ νῦν θαυμαζομένου, ἅμα τὴν πολίαρχον ἅμα τὴν τῶν πραιτωρίων ἐπαρχότητα διέποντος, καὶ μηδὲν παρὰ τὴν ποίησιν ἐπισταμένου, εἶτα παραβῆναι θαρρήσαντος τὴν παλαιὰν συνήθειαν καὶ τὰς ψήφους Ἑλλάδι φωνῇ προενεγκόντος, σὺν τῇ Ῥωμαίων φωνῇ καὶ τὴν Τύχην ἀπέβαλεν ἡ ἀρχή (= 3,42,2 Κύρου γάρ τινος Αἰγυπτίου, ἐπὶ ποιητικῇ ἔτι καὶ νῦν θαυμαζομένου, ἅμα τὴν πολίαρχον <ἅμα> τὴν τῶν πραιτωρίων ἐπαρχότητα διέποντος, καὶ μηδὲν παρὰ τὴν ποίησιν ἐπισταμένου, εἶτα παραβῆναι θαρρήσαντος τὴν παλαιὰν συνήθειαν καὶ τὰς ψήφους Ἑλλάδι φωνῇ προενεγκόντος, σὺν τῇ Ῥωμαίων φωνῇ καὶ τὴν Τύχην <ἀπέβαλεν> ἡ ἀρχή).

Byzance ville multilingue sous Arcadius

Le multilinguisme de la ville selon Jean Chrysostome

Jean Chrysostome Homilia dicta postquam reliquiae martyrum… (post 398) PG lxiii 472,8-13

Jean Chrysostome Homilia habita postquam praesbyter Gothus concionatus fuerat (Pâques 399) PG lxiii 501,1-8

Le recours au grec dans la langue juridique

cod. Iust. 7,45,12 (9/01/397) iudices tam Latina quam Graeca lingua sententias proferre possunt

 

Les plus anciennes subscriptiones

  1. Statilius Maximus (cos. 144 p. C. ?) ad Cicéron, leg. agr. 1
    Cf. Pecere, Oronzo, « La subscriptio di Statilio Massimo e la tradizione delle Agrarie di Cicerone », Italia medioevale e umanistica 25 (1982), 73-123.
  2. C. Crispus Sallustius (fils de Sallustius praef. urb. 386) ad. Apulée, met.
    Cf. Pecere, Oronzo, « Esemplari con subscriptiones e tradizione dei testi latini: l’Apuleio Laur. 68.2 », in : C. Questa – R. Raffaelli éds., Il libro e il testo, Urbino 1984, 111-137 = O. Pecere – A. Stramaglia éds., Studi apuleiani, Carrino 2003, 5-35.
  3. Torquatus Gennadius (fils de Gennadius praef. Aeg. 396) ad Martial
    • BERLIN [Allemagne] Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz (SBB) lat. 2 fol. 612
    • Emendaui ego Torquatus Gennadius feliciter.
    • 54r : Emendaui ego Torquatus Gennadius in foro diui Augusti Martis consulatu Vincentii et Fraguitii [sc. 401] uirorum clarissimorum feliciter.
    • LONDON [Angleterre] British Library (BL), Arundell 136
    • Emendaui ego Torquatus Gennadius cum caeteris Gennadi uatibus. Quirine floreas. Lege feliciter. (fin livre 13)
    • Emendaui ego Torquatus Gennadius feliciter cum tuis Gennadi uatibus. (fin livre 14)
    • tableau récapitulatif dans l’éd. de W.M. Lindsay, Oxford 1902.Torquatus Gennadius (fils de Gennadius praef. Aeg. 396) ad Martial
    Cf. Fusi, Alessandro, « La recensio gennadiana e il testo di Marziale », Segno e testo 11 (2013), 79-122.
  4.  Nicaeus ad Juvenal
    • FIRENZE [Italie] Biblioteca Medicea Laurenziana (BML) Plut. 34.42 (XIᵉ s.), 20v
    • Incip(it) l(i)b(er) II l(ege) f(eliciter) Vrsedio Postumo. Legi ego Niceus apud M(aurum/agistrum ?) Serbiu(m) Rom(a)e et em(en)daui. (après la satire 5)
    • LEIDEN [Pays-Bas] Bibliotheek der Rijksuniversiteit (BU) BPL 82 ( (Xᵉ-XIᵉ s.), 45r
    • Legi ego Niceus Rom(a)e ap(u)d Seruiu(m) magistru(m) et emendaui. (après la satire 7, v. 4)
    • Répartition des satires en cinq livres : I (1-5), II (6), III (7-9), IV (10-12), V (13-16)
  5. Domitius Dracontius et Hierus ad pseudo Quintilien, decl.
    • mss. β : Legi et emendaui ego Dracontius cum fratre Ierio incomparabili oratore [Lommatzsch : arrico codd.] urbis Romae in scola fori Traiani. (après decl. 10)
    • mss. α β γ : feliciter emendaui. (après decl. 11)
    • mss. α β γ : Descripsi et emendaui Domitius Dracontius de codice fratris Hieri feliciter mihi et usibus meis et d<iscipul>is omnibus. (après decl. 18)
    • la collation à deux : « une équipe composée d’un lecteur qui lit à haute voix le texte du modèle ou du manuscrit à collationner, et d’un correcteur qui suit sur la copie et y apporte les retouches nécessaires » (Pierre PETITMENGIN – Bernard FLUSIN,  « Le livre antique et la dictée », in : E. Lucchesi – H. D. Saffrey éds., Mémorial André-Jean Festugière, Genève 1984, 247-262 : 249).
      • Cf.  Aurelius Memmius Symmachus et Macrobius Plotinus Eudoxius ad Macrobe,  Somn. : Aurelius Memmius Symmachus u(ir) c(larissimus) emendabam uel distinguebam meum Rauennae cum Macrobio Plotino Eudoxio u(iro) c(larissimo).
      • Cf. Vettius Agorius Basilius Mavortius [cos. 527] et Securus Melior Felix ad Horace epod. : Vettius Agorius Basilius Mauortius u(ir) c(larissimus) et inl(ustris) ex comite dom(estico) ex consule ord(inario) legi et ut potui emendaui conferente mihi magistro Felice oratore urbis Romae
      • Cf. Securus Melior Felix et Deuterius ad Martianus Capella : Securus Melior Felix u(ir) spect(abilis) comes consist(orianus) rhetor urbis Romae ex mendosissimis exemplaribus emendabam contralegente [cf. gr. ἀνταναγνῶναι] Deuterio scholastico, discipulo meo, Romae ad portam Capenam, consulatu Paulini u(iri) c(larissimi) [sc. 498 uel 534 ?], sub V nonarum Martiarum, Christo adiuuante.
      Cf. Cameron, Alan, « Martianus and His First Editor », Classical Philology 81 (1986), 320-328.
  6. Fl. Iulius Tryphonianus Sabinus ad Perse
  7. Tacitus Victorianus ad Tite-Live
  8. Nicomachus Flavianus jr. (praef. praet. Ital. 431) et son neveu Nicomachus Dexter (praef. urb. 430) ad Tite-Live
    • FIRENZE [Italie] Biblioteca Medicea Laurenziana (BML) Plut.63.19 (XIᵉ s.)
    • Nicomachus Dexter uir clarissimus emendaui (fin livre 3 et fin livre 4 : 98r)
    • Nicomachus Dexter uir clarissimus emendaui ad exemplum parentis mei Clementiani (fin livre 5 : 119r)
      • emploi de la formule i(n) a(lio) pour indiquer cette collation
    • Nicomachus Flauianus uir clarissimus III prefectus urbis [sc. 408] emendaui (fin livre 6 : 138r)
    • Emendaui Nicomachus Flauianus uir clarissimus ter praefectus urbis apud Hennam (fin livre 7 : 156r et fin livre 8 : 172v)
Bibliographie générale 

Haase, F., « De latinorum codd. mss. subscriptionibus commentatio », Index lectionum in Universitate litterarum Vratislaviesi 1860.
Jahn, Otto, « Über die Subscriptionen in den Handschriften römischer Classiker », Berichte über die Verhandlungen der Königlich Sächsischen Gesellschaft der Wissenschaften zu Leipzig, Philologisch-historische Classe, 3, 1851, 327-372.

Pecere, Oronzo, « La tradizione dei testi latini tra IV e V secolo attraverso i libri sottoscritti », in : A. Giardina éd., Tradizione dei classici trasformazioni della cultura, Roma–Bari 1986, 19-81.
Reifferscheid, A., « De Latinorum codicum subscriptionibus commentariolum », Index scholarum in Universitate litterarum Vratislaviensi 1872-1873.

Zetzel, James E.G., Latin Textual Criticism in Antiquity, New York 1981, 211-231.

Le premier codex miscellaneus grec-latin

P. Monts. Roca inv. 128-178

28 bifolia de papyrus (26 conservés), pliés au milieu pour former 112 pages sur 56 folia.

Cas particulier de digraphisme, les textes grecs et latins se succédant l’un après l’autre, respectivement dans une majuscule grecque de module assez petit et dans une minuscule latine primitive issue de l’adaptation de la cursive à l’usage libraire (minuscule libraire primitive).

Cf. Nocchi Macedo, Gabriel, « Bilinguisme, digraphisme et multiculturalisme dans le codex miscellaneus de Montserrat », in : M.-H. Marganne – B. Rochette éds., Bilinguisme et digraphisme dans le monde gréco-romain : l'apport des papyrus latins, Liège 2013, 139-167 : 156-159.

Première moitié du codex

inv. 128↓ – 149↓ = pp. 5-47

  • deux premiers feuillets manquants : inv. 126-127
  • Cicéron Catil. 1,6-9. 13-33 ; 2
  • dix premiers feuillets conservés à l’état de  fragments : inv. 129 = P. Duk. inv. 798 (morceau de inv. 130) + 21 débris de la Fondation Martin Bodmer (Cologny/Genève)
  • 149↓ = p. 47 : tabula ansata avec deux croix coptes et deux dédicaces (feliciter | dorotheo ; VTERE [F]EḶIX DOROTH[EE])
Roca-Puig, Ramón éd., Ciceró. Catilinàries (I et II In Cat.). Papyri Barcinonenses, Barcelona 1977.

inv. 149→ – 153→ = pp. 48-56

  • psalmus responsorius  sur les vies de Marie et du Christ
  • 12 strophes précédées d’une introduction (responsio ?) pour un total de 101 vers recopiés sans respect de la colométrie ; les premières lettres des premiers mots de chaque strophe suivent l’ordre alphabétique (psalmus abecedarius), mais le texte s’arrête à la lettre P
Roca-Puig, Ramón éd., Himne a la Verge Maria. "Psalmus Responsorius". Papir llatí del segle IV, Barcelona 1965².

Deuxième moitié du codex

inv. 154→ = p. 57

  • dessin : Persée tenant la tête de Méduse, avec le monstre marin auquel devait être sacrifiée Andromède ?
Roca-Puig, Ramón éd., « Quatre papirs inèdits », in Ramón Roca-Puig, i la ciència dels papirs, Algerri, 139-169.

inv. 154↓ – 157↓ = pp. 58-64

  • euchologie en langue grecque :
    • 154↓ – 155→ = pp. 58-59 : anaphore
    • 155↓ = p. 60,1-18 : action de grâce
    • prières pour les malades :
      • 155↓ – 156→ = pp. 60,19-61,5 : pour l’imposition des mains
      • 156→↓ = pp. 61,6-62,3 : pour l’huile des malades
      • colophon de la dernière page : ΕΙC ΘΕΟC ΕΝ ΟΥΡΑΝΩ, suivi d’une tabula ansata avec six croix coptes et ΕΥΛΟΓΗΤΕ, puis ΕΙC ΘΕΟC ΕΝ ΟΥΡΑΝΩ | ΙΧΘΥΣ, enfin ΕΠ ΑΓΑΘΩ | ΕΝ ΕΙΡΗΝΗ
    • 157→↓ = pp. 63-64 : hymne acrostiche (« chaste oblation » ou offrande d’une ἁγνὴ θυσία) de 47 lignes recopiées sans respect de la colométrie ; les premières lettres des premiers mots de chaque strophe suivent l’ordre alphabétique
    • colophon final : tabula ansata avec six croix coptes et ΕΙC ΘΕΟC ΕΝ ΟΥΡΑΝΩ répété deux fois
Roca-Puig, Ramón éd., Anáfora de Barcelona I altres pregàries (Missa del segle IV), Barcelona 1996².

inv. 158→ – 161↓ = pp. 65-72

  • Alcestis Barcinonensis : poème en 122 hexamètres dactyliques recopiés sans respect de la colométrie
    • 158→ = p. 65,2-12 : prière d’Admète à Apollon (vv. 1-11)
    • 158→ = p. 65,12-20 : prophétie d’Apollon (vv. 12-20)
    • 158→ = p. 65,21-25 : le chagrin d’Admète – récit à la 3ᵉ personne (vv. 21-25)
    • 158→ = pp. 65,27-66,5 : supplication d’Admète à son père (vv. 26-31)
    • 158↓ = p. 66, 5-18 : réplique du père d’Admète (vv. 32-42a)
    • 158↓ = pp. 66,19-67,2 : supplication d’Admète à sa mère – récit à la 3ᵉ personne (vv. 42b-46a)
    • 159→ = pp. 67,1-68,7 : réplique de la mère d’Admète (vv. 46b-70)
    • 159↓ = pp. 68,7 – 70,1 : réplique d’Alceste (vv. 71-102)
    • 160→ = pp. 70,1-71,1 : préparation d’Alceste – récit à la 3ᵉ personne (vv. 103-119)
    • 161→ = p. 71,2-4 : derniers mots d’Alceste (vv. 120-122)
    • 161↓ = p. 72 : blanc
Nocchi Macedo, Gabriel éd., L'Alceste de Barcelone (P. Monts. Roca inv. 158-161), Liège 2014 (cf. pré-édition en ligne).

inv. 162→ – 165↓ = pp. 73-80 (P. Monts. Roca III)

  • Hadrianus : court récit pseudo-historique au caractère moralisant, se déroulant pendant deux voyages de l’empereur Hadrien, à Rome (île Tibérine) et à Cologne.
  • 165b (↓) colophon : tabula ansata avec deux croix coptes, επαγαθω et la  troisième dédicace du codex (feliciter | dorotheo)
Gil, Juan – Torallas Tovar, Sofía éds., Hadrianus. P. Monts. Roca III, Abadia de Montserrat 2010.

inv. 166→ – 178↓ = pp. 81-106 (P. Monts. Roca I)

  • liste de 2.368 mots en langue grecque (à usage sténographique ?), classés en six sous-listes, allant chacune de α à ω, dont la dernière est incomplète, disposés sur trois colonnes
  • les groupes de mots ayant la même initiale sont séparés par une διπλῆ ὀβελισμένη se terminant par un cercle : >―⸰
  • derniers  feuillets manquants : inv. 179-181
Torallas Tovar, Sofía – Worp, ‎Klaas Anthony éds., To the Origins of Greek Stenography (P. Monts. Roca I), Abadia de Montserrat 2006.
En général, cf.
Petrucci, Armando, « Dal libro unitario al libro miscellaneo », in : A. Giardina éd., Trasformazione dei classici trasformazioni della cultura, Roma–Bari 1986, 173-187.

 

L’émergence du digraphisme

Glossaires d’auctores

PSI VII 756 = 13 Scappaticcio (Oxyrhynchus, IVᵉ ² – Vᵉ ¹ p.C.) images
Verg. Aen. 2, 443-457; 467-482; 494-512; 522-537 avec traduction grecque

coll. 1-2r 11 defendere εκδικησαι
cf. Aen. 2,447 extrema iam in morte parant defendere telis

Glossaires grammaticaux

P. Sorb. inv. 2069 (Hermoupolis – IIIᵉ p. C.)

Textes suivis

P. Amh. II 26 (IIIᵉ – IVᵉ p. C.)
Babrius 11, 16 et 17 en latin puis en grec

Cf. Radiciotti, Paolo, « Digrafismo nei papiri latini », in : Marie-Hélène Marganne – Bruno Rochette éds, Bilinguisme et digraphisme dans le monde gréco-romain : l'apport des papyrus latins, Liège 2013, 57-69.

Conflits sous Constance II

La lettre de Constance II au sénat de Constantinople pour l’adlectio de Thémistios

Constance II epist. ap. Thémistios disc. § 21 A Dindorf (1/09/355) : « Comme je le disais en commençant, c’est en même temps à vous et à Thémistios que je fais honneur, car Thémistios, prenant sa part d’une dignité romaine que nous lui conférons, apporte en échange la science hellénique (μεταλαβὼν γὰρ παρ’ ἡμῶν ἀξιώματος Ῥωμαϊκοῦ ἀντεισφέρει σοφίαν Ἑλληνικὴν) ».

L’opposition des partisans de la paideia traditionnelle

1. contre la nouvelle formation des fonctionnaires

Libanios or. 2,43-44 Εἶεν· εἰ δὲ δὴ καὶ τἄλλα με πάντα φίλον ἐποίει τοῖς παροῦσιν, οὐκ ἄν με καὶ μόνα τὰ περὶ τοὺς λόγους εἰκότως ἐξεπολέμωσεν; οἳ πάλαι μὲν ἤστραπτον, νῦν δ’ εἰσὶ σκοτεινοί, καὶ πάλαι μὲν εἷλκον τὴν πανταχόθεν νεότητα, νῦν δ’ οὐδὲν εἶναι κέκρινται. (44.) ἀλλ’ οἱ μὲν ἐοικέναι δοκοῦσι πέτραις, εἰς ἃς ὁ σπείρων μαίνεται προσαπολλὺς τὴν σποράν. καρποὶ δ’ ἑτέρωθεν ἀπὸ τῆς Ἰταλῶν φωνῆς, ὦ δέσποινα Ἀθηνᾶ, καὶ τῶν νόμων. οὓς ἔδει πρότερον φέροντας τοὺς ἐπισταμένους ἑστάναι πρὸς τὸν ῥήτορα βλέποντας, ἀναμένοντας τό· <ὦ οὗτος ἀναγίνωσκε.> ἤδη δὲ καὶ ὑπογραφεῖς ἐν ταῖς μεγίσταις ἀρχαῖς, ὁ δὲ τὸ λέγειν ἀντ’ ἐκείνου μαθὼν ὑπ’ ἐκείνων τε καταγελᾶται καὶ αὐτὸς ὀδύρεται.

2. contre l’implication dans la vie politique

Palladas d’Alexandrie anth. Pal. 11,292

Ἄντυγος οὐρανίης ὑπερήμενος ἐς πόθον ἦλθες
ἄντυγος ἀργυρέης· αἶσχος ἀπειρέσιον·
ἦσθά ποτε κρείσσων, αὖθις δ’ ἐγένου πολὺ χείρων.
δεῦρ’ ἀνάβηθι κάτω, νῦν γὰρ ἄνω κατέβης.

Eunape de Sardes VS 16,20 τῶν δὲ μετὰ ταῦτα βασιλέων καὶ τῶν ἀξιωμάτων τὸ μέγιστον αὐτῷ προσθέντων (τὸν γὰρ τῆς αὐλῆς ἔπαρχον μέχρι προςηγορίας ἔχειν ἐκέλευον), οὐκ ἐδέξατο φήσας τὸν σοφιστὴν εἶναι μείζονα.

3. contre l’emploi de la langue latine

Thémistios or. 6,1 = § 71 C Dindorf (hiver 364-365) : οὐδέποτε ἀναγκαίαν εἶναί μοι τὴν διάλεκτον τὴν κρατοῦσαν ὑπολαβών…

Libanios ep. 668,1 (ad Clearchum, a. 368) Σοὶ κτῆμα πρέπον Ἰουλιανὸς οὑτοσί, πρῶτος μὲν ἐν Ἑλλάδι φωνῇ, πρῶτος δὲ ἐν τῇ τῶν κρατούντων, πλήρης νόμων, δεινὸς εἰπεῖν, φίλος ἄδολος, εἰδὼς καὶ τρωθῆναι φίλῳ βοηθῶν.

Bibliographie sélective

Bonner, R.J., « The Conflict of Languages in the Roman World », CJ 25, 1930, 579-592.

Hahn, Ludwig , « Zum Sprachenkampf im römischen Reich bis auf die Zeit Justinians », Philologus Supplb. 10, 1907, 675-718.

Zilliacus, Henrik, Zum Kampf der Weltsprachen im oströmischen Reich, Helsingfors 1935.

La culture littéraire de Constance II à Valens

La bibliothèque de Constantinople

Thémistios or. 4,13 = 59 D-60 C Dindorf (1/01/357)

Les bibliothèques des particuliers

Synésios de Cyrène Dion 16,1 Εἰ δὲ ὅτι σοὶ μὴ διώρθωσα τὰ Δίωνος γράμματα, δι’ ὃν καὶ προῆλθεν ἐπὶ τοσόνδε ὁ λόγος, διὰ τοῦτο δυσχεραίνεις τὸν πατέρα, ἀλλ’ οὐδὲ ἄλλο τί σοι διώρθωται τῶν τῆς ὁμοίας ἕξεως· Δίωνι γὰρ οὐκ ἀπολογίας πρὸς τοῦτο δεήσει· πάλιν οὖν δεήσει ῥητορικῆς.

Synésios de Cyrène Dion 17,3 ἀρχομένη μὲν οὖν, ἁπανταχοῦ δείσθω τῶν γραμμάτων ποδηγετούντων, καὶ πρὸς τὴν αἴσθησιν ἀπερειδέσθω· προιοῦσα δὲ ἀποπειράσθω τῆς ἰδίας ἰσχύος, καὶ μὴ πάντα ἐκκρεμαννύσθω τῶν συλλαβῶν. ὥσπερ γὰρ ἄλλο τι πρόβλημα ἀγαπᾶται, τὸ πόριμον ἡμῶν γυμναζούσης τῆς ἀπορίας, οὕτω καὶ τὸ ἐνδεὲς εἰς τὴν ἀκολουθίαν τῆς ἀναγνώσεως ὁ νοῦς προσυφαίνειν ἀναγκαζόμενος, καὶ μὴ πάντα ἐπὶ τοῖς ὀφθαλμοῖς κείμενος, μελέτην ποιεῖται τοῦ καὶ κατὰ μόνας ἔργον τι θαρρῆσαι παραπλήσιον· ἅμα δὲ καὶ προσεθίζεται μὴ πρὸς ἄλλοις, ἀλλὰ ἐντὸς εἶναι· τὰ γὰρ διημαρτημένα ταῦτα βιβλία τὸν νοῦν ἐπιζητεῖν ἔοικεν ἐπιστατοῦντα ταῖς ὄψεσι.

Synésios de Cyrène Dion 17,4 οὐ γὰρ μέγα τὸ ἔργον στοιχεῖονσυλλαβήν, ἔστω δὲ καὶ λέξιν, εἰ δὲ βούλει καὶ μίαν ὅλην περίοδον λόγου ἁρμόσαντα, πάλιν ἑτοίμως χρῆσθαι τοῖς ἀπὸ τοῦ βιβλίου.

Synésios de Cyrène Dion 18,4 οὕτω μοι τὴν ψυχὴν ὁ θεὸς ἁπαλὸν ἐκμαγεῖον ἐποίησε τῶν ἐν λέξεσί τε καὶ ἤθεσι χαρακτήρων· εἰ δὲ καὶ τῷ τοῖς ἀδιορθώτοις τῶν βιβλίων ἐγγεγυμνάσθαι τὴν προσοχὴν ἐπέτεινον, εἰς τοῦτο ἂν τὴν ἕξιν προσήγαγεν ἡ φύσις πειρωμένῳ. τοὺς ἐξηυλημένους τὰ ὦτα παραπέμπει τις ἠχὼ καὶ πεπαυμένου τοῦ μέλους, καὶ μένουσι χρόνον ὑπόσυχνον τοῖς αὐλήμασι κατακώχιμοι.

Cf. Cavallo, Guglielmo, « Conservazione e perdita dei testi greci: fattori materiali, sociali, culturali », in: A. Giardina éd., Tradizione dei classici trasformazioni della cultura, Roma–Bari 1986, 83-172 (89-91 ; 101-105 en particulier).

L’édit de Constance II et Julien

cod. Theod. 14,1,1 (24/02/357) in decuriarum ordine insigni, cui librariorum uel fiscalium siue casualium nomen est, nequaquam aliquis locum primi ordinis adipiscatur nis is, quem constiterit studiorum liberalium usu adque exercitatione pollere et ita esse litteris expolitum, ut citra offensam uitii ex eodem uerba procedant : quod cunctis uolumus intimari. ne autem litteraturae, quae omnium uirtutum maxima est, praemia denegentur, eum, qui studiis et eloquio dignus primo loco uidebitur, honestiorem faciet nostra prouisio sublimitate … tuaue eius nomina indicante, ut deliberemus, quae eum dignitas deferenda sit.

Cf. HENCK, Nick, « Constantius’ paideia, intellectual milieu and promotion of the liberal arts, Proceedings of the Cambridge Philological Society 47 (2001), 172-186.