Archives mensuelles : mars 2016

L’automotricité de l’âme

deum te igitur scito esse, siquidem est deus qui uiget, qui sentit, qui meminit, qui prouidet, qui tam regit et moderatur et mouet id corpus cui praepositus est, quam hunc mundum ille princeps deus. et ut †ipse mundus ex quadam parte mortalis [ille mundum quadam parte mortalem Macrobius ; cf. fort. Plato Tim. 41b3 οὐδ’ ἄλυτοι τὸ πάμπαν, Cic. Tim. 40 indissolubiles non potestis] ipse deus [ω (A Wt δ) Macrobius : est ω uar. lect. ut uid. (O J)] aeternus† [ipse mundus ex quadam parte mortalis, ipse deus aeternus, <a deo principe mouetur>, sic fragile corpus Caldini Montanari ex. gr.] sic fragile corpus animus sempiternus mouet. (27) nam quod semper mouetur aeternum est, quod autem motum adfert alicui quodque ipsum agitatur alicunde, quando finem habet motus, uiuendi finem habeat necesse est. solum igitur quod sese mouet, quia numquam deseritur a se, numquam ne moueri quidem desinit; quin etiam ceteris quae mouentur hic fons, hoc principium est mouendi. principio autem nulla est origo: nam e principio oriuntur omnia, ipsum autem nulla ex re alia nasci potest; nec enim esset id principium quod gigneretur aliunde. quodsi numquam oritur, ne occidit quidem umquam: nam principium extinctum nec ipsum ab alio renascetur nec ex se aliud creabit, siquidem necesse est a principio oriri omnia. ita fit ut motus principium ex eo sit quod ipsum a se mouetur; id autem nec nasci potest nec mori, uel concidat omne caelum omnisque natura et consistat necesse est, nec uim ullam nanciscatur, qua a primo inpulsa moueatur. (28) cum pateat igitur aeternum id esse quod a se ipso moueatur, quis est qui hanc naturam animis esse tributam neget? inanimum est enim omne quod pulsu agitatur externo, quod autem est animal, id motu cietur interiore et suo: nam haec est propria natura animi atque uis, quae si est una ex omnibus quae se ipsa moueat, neque nata certe est et aeterna est.

La traduction du Phèdre

Platon Phaedr

Variantes d’auteur ou erreurs ?

  1. τὸ αὐτὸ κινοῦν = quod sese mouet ω : quod se ipsum mouet Tusc. (cf. 2. ipsum a se mouetur ?), Macr.
  2. τὸ αὐτὸ αὐτὸ κινοῦν = quod ipsum a se mouetur rep., Tusc., Macr.
  3. τοῦ ὑφ ἑαυτοῦ κινουμένου = quod a se ipso moueatur ω : quod se ipsum moueat Tusc. (vs. inpulsa moueatur ?) : quod ipsum se moueat Macr.
  4. τὸ αὑτὸ ἑαυτὸ κινοῦν = quae sese moueat ω (cf. 1. quod sese mouet) : quae se ipsa moueat Tusc., Macr.
R. W. SHARPLES, « Plato's Phaedrus-argument for immortality and Cicero's Somnium Scipionis », Liverpool Classical Monthly 10/5 (1985), 66-67.

La gloire et le temps

(23) quid autem interest ab iis qui postea nascentur sermonem fore de te, cum ab iis nullus fuerit qui ante nati sunt? (24) (qui nec pauciores et certe meliores fuerunt uiri), praesertim cum apud eos ipsos a quibus audiri nomen nostrum potest nemo unius anni memoriam consequi possit?. homines enim loquellariter [ω (loquellariter A γ loquelariter O δ), Caldini Montanari : populariter Macrobius, pler. edd.] annum tantum modo solis, id est unius astri, reditu metiuntur; cum autem [ω : re ipsa autem cum Macrobius] ad idem unde semel profecta sunt cuncta astra redierint, eandemque totius caeli discriptionem longis interuallis rettulerint, tum ille uere uertens annus appellari potest, in quo uix dicere audeo quam multa hominum saecula teneantur. namque ut olim deficere sol hominibus exstinguique uisus est cum Romuli animus haec ipsa in templa penetrauit, quandoque ab eadem parte sol eodemque tempore iterum defecerit, tum signis omnibus ad principium [ω : idem principium Macrobius] stellisque reuocatis expletum annum habeto; cuius quidem anni nondum uicesimam partem scito esse conuersam. (25) quocirca si reditum in hunc locum desperaueris, in quo omnia sunt magnis et praestantibus uiris, quanti tandem est ista hominum gloria quae pertinere uix ad unius anni partem exiguam potest? igitur alte spectare si uoles atque hanc sedem et aeternam domum contueri, neque te sermonibus uulgi dedideris nec in praemiis humanis spem posueris rerum tuarum: suis te oportet inlecebris ipsa uirtus trahat ad uerum decus. quid de te alii loquantur ipsi uideant, sed loquentur tamen; sermo autem omnis ille et angustiis cingitur his regionum quas uides, nec umquam de ullo perennis fuit et obruitur hominum interitu et obliuione posteritatis extinguitur.

G. DE CALLATAŸ, Annus Platonicus, Louvain 1996, 42-58.

La gloire et l’espace

(20) haec ego admirans referebam tamen oculos ad terram identidem; tum Africanus: “sentio – inquit – te sedem etiam nunc hominum ac domum contemplari, quae si tibi parua, ut est, ita uidetur, haec caelestia semper spectato, illa humana contemnito. tu enim quam celebritatem sermonis hominum aut quam expetendam consequi gloriam potes? uides habitari in terra raris et angustis in locis, et in ipsis quasi maculis, ubi habitatur, uastas solitudines interiectas, eosque qui incolant terram non modo interruptos ita esse ut nihil inter ipsos ab aliis ad alios manare possit, sed partim obliquos [cf. Gr. περίοικους], partim transuersos [p. t. Macrobius : om. ω, cf. Gr. ἀντοίκους], partim etiam aduersos [cf. Gr. ἀντίποδες] stare uobis, a quibus expectare gloriam certe nullam potestis. (21) cernis autem eandem terram quasi quibusdam redimitam et circumdatam cingulis [ω, Macrobius : circulis ω uar. lect., ut uid.], e quibus duos maxime inter se diuersos et caeli uerticibus ipsis ex utraque parte subnixos obriguisse pruina uides, medium autem illum et maximum solis ardore torreri. duo sunt habitabiles, quorum australis ille, in quo qui insistunt aduersa uobis urgent uestigia, nihil ad uestrum genus; hic autem alter subiectus aquiloni, quem incolitis, cerne quam tenui uos parte contingat. omnis enim terra quae colitur a uobis, angustata [ω : angusta Macrobius] uerticibus, lateribus latior, parua quaedam insula est circumfusa illo mari quod Atlanticum, quod magnum, quem Oceanum appellatis in terris, qui tamen tanto nomine quam sit paruus uides”.

Des écueils (αἱ σπίλοι) aux taches (οἱ σπίλοι)

Aristote ( ?) mu. 392b20-35 τὴν μὲν οὖν οἰκουμένην ὁ πολὺς λόγος εἴς τε νήσους καὶ ἠπείρους διεῖλεν, ἀγνοῶν ὅτι καὶ ἡ σύμπασα μία νῆσός ἐστιν, ὑπὸ τῆς Ἀτλαντικῆς καλουμένης θαλάσσης περιρρεομένη. πολλὰς δὲ καὶ ἄλλας εἰκὸς τῆσδε ἀντιπόρθμους ἄπωθεν κεῖσθαι, τὰς μὲν μείζους αὐτῆς, τὰς δὲ ἐλάττους, ἡμῖν δὲ πάσας πλὴν τῆσδε ἀοράτους· ὅπερ γὰρ αἱ παρ’ ἡμῖν νῆσοι πρὸς ταυτὶ τὰ πελάγη πεπόνθασι, τοῦτο ἥδε ἡ οἰκουμένη πρὸς τὴν Ἀτλαντικὴν θάλασσαν πολλαί τε ἕτεραι πρὸς σύμπασαν τὴν θάλασσαν· καὶ γὰρ αὗται μεγάλαι τινές εἰσι νῆσοι μεγάλοις περικλυζόμεναι πελάγεσιν. ἡ δὲ σύμπασα τοῦ ὑγροῦ φύσις ἐπιπολάζουσα, κατά τινας τῆς γῆς σπίλους τὰς καλουμένας ἀναπεφαγκυῖα [con. Usener : ἀναπεφυκυῖα codd.] οἰκουμένας, ἑξῆς ἂν εἴη τῆς ἀερίου μάλιστα φύσεως. μετὰ δὲ ταύτην ἐν τοῖς βυθοῖς κατὰ τὸ μεσαίτατον τοῦ κόσμου συνερηρεισμένη γῆ πᾶσα καὶ πεπιεσμένη συνέστηκεν, ἀκίνητος καὶ ἀσάλευτος· καὶ τοῦτ’ ἔστι τοῦ κόσμου τὸ πᾶν ὃ καλοῦμεν κάτω.

ἡ σπίλος « rocher, écueil »

  1. Ion tragique frg. 19 Snell ap. Hésichius σ 1515 <σπίλον Παρνα(σ)σίαν>· Ἴων Ὀμφάλῃ. οὐκ εὖ. <σπιλάδες> γὰρ πέτραι
  2. Lycophron 188 δαρὸν φαληριῶσαν οἰκήσει σπίλον
  3. Lycophron 374 σπίλοι τε κὰτ Τρύχαντα καὶ τραχὺς Νέδων
  4. Periplus maris Erythraei 20 ἀλίμενος ἡ χώρα καὶ δύσορμος καὶ ἀκάθαρτος ῥαχίαις καὶ σπίλοις ἀπρόσιτος καὶ κατὰ πάντα φοβερά

Sénèque nat. 1 praef. 8 non potest ante contemnere porticus et lacunaria ebore fulgentia et tonsiles siluas et deriuata in domos flumina quam totum circumit mundum et, terrarum orbem superne despiciens angustum et magna ex parte opertum mari, etiam ea qua extat late squalidum et aut ustum aut rigentem, sibi ipse dixit: “hoc est illud punctum quod inter tot gentes ferro et igne diuiditur?”

Les creux

τινας τῆς γῆς σπίλους : τὰς τοῦ ὑγροῦ ποιότητας καὶ τὰ κοιλώματα Stobaeus anth. 1,40,1 : τὰς τῆς γῆς κοιλότητας καὶ τὰ κοιλώματα sec. Syriaca interpr. Sergii Resainensis († 536) : τινὰς τῆς γῆς κοιλότητας sec. Latina interpr. Bartholomaei Messanensis (†1294/5), qui quasdam terrae concauitates scr. : σπήλυγας καὶ τὰ κοι(λ)ώματα add. ms. Lipsiensis Bibl. Univ. 16 (saec. XIV) : mu. 392b29-35 a Latina interpr. Apulei mund. 4,297 abest

Cf. Platon Phaedo 109 a9-c4 ἔτι τοίνυν, ἔφη, πάμμεγά τι εἶναι αὐτό, καὶ ἡμᾶς οἰκεῖν τοὺς μέχρι Ἡρακλείων στηλῶν ἀπὸ Φάσιδος ἐν σμικρῷ τινι μορίῳ, ὥσπερ περὶ τέλμα μύρμηκας ἢ βατράχους περὶ τὴν θάλατταν οἰκοῦντας, καὶ ἄλλους ἄλλοθι πολλοὺς ἐν πολλοῖσι τοιούτοις τόποις οἰκεῖν. εἶναι γὰρ πανταχῇ περὶ τὴν γῆν πολλὰ κοῖλα καὶ παντοδαπὰ καὶ τὰς ἰδέας καὶ τὰ μεγέθη, εἰς ἃ συνερρυηκέναι τό τε ὕδωρ καὶ τὴν ὁμίχλην καὶ τὸν ἀέρα· αὐτὴν δὲ τὴν γῆν καθαρὰν ἐν καθαρῷ κεῖσθαι τῷ οὐρανῷ ἐν ᾧπέρ ἐστι τὰ ἄστρα, ὃν δὴ αἰθέρα ὀνομάζειν τοὺς πολλοὺς τῶν περὶ τὰ τοιαῦτα εἰωθότων λέγειν· οὗ δὴ ὑποστάθμην ταῦτα εἶναι καὶ συρρεῖν ἀεὶ εἰς τὰ κοῖλα τῆς γῆς. ἡμᾶς οὖν οἰκοῦντας ἐν τοῖς κοίλοις αὐτῆς λεληθέναι καὶ οἴεσθαι ἄνω ἐπὶ τῆς γῆς οἰκεῖν.

Roberta CALDINI MONTANARI, « Tra “scogli” e “macchie” : l’immagine delle οἰκούμεναι nel Somnium Scipionis e un passo del Περι κόσμου attribuito ad Aristotele », Pallas 72, 2006, 83-96.

Cratès de Mallos : quatre οἰκουμέναι et cinq ζώναι

frg. 37 Broggiato

  • ap. Géminos 16,26-27 οἱ μὲν γὰρ τὰ πέρατα τῆς διακεκαυμένης ζώνης οἰκοῦντες Αἰθίοπές εἰσι κατὰ κορυφὴν ἔχοντες ἐν ταῖς τροπαῖς τὸν ἥλιον· δύο γὰρ Αἰθιοπίας τῇ φύσει ὑποληπτέον ὑπάρχειν, περί τε τὸν θερινὸν τροπικὸν τὸν παρ’ ἡμῖν κύκλως περιοικούντων Αἰθιόπων καὶ περὶ τὸν ἡμῖν μὲν χειμερινὸν τροπικὸν, τοῖς δ’ ἀντίποσι θερινόν. (27.) τοῦτο δέ φησι Κράτης καὶ τὸν Ὅμηρον λέγειν, ἐν οἷς φησιν [Od. 1.23-24]·
Αἰθίοπες, τοὶ διχθὰ δεδαίαται, ἔσχατοι ἀνδρῶν,

οἱ μὲν δυσομένου Ὑπερίονος, οἱ δ’ ἀνιόντος.

  • ap. Strabon 1,2,24 ὁ μὲν [sc. Κράτης] γὰρ ἀκολουθῶν τοῖς μαθηματικῶς λέγεσθαι δοκοῦσι τὴν διακεκαυμένην ζώνην κατέχεσθαί φησιν ὑπὸ τοῦ ὠκεανοῦ· παρ’ἑκάτερον δὲ ταύτης εἶναι τὴν εὔκρατον, τήν τε καθ’ἡμᾶς καὶ τὴν ἐπὶ θάτερον μέρος. ὥσπερ οὖν οἱ παρ’ἡμῖν Αἰθίοπες οὗτοι λέγονται οἱ πρὸς μεσημβρίαν κεκλιμένοι παρ’ ὅλην τὴν οἰκουμένην ἔσχατοι τῶν ἄλλων παροικοῦντες τὸν ὠκεανόν, οὕτως οἴεται δεῖν καὶ πέραν τοῦ ὠκεανοῦ νοεῖσθαί τινας Αἰθίοπας ἐσχάτους τῶν ἄλλων τῶν ἐν τῇ ἑτέρᾳ εὐκράτῳ, παροικοῦντας τὸν αὐτὸν τοῦτον ὠκεανόν· διττοὺς δὲ εἶναι καὶ διχθὰ δεδάσθαι ὑπὸ τοῦ ὠκεανοῦ.

L’harmonie des sphères

(18) quae cum intuerer stupens, ut me recepi: “quid hic? – inquam – quis est qui complet aures meas tantus et tam dulcis sonus?” “hic est – inquit – ille qui interuallis coniunctus [ω : disiunctus Macrob., Fav. Eul.] imparibus, sed tamen pro rata parte ratione distinctis [ω Macrob. : distinctus ω uar. l. ut uid.  : dispositis Fav. Eul.], inpulsu et motu ipsorum orbium efficitur, et acuta cum grauibus temperans uarios aequabiliter concentus efficit. nec enim silentio tanti motus incitari possunt et natura fert ut extrema ex altera parte grauiter, ex altera autem acute sonent. quam ob causam summus ille caeli stellifer cursus, cuius conuersio est concitatior, acuto et excitato mouetur sono, grauissimo autem hic lunaris atque infimus: nam terra nona immobilis manens una sede semper haeret, complexa medium mundi locum. illi autem octo cursus, in quibus eadem uis est duorum [Macrob., Fav. Eul. : modorum ω], septem efficiunt distinctos interuallis sonos, qui numerus rerum omnium fere nodus est; quod docti homines neruis imitati atque cantibus aperuerunt sibi reditum in hunc locum, sicut alii qui praestantibus ingeniis in uita humana diuina studia coluerunt”.

  • Cicéron rep. 2,69 ut enim, in fidibus aut tibiis, atque ut in cantu ipso ac uocibus, concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis, quem immutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt, isque concentus ex dissimillimarum uocum moderatione concors tamen efficitur et congruens, sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus, ut sonis, moderata ratione ciuitas con<sensu dissimillimorum concinit, et quae harmonia a musicis dicitur in cantu, ea est in ciuitate concordia, artissimum atque optimum omni in re publica uinculum incolumitatis, eaque sine iustitia nullo pacto potest esse> [suppl. ex August. ciu. 2,21]
  • Platon rep. 617 b 4-7 ἐπὶ δὲ τῶν κύκλων αὐτοῦ ἄνωθεν ἐφ’ ἑκάστου βεβηκέναι Σειρῆνα συμπεριφερομένην, φωνὴν μίαν ἱεῖσαν, ἕνα τόνον· ἐκ πασῶν δὲ ὀκτὼ οὐσῶν μίαν ἁρμονίαν συμφωνεῖν.

Ananka_i_Mojre

L’ἁρμονία comme consonance (συμφωνία)

La consonance est la vertu que certains intervalles – notamment la quarte, la quinte et l’octave – ont de produire une sensation de stabilité et de repos par la fusion apparente des leurs sons respectifs :

Nicomaque harm. ench. 12,1 <σύμφωνα> [sc. συστήματα] μὲν, ἐπειδὴ οἱ περιέχοντες φθόγγοι διάφοροι τῷ μεγέθει ὄντες, ἅμα κρουσθέντες ἢ ὅμως ποτὲ ἠχήσαντες ἐγκραθῶσιν ἀλλήλοις οὕτως, ὥστε ἑνοειδῆ τὴν ἐξ αὐτῶν φωνὴν γενέσθαι καὶ οἷον μίαν· <διάφωνοι> δὲ, ὅταν διεσχισμένη πως καὶ ἀσύγκρατος ἡ ἐξ ἀμφοτέρων φωνὴ ἀκούηται.

Aristoxène el. harm. p. 56,1-8 da Rios ἔστω δὴ τῶν συμφώνων ὀκτὼ μεγέθη· ἐλάχιστον μὲν τὸ διὰ τεσσάρων – συμβαίνει δὲ τοῦτο <αὐτῇ> τῇ τοῦ <μέλους> φύσει ἐλάχιστον εἶναι· σημεῖον δὲ τὸ μελῳδεῖν μὲν ἡμᾶς πολλὰ τοῦ διὰ τεσσάρων ἐλάττω, πάντα μέντοι διάφωνα – δεύτερον δὲ τὸ διὰ πέντε· ὅ τι δ’ ἂν τούτων ἀνὰ μέσον ᾖ μέγεθος πᾶν ἔσται διάφωνον. τρίτον <δ’> ἐκ τῶν εἰρημένων συμφώνων σύνθετον τὸ διὰ πασῶν, τὰ δὲ τούτων ἀνὰ μέσον διάφωνα ἔσται.

Sept notes et huit sphères : eadem uis est duorum

  1. Macrobe Somn. 2,4,9 octo sunt igitur quae mouentur, sed septem soni sunt qui concinentiam de uolubilitate conficiunt, propterea quia Mercurialis et Venerius orbis, pari ambitu comitati solem, uiae eius tamquam satellites obsequuntur, et ideo a nonnullis astronomiae studentibus eandem uim sortiti existimantur.
  2.  la Lune et les étoiles fixes sonnent à  l’octave dans un heptacorde conjoint où l’on ajoute une huitième corde supplémentaire (προσλαμβανόμενος φθόγγος) ou dans un octacorde disjoint.

Boèce inst. mus. 1,20 p. 211,21-212,2 sed quoniam rursus mese non erat loco media sed magis hypatis accedebat, idcirco super hypatas hypaton addita est una chorda, quae dicitur proslambanomenos […] tonum integrum distans ab ea quae est hypate hypaton. et ipsa quidem, id est proslambanomenos a mese octaua est, resonans cum ea diapason symphoniam. eademque ad lichanon hypaton resonat diatesseron, ad quartam scilicet; quae lichanos hypaton ad mesen resonat diapente symphoniam, et est ab ea quinta.

hept

octacorde

À simple titre d’exemple, ces deux tableaux  proposent une possible transcription musicale moderne permettant de rendre compte des intervalles théorisés par les Anciens. Ainsi :
  • les σύμφωνοι τόνοι dans l’heptacorde conjoint sont les notes séparées par un intervalle de quarte, ici : la-ré, si-mi, do-fa, ré-sol, mi-la ;
  • Les σύμφωνοι τόνοι dans l’octacorde disjoint sont les notes séparées par un intervalle de quinte, ici : mi-si, fa-do, sol-ré, la-mi.

Pour les sphères astrales et leurs symboles, cf. La révélation astrale.

Le “système parfait” et l’interprétation de Boèce

Boèce inst. mus. 1,27 p. 219,12-25 sed Marcus Tullius contrarium ordinem facit. nam in sexto libro de re publica sic ait: et natura […] haeret. hic igitur Tullius Terram quasi silentium ponit, scilicet inmobilem. post hanc qui proximus a silentio est, dat Lunae grauissimum sonum, ut sit Luna proslambanomenos, Mercurius hypate hypaton. Venus parhypate hypaton, Sol lichanos hypaton, Mars hypate meson, Iuppiter parhypate meson, Saturnus lichanos meson, Caelum ultimum mese.

syst.parf

B. MacLachaln, « The Armony of the Spheres : Dulcis sonus », in : R.W. Wallace – B. MacLachlan éds., Harmonia mundi. Musica e filosofia nell’antichità, Roma 1991, 7-19.

La faiblesse de l’ouïe humaine

(19) hoc sonitu oppletae aures hominum obsurduerunt, nec est ullus hebetior sensus in uobis, sicut, ubi Nilus ad illa quae Catadupa nominantur praecipitat ex altissimis montibus, ea gens quae illum {locum} [del. δ3-, Caldini Montanari : locum ω pler. edd.] accolit propter magnitudinem sonitus sensu audiendi caret. hic uero tantus est totius mundi incitatissima conuersione sonitus ut eum aures hominum capere non possint, sicut intueri solem aduersum nequitis eiusque radiis acies uestra sensusque uincitur.

L’explication d’Aristote

Aristote cael. 290b24-29 ἐπεὶ δ’ ἄλογον δοκεῖ τὸ μὴ συνακούειν ἡμᾶς τῆς φωνῆς ταύτης, αἴτιον τούτου φασὶν εἶναι τὸ γιγνομένων εὐθὺς ὑπάρχειν τὸν ψόφον, ὥστε μὴ διάδηλον εἶναι πρὸς τὴν ἐναντίαν σιγήν· πρὸς ἄλληλα γὰρ φωνῆς καὶ σιγῆς εἶναι τὴν διάγνωσιν· ὥστε καθάπερ τοῖς χαλκοτύποις διὰ συνήθειαν οὐθὲν δοκεῖ διαφέρειν, καὶ τοῖς ἀνθρώποις ταὐτὸ συμβαίνειν.

Les cataractes du Nil

Sénèque nat. 4a,2,5 ubi scopulos et acuta cautium uerberauit [sc. Nilus], spumat et illi non ex natura sua sed ex iniuria loci color est, tandemque eluctatus obstantia in uastam altitudinem subito destitutus cadit cum ingenti circumiacentium regionum strepitu. quem perferre gens ibi a Persis collocata non potuit obtusis assiduo fragore auribus et ob hoc sedibus ad quietiora translatis.

Sénèque epist. 56,3 at mehercules ego istum fremitum non magis curo quam fluctum aut deiectum aquae, quamuis audiam cuidam genti hanc unam
fuisse causam urbem suam transferendi, quod fragorem Nili cadentis ferre non potuit.

Pline nat. 6,181 is [sc. P. Petronius] oppida expugnauit, quae sola inuenimus quo dicemus ordine, Pselcin, Primi, Bocchin, Forum Cambusis, Attenam, Stadissim, ubi Nilus praecipitans se fragore auditum accolis aufert.

 

La révélation astrale

L’ordre chaldéen des sphères astrales

(16) “sed sic, Scipio, ut auus hic tuus, ut ego qui te genui, iustitiam cole et pietatem, quae, cum magna in parentibus et propinquis, tum in patria maxima est; ea uita uia est in caelum et in hunc coetum eorum qui iam uixerunt et corpore laxati illum incolunt locum quem uides – erat autem {is} [del. Caldini Montanari : is ω Macrob.] splendidissimo candore inter flammas circus elucens – quem uos, ut a Grais accepistis, orbem lacteum nuncupatis” ex quo omnia mihi contemplanti praeclara cetera et mirabilia uidebantur. erant autem eae stellae quas numquam ex hoc loco uidimus et eae magnitudines omnium quas esse numquam suspicati sumus, ex quibus erat ea minima quae ultima a caelo citima [ Macrob., Prisc., Non. : proxima ω] terris luce lucebat aliena; stellarum autem globi terrae magnitudinem facile uincebant: iam ipsa terra ita mihi parua uisa est, ut me imperi nostri, quo quasi punctum eius attingimus, paeniteret.

(17) quam cum magis intuerer: “quaeso – inquit Africanus – quousque humi defixa tua mens erit? nonne aspicis quae in templa ueneris? nouem tibi orbibus uel potius globis conexa sunt omnia, quorum unus est caelestis, extumus, qui reliquos omnes complectitur, summus ipse deus arcens et continens ceteros, in quo sunt infixi illi qui uoluuntur stellarum cursus sempiterni, cui [cui β, Ar Oc : cuius α : huic Macrob.] subiecti [ω Macrob. : subiecti sunt edd. ex mss. aliquot (ζ1 ζ2)] septem qui uersantur retro contrario motu atque caelum, e quibus summum [Boll coll. Firm. math. 1,10,14, edd. aliquot : unum ω Macrob., edd. aliquot] globum possidet illa quam in terris Saturniam nominant. deinde est hominum generi prosperus et salutaris ille fulgor qui dicitur Iouis; tum rutilus horribilisque terris quem Martium dicitis; deinde subter mediam fere regionem sol optinet, dux et princeps et moderator luminum reliquorum, mens mundi et temperatio, tanta magnitudine ut cuncta sua luce lustret et compleat. hunc ut comites consequuntur Veneris alter, alter Mercuri cursus, in infimoque orbe luna radiis solis accensa conuertitur. infra autem eam iam [Ω (rest. Ziegler) : iam ω : eam Macrob.] nihil est nisi mortale et caducum, praeter animos munere deorum hominum generi datos; supra lunam sunt aeterna omnia. nam ea quae est media et nona, tellus, neque mouetur et infima est et in eam feruntur omnia nutu suo pondera.

table_3

Image illustrant les deux mouvements des sphères astrales pour un observateur qui regarde de la Terre (♁),  planète immobile située au centre de l’univers :

  • le mouvement diurne de la sphère des étoiles, entraînant toutes les autres sphères, de l’est à l’ouest (↻), mesuré selon les coordonnées équatoriales et dont la durée est toujours de 24 heures ;
  • le mouvement propre à chaque astre par rapport au cercle zodiacal, de l’ouest à l’est (⤿), mesuré selon les coordonnées écliptiques et dont la durée varie d’un astre à l’autre : Lune (☽, la plus rapide), Mercure (☿), Vénus (♀), Soleil (☉), Mars (♂), Jupiter (♃), Saturne (♄, le plus lent). Pour rendre compte des irrégularités de ces mouvements, les astronomes anciens représentent les cercles planétaires comme des excentriques (déférents), avec Mercure, Vénus, Mars, Jupiter et Saturne qui tournent à une vitesse uniforme sur des cercles mineurs ou épicycles (⤿), dont les centres se déplacent le long des déférents.

L’ordre égyptien

Cicéron nat. deor. 2,52-53 nam ea quae Saturni stella dicitur Φαίνωνque a Graecis nominatur, quae a terra abest plurimum, XXX fere annis cursum suum conficit, in quo cursu multa mirabiliter efficiens tum antecedendo tum retardando, tum uespertinis temporibus delitiscendo tum matutinis rursum se aperiendo nihil inmutat sempiternis saeclorum aetatibus quin eadem isdem temporibus efficiat. infra autem hanc propius a terra Iouis stella fertur, quae Φαέθων dicitur, eaque eundem duodecim signorum orbem annis duodecim conficit easdemque quas Saturni stella efficit in cursu uarietates. (53.) huic autem proximum inferiorem orbem tenet Πυρόεις, quae stella Martis appellatur, eaque quattuor et uiginti mensibus sex ut opinor diebus minus eundem lustrat orbem quem duae superiores. infra hanc autem stella Mercuri est (ea Στίλβων appellatur a Graecis), quae anno fere uertenti signiferum lustrat orbem neque a sole longius umquam unius signi interuallo discedit tum anteuertens tum subsequens. infima est quinque errantium terraeque proxuma stella Veneris, quae Φωσφόρος Graece Lucifer Latine dicitur cum antegreditur solem, cum subsequitur autem Ἕσπερος; ea cursum anno conficit et latitudinem lustrans signiferi orbis et longitudinem, quod idem faciunt stellae superiores, neque umquam ab sole duorum signorum interuallo longius discedit tum antecedens tum subsequens.

La révélation de l’immortalité de l’âme et le platonisme pythagorisant du Somnium

(13) “sed quo sis, Africane, alacrior ad tutandam rem publicam, sic habeto omnibus qui patriam conseruauerint, adiuuerint, auxerint, certum esse in caelo definitum locum ubi beati aeuo sempiterno fruantur: nihil est enim illi principi deo qui omnem mundum regit, quod quidem in terris fiat, acceptius quam concilia coetusque hominum iure sociati quae ciuitates appellantur; harum rectores et conseruatores hinc profecti huc reuertuntur”.

  • Cicéron rep. 1,39 est igitur – inquit Africanus – res publica res populi; populus autem non omnis hominum coetus quoquo modo congregatus, sed coetus multitudinis iuris consensu et utilitatis communione sociatus.
  • Cicéron leg. 1,23 est igitur, quoniam nihil est ratione melius, eaque <est> et in homine et in deo, prima homini cum deo rationis societas. inter quos autem ratio, inter eosdem etiam recta ratio {et} communis est: quae cum sit lex, lege quoque consociati homines cum dis putandi sumus. inter quos porro est communio legis, inter eos communio iuris est. quibus autem haec sunt inter eos communia, ei ciuitatis eiusdem habendi sunt.
  • Platon Tim. 42 b 3-5 καὶ ὁ μὲν εὖ τὸν προσήκοντα χρόνον βιούς, πάλιν εἰς τὴν τοῦ συννόμου πορευθεὶς οἴκησιν ἄστρου, βίον εὐδαίμονα καὶ συνήθη ἕξοι.
  • Cicéron Tim. 45 atque ille, qui recte atque honeste curriculum uiuendi a natura datum confecerit, ad illud astrum, quocum aptus fuerit, reuertetur.

(14) hic ego, etsi eram perterritus non tam mortis metu quam insidiarum a meis, quaesiui tamen uiueretne et ipse [γ : ipse et δ : ipse α] Paulus pater et alii [P. p. et a. om. A O] quos nos extinctos esse arbitraremur. “immo uero – inquit – hi uiuunt qui e corporum uinclis tamquam e carcere euolauerunt, uestra uero quae dicitur uita mors est. quin tu aspicias [ω : aspicis edd. aliquot] ad te uenientem Paulum patrem?” quem ut uidi equidem uim lacrimarum profudi, ille autem me complexus atque osculans flere prohibebat.

  • Platon Phaedo 62 b 2-6 ὁ μὲν οὖν ν ἀπορρήτοις λεγόμενος περὶ αὐτῶν λόγος, ὡς ἔν τινι φρουρᾷ ἐσμεν οἱ ἄνθρωποι καὶ οὐ δεῖ δὴ ἑαυτὸν ἐκ ταύτης λύειν οὐδ’ ἀποδιδράσκειν, μέγας τέ τίς μοι φαίνεται καὶ οὐ ῥᾴδιος διιδεῖν.
  • Platon Cratil. 400 c 4-9 δοκοῦσι μέντοι μοι μάλιστα θέσθαι οἱ ἀμφὶ Ὀρφέα τοῦτο τὸ ὄνομα, ὡς δίκην διδούσης τῆς ψυχῆς ὧν δὴ ἕνεκα δίδωσιν, τοῦτον δὲ περίβολον ἔχειν, ἵνα σῴζηται, δεσμωτηρίου εἰκόνα· εἶναι οὖν τῆς ψυχῆς τοῦτο, ὥσπερ αὐτὸ ὀνομάζεται, ἕως ἂν ἐκτείσῃ τὰ ὀφειλόμενα, τὸ “σῶμα,” καὶ οὐδὲν δεῖν παράγειν οὐδ’ ἓν γράμμα.
  • Philolaos 44B14 Diels–Kranz ap. Clement d’Alexandrie 3,17,1 μαρτυρέονται δὲ καὶ οἱ παλαιοὶ θεολόγοι τε καὶ μάντιες, ὡς διά τινας τιμωρίας ἁ ψυχὰ τῶι σώματι συνέζευκται καὶ καθάπερ ἐν σάματι τούτωι τέθαπται.
  • Orphica 1B18,6 Diels–Kranz ap. IG xiv 641,6 κύκλου δ’ ἐξέπταν βαρυπενθέος ἀργαλέοιο.
  • Cicéron Lael. 14 id si ita est, ut optumi cuiusque animus in morte facillime euolet tamquam e custodia uinclisque corporis, cui censemus cursum ad deos faciliorem fuisse quam Scipioni?
  • Cicéron Scaur. 4 at Graeculi quidem multa fingunt, apud quos etiam Cleombrotum Ambraciotam ferunt se ex altissimo praecipitasse muro, non quo acerbitatis accepisset aliquid, sed, ut uideo scriptum apud Graecos, cum summi philosophi Platonis grauiter et ornate scriptum librum de morte legisset, in quo, ut opinor, Socrates illo ipso die quo erat ei moriendum permulta disputat, hanc esse mortem quam nos uitam putaremus, cum corpore animus tamquam carcere saeptus teneretur, uitam autem esse eam cum idem animus uinclis corporis liberatus in eum se locum unde esset ortus rettulisset.

(15) atque ego, ut primum fletu represso loqui posse coepi: “quaeso – inquam – pater sanctissime atque optime, quoniam haec est uita, ut Africanum audio dicere, quid moror in terris? quin huc ad uos uenire propero?” “non est ita! – inquit ille – nisi enim cum [ω 𝔐  : om. Bréguet] deus is, cuius hoc templum est omne quod conspicis, istis te corporis custodiis liberauerit, huc tibi aditus patere non potest: homines enim sunt hac lege generati qui tuerentur illum globum quem in hoc templo medium uides, quae terra dicitur, hisque animus datus est ex illis sempiternis ignibus quae sidera et stellas uocatis, quae globosae et rotundae, diuinis animatae mentibus, circos [circos 𝔐 : circulos ω] suos orbesque conficiunt celeritate mirabili. quare et tibi, Publi [q. e. t. P. om. A O], et piis omnibus retinendus animus est in custodia corporis, nec iniussu eius, a quo ille est uobis datus, ex hominum uita migrandum est, ne munus humanum adsignatum a deo defugisse uideamini”.

  • Platon Phaedo 61 e 5-9 κατὰ τί δὴ οὖν ποτε οὔ φασι θεμιτὸν εἶναι αὐτὸν ἑαυτὸν ἀποκτεινύναι, ὦ Σώκρατες; ἤδη γὰρ ἔγωγε, ὅπερ νυνδὴ σὺ ἤρου, καὶ Φιλολάου ἤκουσα, ὅτε παρ’ ἡμῖν διῃτᾶτο, ἤδη δὲ καὶ ἄλλων τινῶν, ὡς οὐ δέοι τοῦτο ποιεῖν· σαφὲς δὲ περὶ αὐτῶν οὐδενὸς πώποτε οὐδὲν ἀκήκοα.
  • Cicéron Scaur. 5 qui [sc. Pythagora aut Plato] tamen ipsi mortem ita laudant ut fugere uitam uetent atque id contra foedus fieri dicant legemque naturae. aliam quidem causam mortis uoluntariae nullam profecto iustam reperietis.
  • Cicéron Tuc. 1,74 uetat enim dominans ille in nobis deus iniussu hinc nos suo demigrare; cum uero causam iustam deus ipse dederit, ut tunc Socrati, nunc Catoni, saepe multis, ne ille me Dius Fidius uir sapiens laetus ex his tenebris in lucem illam excesserit, nec tamen ille uincla carceris ruperit – leges enim uetant – , sed tamquam a magistratu aut ab aliqua potestate legitima, sic a deo euocatus atque emissus exierit.
  • Cicéron Cato 72, 77-78 ita fit ut illud breue uitae reliquum nec auide adpetendum senibus nec sine causa deserundum sit; uetatque Pythagoras iniussu imperatoris, id est dei, de praesidio et statione uitae […] (77.) […] ego uestros patres tu Scipio tuque C. Laeli, uiros clarissimos mihique amicissimos uiuere arbitror et eam quidem uitam quae est sola uita nominanda. nam dum sumus inclusi in his compagibus corporis, munere quodam necessitatis et graui opere perfungimur; est enim animus caelestis ex altissimo domicilio depressus et quasi demersus in terram, locum diuinae naturae aeternitatique contrarium. sed credo deos inmortales sparsisse animos in corpora humana, ut essent qui terras tuerentur quique caelestium ordinem contemplantes imitarentur eum uitae modo atque constantia. nec me solum ratio ac disputatio impulit ut ita crederem, sed nobilitas etiam summorum philosophorum et auctoritas. (78.) audiebam Pythagoram Pythagoreosque incolas paene nostros, qui essent Italici philosophi quondam nominati, numquam dubitasse quin ex uniuersa mente diuina delibatos animos haberemus. demonstrabantur mihi praeterea quae Socrates supremo uitae die de inmortalitate animorum disseruisset, is qui esset omnium sapientissimus oraculo Apollinis iudicatus.
Nicolas Lévi, La révélation finale à Rome. Cicéron, Ovide, Apulée, Paris, PUPS, 2014, 124-142.
Louis Rougier, L'origine astronomique de la croyance pythagoricienne en l'immortalité céleste des âmes, Le Caire 1933.

La prophétie de Scipion l’Africain

rep. 6,11-12 uidesne illam urbem quae, parere populo Romano coacta per me, renouat pristina bella nec potest quiescere – ostendebat autem Cartaginem de excelso et pleno stellarum inlustri et claro quodam loco – ad quam tu oppugnandam nunc uenis paene miles? hanc hoc biennio consul [a. 147] euertes, eritque cognomen id tibi per te paratum [ω : partum δ2-] quod habes adhuc a nobis hereditarium. cum autem Cartaginem deleueris [a. 146], triumphum egeris censorque fueris [a. 142] et obieris legatus Aegyptum, Syriam, Asiam, Graeciam [a. 141-139], deligere iterum consul absens [a. 134]  bellumque maximum conficies, Numantiam excindes [a. 133]. sed cum eris curru in Capitolium inuectus, offendes rem publicam consiliis perturbatam nepotis mei [sc. T. Gracchi]. (12.) hic tu, Africane, ostendas oportebit patriae lumen animi, ingenii consilique tui, sed eius temporis ancipitem uideo quasi fatorum uiam. nam cum aetas tua septenos octies solis anfractus reditusque conuerterit, duoque hi numeri, quorum uterque plenus alter altera de causa habetur, circumitu [α : circuitu β Macrob. pler. edd.] naturali summam tibi fatalem confecerint, in te unum atque in tuum nomen se tota conuertet ciuitas, te senatus, te omnes boni, te socii, te Latini intuebuntur, tu eris unus in quo nitatur ciuitatis salus, ac, ne multa, dictator rem publicam constituas oportet, si impias propinquorum manus effugeris.

La mort de Scipion Émilien par manque de précaution

Cicéron Q. fr. 2,3,3 (12-15 février 56) eo die [sc. a.d. VII Id. Febr.] Cato uehementer est in Pompeium inuectus et eum oratione perpetua tamquam reum accusauit; de me multa me inuito cum mea summa laude dixit, cum illius in me perfidiam increparet. auditus est magno silentio maleuolorum. respondit ei uehementer Pompeius Crassumque descripsit dixitque aperte se munitiorem ad custodiendam uitam suam fore quam Africanus fuisset, quem C. Carbo interemisset.

Cicéron Att. 10,8,7 (2 mai 49) non fuisset illa nox tam acerba Africano, sapientissimo uiro, non tam dirus ille dies Sullanus callidissimo uiro, C. Mario, si nihil utrumque eorum fefellisset.

Le présage astral du parhélie : un sujet tabou

Cicéron rep. 1,31-32 quid enim mihi Luci Pauli nepos [sc. Q. Aelius Tubero], hoc auunculo [sc. P. Cornelio Scipione Aemiliano], nobilissima in familia atque in hac tam clara re publica natus, quaerit quomodo duo soles uisi sint, non quaerit, cur in una re publica duo senatus et duo paene iam populi sint? nam ut uidetis, mors Tiberi Gracchi, et iam ante tota illius ratio tribunatus, diuisit populum unum in duas partes. obtrectatores autem et inuidi Scipionis, initiis factis a Publio Crasso et Appio Claudio, tenent nihilo minus illis mortuis senatus alteram partem, dissidentem a uobis, auctore Quinto Metello et Publio Mucio; neque hunc, qui unus potest, concitatis sociis et nomine Latino, foederibus uiolatis, triumuiris seditiosissimis aliquid cotidie noui molientibus, bonis uiris et locupletibus perturbatis, his tam periculosis rebus subuenire patiuntur. (32.) quamobrem si me audietis, adulescentes, solem alterum ne metueritis; aut enim nullus esse potest, aut sit sane ut uisus est, modo ne sit molestus; aut scire istarum rerum nihil, aut etiamsi maxime sciemus, nec meliores ob eam scientiam nec beatiores esse possumus. senatum uero et populum ut unum habeamus, et fieri potest et permolestum est nisi fit; et secus esse scimus, et uidemus, si id effectum sit, et melius nos esse uicturos et beatius.

Cicéron nat. deor. 2,14 tertiam [sc. causam Cleanthes posuit] quae terreret animos fulminibus tempestatibus nimbis niuibus grandinibus uastitate pestilentia terrae motibus et saepe fremitibus lapideisque imbribus et guttis imbrium quasi cruentis […] tum sole geminato, quod ut e patre audiui Tuditano et Aquilio consulibus euenerat, quo quidem anno P. Africanus sol alter extinctus est, quibus exterriti homines uim quandam esse caelestem et diuinam suspicati sunt.

L’énigme de la prophétie de Scipion l’Africain

Macrobe somn. 1,7,1-3 hic quidam mirantur quid sibi uelit ista dubitatio, si effugeris… quasi potuerit diuina anima et olim caelo reddita hinc maxime scientiam futuri professa nescire possitne nepos suus an non possit euadere ! sed non aduertunt hanc habere legem omnia uel signa uel somnia, ut de aduersis oblique aut denuntient aut minentur aut moneant. (2.) et ideo quaedam cauendo transimus, alia exorando et litando uitantur. sunt ineluctabilia quae nulla arte, nullo auertuntutur ingenio. nam ubi admonitio est, uigilantia cautionis euaditur ; quod apportant minae, litatio propitiationis auertit ; numquam denuntiata uanescunt. (3.) hic subicies : unde igitur ista discernimus, ut possit cauendumne an exorandum an uero patiendum sit deprehendi ? sed praesentis operis fuerit insinuare qualis soleat in diuinationibus esse affectata confusio, ut desinas de inserta uelut dubitatione mirari ; ceterum in suo quoque opere artificis erit signa quaerere quibus ista discernat, si hoc uis diuina non impedit.

Macrobe somn. 1,7,9 et hic certae quidem denuntiationis est quod de Scipionis fine praedicitur, sed gratia conciliandae obscuritatis inserta dubitatio dicto tamen quod initio somnii continetur absoluitur. nam cum dicitur circuitu naturali summam tibi fatalem confecerint, uitari hunc finem non posse pronuntiat. quod autem Scipioni reliquos uitae actus sine offensa dubitandi per ordinem rettulit et de sola morte similis uisus est ambigenti, haec ratio est quod, siue dum humano uel maerori parcitur uel timori, seu quia utile est hoc maxime latere, pronius cetera oraculis quam uitae finis exprimitur : aut, cum dicitur, non sine aliqua obscuritate profertur.

La divination et l’éthique

L’Argument paresseux (ἀργὸς λόγος) et les confatalia

Cicéron fat. 28-30 (55S Long–Sedley) nec nos impediet illa ignaua ratio, quae dicitur; appellatur enim quidam a philosophis ἀργὸς λόγος, cui si pareamus, nihil omnino agamus in uita. sic enim interrogant: “si fatum tibi est ex hoc morbo conualescere, siue tu medicum adhibueris siue non adhibueris, conualesces; (29.) item, si fatum tibi est ex hoc morbo non conualescere, siue tu medicum adhibueris siue non adhibueris, non conualesces; et alterutrum fatum est; medicum ergo adhibere nihil attinet”. […] (30.) haec ratio a Chrysippo reprehenditur. quaedam enim sunt, inquit, in rebus simplicia, quaedam copulata; simplex est: “Morietur illo die Socrates”; huic, siue quid fecerit siue non fecerit, finitus est moriendi dies. at si ita fatum erit: “nascetur Oedipus Laio”, non poterit dici: “siue fuerit Laius cum muliere siue non fuerit”; copulata enim res est et confatalis; sic enim appellat, quia ita fatum sit et concubiturum cum uxore Laium et ex ea Oedipum procreaturum, ut, si esset dictum: “luctabitur Olympiis Milo” et referret aliquis: “ergo, siue habuerit aduersarium siue non habuerit, luctabitur”, erraret; est enim copulatum “luctabitur”, quia sine aduersario nulla luctatio est. omnes igitur istius generis captiones eodem modo refelluntur. “siue tu adhibueris medicum siue non adhibueris, conualesces” captiosum; tam enim est fatale medicum adhibere quam conualescere. haec, ut dixi, confatalia ille appellat.

Les prophéties conditionnelles

Cicéron diu. 1,29 etenim dirae, sicut cetera auspicia, ut omina, ut signa, non causas adferunt, cur quid eueniat, sed nuntiant euentura, nisi prouideris.

Alexandre d’Aphrodise fat. 31 CAG Suppl. 2.2, 202,8-25 (SVF ii frg. 941) καὶ δὴ καὶ τὸν τῷ Λαΐῳ δοθέντα χρησμὸν παρεχομένων, δι’ οὗ λέγει πρὸς αὐτὸν ὁ Πύθιος περὶ τοῦ μὴ δεῖν παιδοποιεῖσθαι
« εἰ γὰρ φυτεύσεις παῖδα, ἀποκτενεῖ σ’ ὁ φύς
καὶ πᾶς σὸς οἶκος βήσεται δι’ αἵματος » [Euripide Phoen. 19-20]

<οὔ> φασιν, ὡς κηρύττει τὰ συγγράμματα αὐτῶν, οὕτως αὐτὸν χρῆσαι ὡς οὐκ εἰδότα ὅτι μὴ πεισθήσεται (παντὸς γὰρ μᾶλλον ᾔδει), ἀλλ’ ὅτι μηδὲν μὲν αὐτοῦ τοιοῦτον χρήσαντος οὐδὲν ἔμελλεν τῶν κατὰ τὴν περιπέτειαν τὴν περὶ τὸν Λάιόν τε καὶ τὸν Οἰδίπουν γενομένων γίνεσθαι. οὔτε γὰρ ἂν ἐξέθηκεν ὁ Λάιος τὸν γενόμενον αὐτῷ παῖδα, ὡς ἐξέθηκεν, οὔτ’ἀναιρεθεὶς ὁ παῖς ὑπὸ τοῦ βουκόλου καὶ δοθεὶς πρὸς εἰσποίησιν τῷ Κορινθίῳ Πολύβῳ, ἀνδρωθεὶς καὶ περιτυχὼν τῷ Λαΐῳ κατὰ τὴν ὁδὸν ἀγνοῶν τε καὶ ἀγνοούμενος ἀπέκτεινεν αὐτόν. οὐ γὰρ ἄν ποτε ὡς υἱὸς ἔνδον παρ’αὐτῶν τρεφόμενος ἠγνόησε τοὺς γονεῖς, ὡς τὸν μὲν αὐτῶν ἀποκτεῖναι, τὴν δὲ ἀγαγέσθαι πρὸς γάμον. ὅπως οὖν πάντα ταῦτα σωθῇ καὶ πληρωθῇ τὸ τῆς εἱμαρμένης δρᾶμα, φαντασίαν ὁ θεὸς διὰ τοῦ χρησμοῦ τῷ Λαΐῳ παρέσχεν ὡς δυναμένῳ φυλάξασθαι τὰ λεγόμενα, καὶ ἐπεὶ μεθυσθεὶς ἐπαιδοποιήσατο, ἐξέθηκεν τὸ γενόμενον παιδίον ὡς διαφθερῶν, ἥτις ἔκθεσις αἰτία τῶν ἀνοσίων μύθων ἐγένετο.

[Plutarque] fat. 570 a-b μετὰ δὴ ταῦτα, οἷον μέν ἐστι <τὸ> ἐξ ὑποθέσεως, ὅτι δὲ τοιοῦτον καὶ ἡ εἱμαρμένη, νοείσθω. ἐξ ὑποθέσεως δὴ ἔφαμεν τὸ μὴ καθ’ ἑαυτὸ τιθέμενον, ἀλλά πως ἑτέρῳ τινὶ ὡς ἀληθῶς ὑποτεθέν, ὁπόσα ἀκολουθίαν σημαίνει. « θεσμός τε Ἀδραστείας ὅδε· ἥτις ἂν ψυχὴ <θεῷ> συνοπαδὸς γενομένη κατίδῃ τι τῶν ἀληθῶν, μέχρι <τε> τῆς ἑτέρας περιόδου εἶναι ἀπήμονα· κἂν ἀεὶ δύνηται τοῦτο ποιεῖν, <ἀεὶ> ἀβλαβῆ εἶναι » [Platon Phaedr. 248 c 2-5]. τοιοῦτον μὲν δὴ τὸ ἐξ ὑποθέσεως ἅμα καὶ καθόλου. ὅτι δὲ καὶ ἡ εἱμαρμένη τοιοῦτον τυγχάνει ὄν, ἔκ τε τῆς οὐσίας αὐτῆς καὶ ἐκ τῆς προσηγορίας δῆλον. εἱμαρμένη τε γὰρ προσαγορεύεται ὡς ἂν εἰρομένη τις· θεσμὸς δὲ καὶ νόμος ὑπάρχει τῷ τὰ ἀκόλουθα τοῖς γινομένοις πολιτικῶς διατετάχθαι.

Seruius auct. ad Aen. 4,696 sunt {et} fata quae dicuntur denuntiatiua, sunt alia fata quae condicionalia uocantur. denuntiatiua sunt quae omni modo euentura decernunt, ut uerbi gratia Pompeius ter triumphaturus est: hoc illi fata decernunt, ut ubicumque terrarum fuerit, ter triumphet, nec potest aliter euenire: et ideo fatum quod hoc denuntiat denuntiatiuum uocatur. condicionale uero huius modi est Pompeius si post Pharsalicum bellum Aegypti litus attigerit, ferro peribit: hic non omni modo necesse erat ut uideret Aegyptum, sed si casus illum ad aliam regionem forte duxisset, euaserat. sic et apud Homerum Achilles refert, matrem deam sibi dixisse, ut si bello Troiano se subtraheret et reducem patriae daret, alta senecta uiueret, sed inglorius; si uero apud Troiam pugnando perseueraret, adeptus magnam gloriam primaeuus obcumberet. uides igitur condicionem fati sub duplici euentus expectatione pendere: Achilli enim dies statuta erat, qua domum repetens senex periret, sed quia bellum non reliquit, obiit quidem ante diem fato statutum, sed nec tum sine fato, quia de gemina fati auctoritate ueniebat utraque condicio.

Susanne Bobzien, Determinism and Freedom in Stoic Philosophy, Oxford, Clarendon, 1998, 175-233.
Jürgen Hammerstaedt, «Nichts als ein Traum? Die Bedeutung der Weissagung in Ciceros Somnium Scipionis», Studi Italiani di Filologia Classica 20(2002), 154-170.
Nicolas Lévi, La révélation finale à Rome. Cicéron, Ovide, Apulée, Paris, PUPS, 2014, 142-153.
Roberta Montanari Caldini, « Necessità e libertà nel Somnium Scipionis : la morte dell’Emiliano », A&R n.s. 29, 1984, 17-41.