Archives mensuelles : février 2017

Chapitres 3-4: Mercure, Apollon et les Parques

La fin de la vie de Claude : Mercure et Clotho (ch. 3)

(1.) Claudius animam agere coepit nec inuenire exitum  poterat. tum Mercurius, qui semper ingenio eius delectatus esset , unam e tribus Parcis seducit et ait: “quid, femina crudelissima, hominem miserum torqueri pateris? nec umquam tam diu cruciatus <c>esset? annus sexagesimus et quartus est , ex quo cum anima luctatur . quid huic et rei publicae inuides? (2.) patere mathematicos  aliquando uerum dicere, qui illum, ex quo princeps factus est, omnibus annis, omnibus mensibus efferunt. et tamen non est mirum si errant et horam eius nemo nouit : nemo enim umquam illum natum putauit . fac quod faciendum est :
«dede neci , melior uacua sine regnet in aula» [Virgile georg. 4,90] ”.
(3.) sed Clotho: “ego mehercules  – inquit – pusillum temporis adicere illi uolebam, dum hos pauculos  qui supersunt ciuitate donaret  (constituerat  enim omnes Graecos, Gallos, Hispanos, Britannos togatos uidere) sed quoniam placet  aliquos peregrinos in semen relinqui  et tu ita iubes fieri, fiat.” (4.) aperit tum capsulam  et tres fusos profert: unus erat Augurini, alter Babae , tertius Claudii. “hos – inquit – tres uno anno exiguis interuallis temporum diuisos mori iubebo, nec illum incomitatum  dimittam. non oportet enim eum, qui modo se tot milia hominum sequentia uidebat, tot praecedentia, tot circumfusa, subito solum destitui. contentus erit his interim conuictoribus ”.

Une guerre dans la ruche : Virgile georg. 4,67-94

sin autem ad pugnam exierint – nam saepe duobus
regibus incessit magno discordia motu,
continuoque animos uulgi et trepidantia bello
corda licet longe praesciscere; namque morantis
Martius ille aeris rauci canor increpat, et uox
auditur fractos sonitus imitata tubarum.
tum trepidae inter se coeunt pennisque coruscant
spiculaque exacuunt rostris aptantque lacertos
et circa regem atque ipsa ad praetoria densae
miscentur magnisque uocant clamoribus hostem.
ergo ubi uer nactae sudum camposque patentis,
erumpunt portis, concurritur, aethere in alto
fit sonitus, magnum mixtae glomerantur in orbem
praecipitesque cadunt; non densior aëre grando,
nec de concussa tantum pluit ilice glandis.
ipsi per medias acies insignibus alis
ingentis animos angusto in pectore uersant,
usque adeo obnixi non cedere dum grauis aut hos
aut hos uersa fuga uictor dare terga subegit.
hi motus animorum atque haec certamina tanta
pulueris exigui iactu compressa quiescent.
uerum ubi ductores acie reuocaueris ambo,
deterior qui uisus, eum, ne prodigus obsit,
dede neci; melior uacua sine regnet in aula.
alter erit maculis auro squalentibus ardens –
nam duo sunt genera: hic melior insignis et ore
et rutilis clarus squamis; ille horridus alter
desidia latamque trahens inglorius aluum.

Les laudes Neronis : Apollon et Lachésis (ch. 4)

(1.) haec ait et  turpi conuoluens stamina  fuso
abrupit stolidae  regalia  tempora uitae.
at  Lachesis, redimita comas, ornata capillos,
Pieria  crinem lauro frontemque coronans,
candida de niueo subtemina  uellere  sumit
felici moderanda  manu, quae ducta  colorem
assumpsere  nouum. mirantur  pensa  sorores:
mutatur  uilis pretioso lana metallo,
aurea formoso descendunt saecula filo.
nec modus est illis : felicia uellera ducunt
et gaudent implere manus: sunt dulcia pensa .
sponte sua festinat opus nulloque labore
mollia contorto  descendunt stamina fuso;
uincunt Tithoni, uincunt et Nestoris  annos.
Phoebus adest  cantuque iuuat gaudetque futuris
et laetus nunc plectra mouet, nunc pensa ministrat:
detinet intentas cantu fallitque laborem .
dumque nimis citharam fraternaque  carmina laudant,
plus solito neuere  manus humanaque fata
laudatum transcendit opus. “ne demite , Parcae
– Phoebus  ait – uincat mortalis tempora uitae
ille mihi similis uultu similisque decore
nec cantu nec uoce minor . felicia lassis
saecula praestabit legumque silentia  rumpet.
qualis  discutiens fugientia Lucifer astra
aut qualis surgit redeuntibus Hesperus astris,
qualis, cum primum tenebris Aurora solutis
induxit rubicunda  diem, Sol aspicit orbem
lucidus et primos  a carcere concitat axes :
talis Caesar adest, talem iam Roma Neronem
aspiciet. flagrat nitidus fulgore remisso

uultus et adfuso ceruix formosa capillo ”.

Les représentations littéraires des Parques
Catulle 64,303-322
qui postquam niueis flexerunt sedibus artus,
large multiplici constructae sunt dape mensae,
cum interea infirmo quatientes corpora motu
ueridicos Parcae coeperunt edere cantus.
his corpus tremulum complectens undique uestis
candida purpurea talos incinxerat ora,
at roseo niueae residebant uertice uittae,
aeternumque manus carpebant rite laborem.
laeua colum molli lana retinebat amictum,
dextera tum leuiter deducens fila supinis
formabat digitis, tum prono in pollice torquens
libratum tereti uersabat turbine fusum,
atque ita decerpens aequabat semper opus dens,
laneaque aridulis haerebant morsa labellis,
quae prius in leui fuerant exstantia filo:
ante pedes autem candentis mollia lanae
uellera uirgati custodibant calathisci.
hae tum clarisona pellentes uellera uoce
talia diuino fuderunt carmine fata,

carmine, perfidiae quod post nulla arguet aetas.

Catulle 64,327. 333. 337. 342. 347. 352. 356. 361. 365. 371. 375. 381
currite ducentes subtegmina, currite fusi.

Virgile ecl. 4,40-49
non rastros patietur humus, non uinea falcem;
robustus quoque iam tauris iuga soluet arator.
nec uarios discet mentiri lana colores,
ipse sed in pratis aries iam suaue rubenti
murice, iam croceo mutabit uellera luto;
sponte sua sandyx pascentis uestiet agnos.
“talia saecla – suis dixerunt – currite” fusis
concordes stabili fatorum numine Parcae.
adgredere o magnos (aderit iam tempus) honores,

cara deum suboles, magnum Iouis incrementum!

H. Blümner, Technologie und Terminologie der Gewerbe und Künste bei Griechen und Römern, Leipzig 19122, 98-205.
T. Boatwright, «The Style of the Laudes Neronis, chapter 4.1 of Seneca's Apocolocyntosis», Classical Bulletin 62 (1986), 10-16.
Les Parques et Mercure : références iconographiques

https://www.iconiclimc.ch/visitors/pictures/turkey/istanbul/musee_archeologique/6486X002.jpg

Sarcophage, Istanbul, Musée archéologique, IIe s. p.C.
LIMC VI, 1, p. 643 n° 36 = IV, 2, p. 225 n° 162

Sarcophage, Rome, Musei Capitolini, IIe s. p.C.
LIMC VI, 1, p. 643 n° 37 = VI, 2, p. 378 n° 37)
détail : les Parques avec leurs attributs et une corne de l’abondance

Sarcophage, Rome, Villa Doria Pamphilj, fin IIe s. p.C.
LIMC VI, 1, p. 644 n° 44 = VI, 2, p. 448 n° 283

Pétrone 29,1-6 ad sinistram enim intrantibus non longe ab ostiarii cella canis ingens, catena uinctus, in pariete erat pictus superque quadrata littera scriptum caue canem. (2.) et collegae quidem mei riserunt, ego autem collecto spiritu non destiti totum parietem persequi. (3.) erat autem venalicium <cum> titulis pictum, et ipse Trimalchio capillatus caduceum tenebat Mineruaque ducente Romam intrabat. (4.) hinc quemadmodum ratiocinari didicisset deinque dispensator factus esset, omnia diligenter curiosus pictor cum inscriptione reddiderat. (5.) in deficiente uero iam porticu leuatum mento in tribunal excelsum Mercurius rapiebat. praesto erat Fortuna cornu abundanti copiosa et tres Parcae aurea pensa torquentes.

Lucien Icaromen. 34 “περὶ δὲ τουτουὶ Μενίππου ταῦτα – ἔφη [sc. ὁ Ζεύς] – μοι δοκεῖ·περιαιρεθέντα αὐτὸν τὰ πτερά, ἵνα μὴ καὶ αὖθις ἔλθῃ ποτέ, ὑπὸ τοῦ Ἑρμοῦ ἐς τὴν γῆν κατενεχθῆναι τήμερον.” καὶ ὁ μὲν ταῦτα εἰπὼν διέλυσε τὸν σύλλογον, ἐμὲ δὲ ὁ Κυλλήνιος τοῦ δεξιοῦ ὠτὸς ἀποκρεμάσας περὶ ἑσπέραν χθὲς κατέθηκε φέρων ἐς τὸν Κεραμεικόν.

Lucien cat. 1 εἶεν, ὦ Κλωθοῖ, τὸ μὲν σκάφος τοῦτο ἡμῖν πάλαι εὐτρεπὲς καὶ πρὸς ἀναγωγὴν εὖ μάλα παρεσκευασμένον· ὅ τε γὰρ ἄντλος ἐκκέχυται καὶ ὁ ἱστὸς ὤρθωται καὶ ἡ ὀθόνη παρακέκρουσται καὶ τῶν κωπῶν ἑκάστη τετρόπωται, κωλύει τε οὐδέν, ὅσον ἐπ’ ἐμοί, τὸ ἀγκύριον ἀνασπάσαντας ἀποπλεῖν. ὁ δὲ Ἑρμῆς βραδύνει, πάλαι παρεῖναι δέον· κενὸν γοῦν ἐπιβατῶν, ὡς ὁρᾷς, ἔστι τὸ πορθμεῖον τρὶς ἤδη τήμερον ἀναπεπλευκέναι δυνάμενον· καὶ σχεδὸν ἀμφὶ βουλυτόν ἐστιν, ἡμεῖς δὲ οὐδέπω οὐδὲ ὀβολὸν ἐμπεπολήκαμεν.

A. Bonandini, «I disegni del Fato. La rappresentazione delle Parche nell’Apocolocyntosis e in Petronio», in L. Belloni et al. éds., Le Immagini nel Testo, il Testo nelle Immagini. Rapporti fra parola e visualità nella tradizione greco-latina, Trento 2010, 313-38.

L’ultima uox de Claude

(2.) haec Apollo. at Lachesis, quae et ipsa homini formosissimo faueret, fecit illud plena manu et Neroni multos annos de suo donat. Claudium autem iubent omnes
χαίροντας, εὐφημοῦντας ἐκπέμπειν δόμων [Euripide frg. 67 Austin].
et ille quidem animam ebulliit, et ex eo desiit uiuere uideri. exspirauit autem dum comoedos audit, ut scias me non sine causa illos timere. (3.) ultima uox eius haec inter homines audita est, cum maiorem sonitum emisisset illa parte qua facilius loquebatur: “uae me, puto, concacaui me.” quod an fecerit, nescio; omnia certe concacauit.

Chapitre 2 : les périphrases épiques

(1.) iam Phoebus breuiore uia contraxerat ortum
lucis et obscuri crescebant tempora Somni,
iamque suum uictrix augebat Cynthia regnum,
et deformis Hiems gratos carpebat honores
diuitis Autumni, iussoque senescere Baccho
carpebat raras serus uindemitor uuas.
(2.) puto magis intellegi si dixero: mensis erat October, dies III idus Octobris. horam non possum certam tibi dicere: facilius inter philosophos quam inter horologia conueniet. tamen inter sextam et septimam erat. (3.) “nimis rustice! <adeo non> adquiescunt omnes poetae, non contenti ortus et occasus describere, ut etiam medium diem inquietent: tu sic transibis horam tam bonam?”.
(4.) iam medium curru Phoebus diuiserat orbem
et propior nocti fessas quatiebat habenas,
obliquo flexam deducens tramite lucem.

2,1,1 ortum SVLsl : orbem dub. Fromondus (iam … contraxerat ortum … et cf. infra 2,4,1 iam … diuiserat orbem et) ; epist. 122,11 ortus et occasus libentissime inserebat

2,2 intelligi uel intellegi sl : intelleges uel intellegis Müller 1886

Théorie et pratique de la periphrasis

  • Quintilien inst. 8,6,59 pluribus autem uerbis cum id quod uno aut paucioribus certe dici potest explicatur, periphrasin uocant, circumitum quendam eloquendi, qui nonnumquam necessitatem habet, quotiens dictu deformia operit, ut Sallustius «ad requisita naturae» [Salluste hist. frg. inc. 3 Maurenbrecher], interim ornatum petit solum, qui est apud poetas frequentissimus
    «tempus erat quo prima quies mortalibus aegris
    incipit et dono diuum gratissima serpit» [Virgile Aen. 2,268-9],
    et apud oratores non rarus, semper tamen adstrictior.
  • Sénèque epist. 122,11-13 recitabat Montanus Iulius carmen, tolerabilis poeta et amicitia Tiberi notus et frigore. ortus et occasus libentissime inserebat; itaque cum indignaretur quidam illum toto die recitasse et negaret accedendum ad recitationes eius, Natta Pinarius ait: “numquid possum liberalius agere? paratus sum illum audire ab ortu ad occasum”. (12.) cum hos uersus recitasset:
    «incipit ardentes Phoebus producere flammas,
    spargere <se> rubicunda dies; iam tristis hirundo
    argutis reditura cibos inmittere nidis
    incipit et molli partitos ore ministrat» [Julius Montanus FPL4 1 p. 297],
    Varus, eques Romanus, M. Vinicii comes, cenarum bonarum adsectator, quas improbitate linguae merebatur, exclamauit: “incipit Buta dormire”. (13.) deinde cum subinde recitasset
    «iam sua pastores stabulis armenta locarunt,
    iam dare sopitis nox pigra silentia terris
    incipit» [Julius Montanus FPL4 2 p. 297],
    idem Varus inquit: “quid dicis? iam nox est? ibo et Butam salutabo”.

Chapitre 1 : le préambule historiographique

(1.) quid actum sit in caelo ante diem III idus Octobris anno nouo, initio saeculi felicissimi, uolo memoriae tradere. nihil nec offensae nec gratiae dabitur. haec ita uera. si quis quaesiuerit unde sciam, primum, si noluero, non respondebo. quis coacturus est? ego scio me liberum factum, ex quo suum diem obiit ille, qui uerum prouerbium fecerat, aut regem aut fatuum nasci oportere. (2.) si libuerit respondere, dicam quod mihi in buccam uenerit. quis umquam ab historico iuratores exegit? tamen, si necesse fuerit auctorem producere, quaerito ab eo qui Drusillam euntem in caelum uidit: idem Claudium uidisse se dicet iter facientem
«non passibus aequis» [Virgile Aen. 2,724].
uelit nolit, necesse est illi omnia uidere quae in caelo aguntur: Appiae uiae curator est, qua scis et diuum Augustum et Tiberium Caesarem ad deos isse. (3.) hunc si interrogaueris, soli narrabit: coram pluribus numquam uerbum faciet. nam ex quo in senatu iurauit se Drusillam uidisse caelum ascendentem et illi pro tam bono nuntio nemo credidit, quod uiderit uerbis conceptis affirmauit se non indicaturum, etiam si in medio foro hominem occisum uidisset. ab hoc ego quae tum audiui certa clara affero, ita illum saluum et felicem habeam.

1,3 quae tum S quaecumque VL

Les leges historiae

  • Cicéron de orat. 3,62 quis nescit primam esse historiae legem, ne quid falsi dicere audeat? deinde ne quid ueri non audeat? ne qua suspicio gratiae sit in scribendo? ne qua simultatis? haec scilicet fundamenta nota sunt omnibus.
  • Lucien hist. conscr. 9 ἓν γὰρ ἔργον ἱστορίας καὶ τέλος, τὸ χρήσιμον, ὅπερ ἐκ τοῦ ἀληθοῦς μόνου συνάγεται.
  • Lucien hist. conscr. 38-41 μάλιστα δὲ καὶ πρὸ τῶν πάντων ἐλεύθερος ἔστω τὴν γνώμην καὶ μήτε φοβείσθω μηδένα μήτε ἐλπιζέτω μηδέν, ἐπεὶ ὅμοιος ἔσται τοῖς φαύλοις δικασταῖς πρὸς χάριν ἢ πρὸς ἀπέχθειαν ἐπὶ μισθῷ δικάζουσιν. […] ἡγήσεται γάρ – ὅπερ δικαιότατον – ὑπ’ οὐδενὸς τῶν νοῦν ἐχόντων αὐτὸς ἕξειν τὴν αἰτίαν ἢν τὰ δυστυχῶς ἢ ἀνοήτως γεγενημένα ὡς ἐπράχθη διηγῆται – οὐ γὰρ ποιητὴς αὐτῶν ἀλλὰ μηνυτὴς ἦν. […] (39.) τοῦ δὴ συγγραφέως ἔργον ἕν – ὡς ἐπράχθη εἰπεῖν. […] ἀλλὰ κἂν ἰδίᾳ μισῇ τινας πολὺ ἀναγκαιότερον ἡγήσεται τὸ κοινὸν καὶ τὴν ἀλήθειαν περὶ πλείονος ποιήσεται τῆς ἔχθρας, κἂν φιλῇ ὅμως οὐκ ἀφέξεται ἁμαρτάνοντος. ἕν γάρ, ὡς ἔφην, τοῦτο ἴδιον ἱστορίας, καὶ μόνῃ θυτέον τῇ ἀληθείᾳ, εἴ τις ἱστορίαν γράψων ἴοι, τῶν δὲ ἄλλων ἁπάντων ἀμελητέον αὐτῷ, καὶ ὅλως πῆχυς εἷς καὶ μέτρον ἀκριβές, ἀποβλέπειν μὴ εἰς τοὺς νῦν ἀκούοντας ἀλλ’ εἰς τοὺς μετὰ ταῦτα συνεσομένους τοῖς συγγράμμασιν. […] (41.) τοιοῦτος οὖν μοι ὁ συγγραφεὺς ἔστω – ἄφοβος, ἀδέκαστος, ἐλεύθερος, παρρησίας καὶ ἀληθείας φίλος, ὡς ὁ κωμικός [sc. Aristophane PCG iii.2 frg. 927] φησι, τὰ σῦκα σῦκα, τὴν σκάφην δὲ σκάφην ὀνομάσων, οὐ μίσει οὐδὲ φιλίᾳ τι νέμων οὐδὲ φειδόμενος ἢ ἐλεῶν ἢ αἰσχυνόμενος ἢ δυσωπούμενος, ἴσος δικαστής, εὔνους ἅπασιν ἄχρι τοῦ μὴ θατέρῳ τι ἀπονεῖμαι πλεῖον τοῦ δέοντος, ξένος ἐν τοῖς βιβλίοις καὶ ἄπολις, αὐτόνομος, ἀβασίλευτος, οὐ τί τῷδε ἢ τῷδε δόξει λογιζόμενος, ἀλλὰ τί πέπρακται λέγων.
  • Lucien hist. conscr. 47 τὰ δὲ πράγματα αὐτὰ οὐχ ὡς ἔτυχε συνακτέον, ἀλλὰ φιλοπόνως καὶ ταλαιπώρως πολλάκις περὶ τῶν αὐτῶν ἀνακρίναντα, καὶ μάλιστα μὲν παρόντα καὶ ἐφορῶντα, εἰ δὲ μή, τοῖς ἀδεκαστότερον ἐξηγουμένοις προσέχοντα καὶ οὓς εἰκάσειεν ἄν τις ἥκιστα πρὸς χάριν ἢ ἀπέχθειαν ἀφαιρήσειν ἢ προσθήσειν τοῖς γεγονόσιν.

 

Le titre de l’Apocoloquintose

Les titres grecs des œuvres latines

  1. Poésie
    1. Ennius : Hedyphagetica
    2. Accius : Didascalica, Pragmatica, Parerga
    3. Laevius : Erotopaegnia
    4. M. Terentius Varro : Saturae Menippeae
    5. Cicero : Prognostica, Limon
    6. C. Helvius Cinna : Propempticon
    7. P. Terentius Varro : Chrographia
    8. L. Orbilius Pupillus : Perialges
    9. Furius : Pragmatia belli Gallici
    10. Vergilius : Bucolica, Georgica, Catalepton
      • Donat praef. 49 bucolica autem et dici et recte dici uel hoc indicio probasse suffecerat quod eodem nomine apud Theocritum censeantur.
    11. Propertius : Monobiblos
    12. Aemilius Macer : Theriaca, Ornithogonia
    13. Ovidius : Phaenomena (= Germanicus, Avienus), Metamorphoses (= Apuleius), Halieutica (= Nemesianus)
    14. Grattius : Cynegetica (= Nemesianus)
    15. Manilius : Astronomica
    16. Persius : Hodoeporicon (= Lactantius)
    17. Seneca : Apocolocyntosis
    18. Lucanus : Catachthonion
    19. Petronius : Satyricon
    20. Calpurnius Piso : Catasterismi
    21. Hadrianus : Catachannae
    22. Ausonius : Technopaegnion
    23. Prudentius : Cathemerina, Apotheosis, Hamartigenia, Peri stephanon, Psychomachia, Dittochaeon
    24. Acilius Severus: Catastrophe siue Peira
    25. Claudius Marius Victor: Alethia
    26. Prosper Tirus Aquitanus: Peri achariston
    27. Paulinus Pellaeus: Eucharisticos
    28. Priscianus: Periegesis
  2.  Théâtre
    1. cothurnatae
    2. palliatae
      • Donat Ad. praef. 1,1 haec fabula palliata Adelphoe, ut ipsum indicat nomen, et plurali numero, cum sit una, et genere masculino, cum sit comoedia, et Graeca lingua, cum sit Latina, censetur. potuit eam Terentius Fratres dicere, sed et Graeci nominis euphoniam perderet et praeterea togata uideretur, ad summam non statim intellegeretur Menandri esse, quod Terentius imprimis cupit scire lectorem, minus existimans laudis propria scribere quam Graeca transferre.
    3. Atellanae
    4. mimi
  3. Grammaire et érudition
    1. Aurelius Opillus : Pinax (cf. L. Ateius Praetextatus : Pinaces)
    2. M. Pompilius Andronicus : Annalium Enni elenchi
    3. L. Ateius Praetextatus : Hyle
    4. Q. Valerius Soranus : Epoptides
    5. M. Terentius Varro : Peri characteron, Aetia, Isagogicon
    6. Cicero : Oeconomicus
    7. M. Tullius Tiro : Pandectae (= Ulpianus, Herennius Modestinus)
    8. Cornelius Nepos : Chronica
    9. L. Cincius : Mystagogica
    10. Cornelius Balbus : Exegetica
    11. Sabinus Tiro : Cepurica
    12. Maecenas : Symposion (= Lactantius)
    13. Largius Licinius : Ciceromastix
    14. Carvilius Pictor : Aeneomastix
    15. Periochae
    16. Q. Octavius Avitus : Homoeotetes
    17. Caesellius Vindex : Stromateus
    18. C. Iulius Romanus : Aphormae
    19. Iulius Honorius : Cosmographia
  4. Philosophie
    1. Ennius : Protrepticus
    2. M. Terentius Varro : Logistorica
    3. M. Iunius Brutus : Peri cathecontos
    4. Cicero : Paradoxa stoicorum, Topica
    5. Apuleius : Peri hemenias
  5. Droit
    1. Q. Mucius Scaevola : Horon liber
    2. M. Antistius Labeo : Pithana
    3. Sex. Pomponius : Enchiridion
  6. Pamphlets politiques
    1. M. Terentius Varro : Tricaranos
    2. Moron epanastasis
  7. Œuvres théologiques en prose
    1. Tertullianus : Apologeticum, Scorpiace
    2. Ps. Augustinus : Hypomnesticon contra Pelagianos et Caelestinos
  • Cicéron Att. 13,12,3 (23/06/45) nunc illam περὶ Τελῶν σύνταξιν sane mihi probatam Bruto, ut tibi placuit, despondimus, idque tu eum non nolle mihi scripsisti.
  • Cicéron Att. 13,19,4 (29/06/45) ita confeci quinque libros περὶ Τελῶν ut Epicurea L. Torquato, Stoica M. Catoni, Περιπατητικὰ M. Pisoni darem.
  • Cicéron Att. 13,21a,2 (30/06-01/07/45) mirifice Caerellia studio uidelicet philosophiae flagrans describit a tuis: istos ipsos de finibus.
  • Cicéron fin. 1,12 nos autem hanc omnem quaestionem de finibus bonorum et malorum fere a nobis explicatam esse his litteris arbitramur, in quibus, quantum potuimus, non modo quid nobis probaretur, sed etiam quid a singulis philosophiae disciplinis diceretur, persecuti sumus.
K.-E. Henriksson, Griechische Buchertitel in der römischen Literatur, Helsinki 1956.

Les titres des Ménippées de Varron

  1. Aborigines, Περὶ ἀνθρώπων φύσεως
  2. Aethrio ( ?)
  3. Agatho
  4. Age modo
  5. Aiax stramenticius
  6. Ἄλλος οὗτος Ἡρακλῆς
  7. Ἀλλʹ ού μένει σε (vel Ἄμμον μετρεῖς), Περὶ φιλαργυρίας
  8. Andabate
  9. Ἀνθρωπόπολις, Περὶ γενεθλιακῆς
  10. Armorum iudicium
  11. Baiae
  12. Bimarcus
  13. Caprinum proelium, Περὶ ἡδονῆς
  14. Catamitus
  15. Caue canem
  16. Coeus ( ?)
  17. Columna (vel Columnae) Herculis, Περὶ δόξης
  18. Cras credo, hodie nihil
  19. Cycnus, Περὶ ταφῆς
  20. Cynicus
  21. De officio mariti
  22. De salute
  23. Desultorius, Περὶ τοῦ γράφειν ( ?)
  24. Deuicti, Περὶ φιλονικίας
  25. Δὶς παῖδες οἱ γέροντες
  26. Dolium aut seria
  27. Ecdemeticus
  28. Ἑκατόμβη, Περὶ θυσιῶν
  29. Endymiones
  30. Epitaphiones, Περὶ τάφων
  31. Est modus matulae, Περὶ μέθης
  32. Eumenides
  33. Εὗρεν ἡ λοπὰς τὸ πῶμα, Περὶ γεγαμηκότων
  34. ἔχω σε, Περὶ τύχης
  35. Ἕως πότε, Περὶ ὡρῶν
  36. Flaxtabula (?), Περὶ ἐπαρχιῶν
  37. Γεροντοδιδάσκαλος
  38. Γνῶθι σαυτόν
  39. Hercules Socraticus
  40. Hercules tuam fidem
  41. Idem Attii quod Titi
  42. Inglorius ( ? vel Gloria ?), Περὶ φθόνου
  43. Ἱπποκύων
  44. Κοσμοτορύνη, Περὶ φθορᾶς κόσμου
  45. Κυνοδιδάσκαλος (vel Κυνοδιδασκαλικά, vel Κυνοδιδασκαλικός)
  46. Κυνορήτων (vel Κυνίστωρ?)
  47. Lex Maenia
  48. Λογομαχία
  49. Longe fugit qui suos fugit
  50. Magnum talentum
  51. Manius
  52. Marcipor
  53. Marcopolis, Περὶ ἀρχῆς
  54. Meleagri
  55. Modius
  56. Mutuum muli scabunt, Περὶ χωρισμοῦ
  57. Mysteria
  58. Nescis quid uesper serus uehat
  59. Octoges(s)is, Περὶ νομισμάτων
  60. Oedipothyestes
  61. Ὄνος λύρας
  62. Papia Papae, Περὶ ἐγκωμίων
  63. Pappus aut index (? Πάππος αὐθιγενής)
  64. Parmeno
  65. Περὶ αἰρέσεων
  66. Περὶ ἐδεσμάτων
  67. Περὶ ἐξαγωγῆς
  68. Περὶ κεραυνοῦ
  69. Περίπλους (liber II Περὶ φιλοσοφίας)
  70. Postumi, cui seplasia fetet (?)
  71. Περὶ σωτηρίας ( ?)
  72. Pransus paratus
  73. Prometheus liber
  74. Pseudaeneas
  75. Pseudulus Apollo, Περὶ θεῶν διαγώσεως
  76. Quinquatrus
  77. Sardi uenales
  78. Serranus, Περὶ ἀρχαιρεσιῶν
  79. Sesculixes
  80. Sexages(s)is
  81. Σκιαμαχία, Περὶ τύφου
  82. Synephebus, Περὶ ἐμμονῆς
  83. Ταφὴ Μενίππου
  84. Testamentum, Περὶ διαθηκῶν
  85. Tithonius, Περὶ γήρως
  86. Τὸ ἐπὶ τῇ φακῇ μύρον, Περὶ ἐυκαιρίας
  87. Τοῦ πατρὸς τὸ παιδίον, Περὶ παιδοποιίας
  88. Τρικάρανος
  89. Τριοδίτης τριπύλιος, Περὶ ἀρετῆς κτήσεως
  90. Τρίφαλλος, Περὶ ἀρρενότητος
  91. Venalia, Περὶ ἀφροδισίων
  92. Virgula diuina
  93. Ὑδροκύων
  94. Satura ( ?)
  95. Serapion ( ?)
L. Alfonsi, « Le ‘Menippee’ di Varrone », ANRW i/3 (1973), 26-59.

Pamphlets et humour à la cour de Claude

  • Suétone 38,3 ac ne stultitiam quidem suam reticuit simulatamque a se ex industria sub Gaio, quod aliter euasurus peruenturusque ad susceptam stationem non fuerit, quibusdam oratiunculis testatus est; nec tamen persuasit, cum intra breue tempus liber editus sit, cui index erat μωρῶν ἐπανάστασις, argumentum autem stultitiam neminem fingere.
  • Suétone Nero 33,1 certe omnibus rerum uerborumque contumeliis mortuum insectatus est, modo stultitiae modo saeuitiae arguens; nam et morari eum desisse inter homines producta prima syllaba iocabatur [cf. gr. μωραίνω].
Cf. Plaute 571 ut hoc utimur maxime more moro | molestoque multum atque, utque quique sunt | optumi, maxume morem habent hunc!
Plaute 669 atque is mores hominum moros et morosos efficit [sc. amor].

L. Hermann, «La révolution des idiots (μωρῶν ἐπανάστασις)», Latomus 10 (1951), 143-145.
  • Dion Cassius 60,35,4 ap. Jean Xiphilin p. 146,30-32 Stephanus καὶ ὁ Νέρων δὲ οὐκ ἀπάξιον μνήμης ἔπος κατέλιπε· τοὺς γὰρ μύκητας θεῶν βρῶμα ἔλεγεν εἶναι, ὅτι καὶ ἐκεῖνος διὰ τοῦ μύκητος θεὸς ἐγεγόνει.
E. Stagni, «Ἀποκολοκύντωσις. Appunti sulla tradizione di Dione Cassio - Xifilino», Rivista di Filologia e di Istruzione Classica 122 (1994), 298-339.

Le titre de l’œuvre de Sénèque

Dion Cassius 60,35,2-4 ap. Jean Xiphilin p. 146,15-30 Stephanus ἔτυχε δὲ καὶ τῆς ταφῆς καὶ τῶν ἄλλων ὅσων ὁ Αὔγουστος. Ἀγριππῖνα δὲ καὶ ὁ Νέρων πενθεῖν προσεποιοῦντο ὃν ἀπεκτόνεσαν, ἔς τε τὸν οὐρανὸν ἀνήγαγον ὃν ἐκ τοῦ συμποσίου φοράδην ἐξενηνόχεσαν. ὅθενπερ Λούκιος Ἰούνιος Γαλλίων ὁ τοῦ Σενέκα ἀδελφὸς ἀστειότατόν τι ἀπεφθέγξατο. (3.) συνέθηκε μὲν γὰρ καὶ ὁ Σενέκας σύγγραμμα, ἀποκολοκύντωσιν [Lb Ccorr. : άποκολοκέντωσιν CV] αὐτὸ ὥσπερ τινὰ ἀθανάτισιν ὀνομάσας· ἐκεῖνος δὲ ἐν βραχυτάτῳ πολλὰ εἰπὼν ἀπομνημονεύεται. (4.) ἐπειδὴ γὰρ τοὺς ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ θανατουμένους ἀγκίστροις τισὶ μεγάλοις οἱ δήμιοι ἔς τε τὴν ἀγορὰν ἀνεῖλκον κἀντεῦθεν ἐς τὸν ποταμὸν ἔσυρον, ἔφη τὸν Κλαύδιον ἀγκίστρῳ ἐς τὸν οὐρανὸν ἀνενεχθῆναι.

κολοκύντη/cucurbita cf. Hermippos 69 Kassel–Austin τὴν κεφαλὴν ὅσην ἔχει [sc. Περικλῆς]· | ὅσην κολοκύντην; Juvénal 14,56-58 unde tibi frontem libertatemque parentis, | cum facias peiora senex uacuumque cerebro | iam pridem caput hoc uentosa cucurbita quaerat?; Petrone 39,13 in aquario copones et cucurbitae [sc. nascuntur]; Apulée 1,15,2 nam etsi tu alicuius facinoris tibi conscius scilicet mori cupis, nos cucurbitae caput non habemus ut pro te moriamur.
ὥσπερ τινὰ ἀθανάτισιν cf. Cicéron 1,16,13 (fin 06-07/61) sed heus tu, uidesne consulatum illum nostrum, quem Curio antea ἀποθέωσιν uocabat, si hic [sc. Afranius] factus erit, fabam mimum futurum?
ἀποραφανίδωσις? cf. Jean Tzétzès schol. rec. 2 ad Aristophane 168 τίς δὲ ὁ παρατιλμὸς καὶ ἡ ἀποραφανίδωσις, ἄκουε· ὁ ἄπορος ὁ ἡλωκὼς τῇ μοιχείᾳ, τεθεὶς ἐν μέσῃ τῇ ἀγορᾷ καὶ σποδιᾷ ἐμπύρῳ θερμῇ τὸ παιδοσπόρον καταπασσόμενος, τούτου τὰς τρίχας ἐτίλλετο, εἶτα ῥαφανίδος οὐραῖον τῇ ὀπῇ τοῦ μορίου ἐνέβαλλον, καὶ οὕτως ηὐρύνετο; Catulle 15,17-19 ah tum te miserum malique fati, | quem attractis pedibus patente porta | percurrent raphanique mugilesque!
an, cum άποκολοκέντωσιν CV, σύγγραμμα· άποκολοκέντωσιν αὐτὸ ὥσπερ τινὰ ἀθανάτισιν ὀνομάσας, ἐκεῖνος  legendum et distinguendum?, cf. κεντέω, ἀποκεντέω, ἀποκέντησις.
Cf. Lucilius 48 Marx = 1,15 Charpin per saturam aedilem factum qui legibus soluat.
Cf.
Cicéron Cato 20 sic enim percontantur, ut est in Naeui poetae Ludo: respondentur et alia et hoc in primis.
Pétrone 68,3-4 interim puer Alexandrinus, qui caldam ministrabat, luscinias coepit imitari clamante Trimalchione subinde: “muta”. ecce alius ludus.
Juvénal 11,179 nostra dabunt alios hodie conuiuia ludos.
Lucilius 1039-1040 Marx = 30,85 Charpin cuius uultu ac facie, ludo ac sermonibus nostris | uirginis hoc pretium atque hunc reddebamus honorem.
Horace serm. 1,10,37-39 haec ego ludo, | quae neque in aede sonent certantia iudice Tarpa | nec redeant iterum atque iterum spectanda theatris.
Perse 5,15-16 pallentis radere mores | doctus et ingenuo culpam defigere ludo.