Archives du mot-clé Constance II

Conflits sous Constance II

La lettre de Constance II au sénat de Constantinople pour l’adlectio de Thémistios

Constance II epist. ap. Thémistios disc. § 21 A Dindorf (1/09/355) : « Comme je le disais en commençant, c’est en même temps à vous et à Thémistios que je fais honneur, car Thémistios, prenant sa part d’une dignité romaine que nous lui conférons, apporte en échange la science hellénique (μεταλαβὼν γὰρ παρ’ ἡμῶν ἀξιώματος Ῥωμαϊκοῦ ἀντεισφέρει σοφίαν Ἑλληνικὴν) ».

L’opposition des partisans de la paideia traditionnelle

1. contre la nouvelle formation des fonctionnaires

Libanios or. 2,43-44 Εἶεν· εἰ δὲ δὴ καὶ τἄλλα με πάντα φίλον ἐποίει τοῖς παροῦσιν, οὐκ ἄν με καὶ μόνα τὰ περὶ τοὺς λόγους εἰκότως ἐξεπολέμωσεν; οἳ πάλαι μὲν ἤστραπτον, νῦν δ’ εἰσὶ σκοτεινοί, καὶ πάλαι μὲν εἷλκον τὴν πανταχόθεν νεότητα, νῦν δ’ οὐδὲν εἶναι κέκρινται. (44.) ἀλλ’ οἱ μὲν ἐοικέναι δοκοῦσι πέτραις, εἰς ἃς ὁ σπείρων μαίνεται προσαπολλὺς τὴν σποράν. καρποὶ δ’ ἑτέρωθεν ἀπὸ τῆς Ἰταλῶν φωνῆς, ὦ δέσποινα Ἀθηνᾶ, καὶ τῶν νόμων. οὓς ἔδει πρότερον φέροντας τοὺς ἐπισταμένους ἑστάναι πρὸς τὸν ῥήτορα βλέποντας, ἀναμένοντας τό· <ὦ οὗτος ἀναγίνωσκε.> ἤδη δὲ καὶ ὑπογραφεῖς ἐν ταῖς μεγίσταις ἀρχαῖς, ὁ δὲ τὸ λέγειν ἀντ’ ἐκείνου μαθὼν ὑπ’ ἐκείνων τε καταγελᾶται καὶ αὐτὸς ὀδύρεται.

2. contre l’implication dans la vie politique

Palladas d’Alexandrie anth. Pal. 11,292

Ἄντυγος οὐρανίης ὑπερήμενος ἐς πόθον ἦλθες
ἄντυγος ἀργυρέης· αἶσχος ἀπειρέσιον·
ἦσθά ποτε κρείσσων, αὖθις δ’ ἐγένου πολὺ χείρων.
δεῦρ’ ἀνάβηθι κάτω, νῦν γὰρ ἄνω κατέβης.

Eunape de Sardes VS 16,20 τῶν δὲ μετὰ ταῦτα βασιλέων καὶ τῶν ἀξιωμάτων τὸ μέγιστον αὐτῷ προσθέντων (τὸν γὰρ τῆς αὐλῆς ἔπαρχον μέχρι προςηγορίας ἔχειν ἐκέλευον), οὐκ ἐδέξατο φήσας τὸν σοφιστὴν εἶναι μείζονα.

3. contre l’emploi de la langue latine

Thémistios or. 6,1 = § 71 C Dindorf (hiver 364-365) : οὐδέποτε ἀναγκαίαν εἶναί μοι τὴν διάλεκτον τὴν κρατοῦσαν ὑπολαβών…

Libanios ep. 668,1 (ad Clearchum, a. 368) Σοὶ κτῆμα πρέπον Ἰουλιανὸς οὑτοσί, πρῶτος μὲν ἐν Ἑλλάδι φωνῇ, πρῶτος δὲ ἐν τῇ τῶν κρατούντων, πλήρης νόμων, δεινὸς εἰπεῖν, φίλος ἄδολος, εἰδὼς καὶ τρωθῆναι φίλῳ βοηθῶν.

Bibliographie sélective

Bonner, R.J., « The Conflict of Languages in the Roman World », CJ 25, 1930, 579-592.

Hahn, Ludwig , « Zum Sprachenkampf im römischen Reich bis auf die Zeit Justinians », Philologus Supplb. 10, 1907, 675-718.

Zilliacus, Henrik, Zum Kampf der Weltsprachen im oströmischen Reich, Helsingfors 1935.

La culture littéraire de Constance II à Valens

La bibliothèque de Constantinople

Thémistios or. 4,13 = 59 D-60 C Dindorf (1/01/357)

Les bibliothèques des particuliers

Synésios de Cyrène Dion 16,1 Εἰ δὲ ὅτι σοὶ μὴ διώρθωσα τὰ Δίωνος γράμματα, δι’ ὃν καὶ προῆλθεν ἐπὶ τοσόνδε ὁ λόγος, διὰ τοῦτο δυσχεραίνεις τὸν πατέρα, ἀλλ’ οὐδὲ ἄλλο τί σοι διώρθωται τῶν τῆς ὁμοίας ἕξεως· Δίωνι γὰρ οὐκ ἀπολογίας πρὸς τοῦτο δεήσει· πάλιν οὖν δεήσει ῥητορικῆς.

Synésios de Cyrène Dion 17,3 ἀρχομένη μὲν οὖν, ἁπανταχοῦ δείσθω τῶν γραμμάτων ποδηγετούντων, καὶ πρὸς τὴν αἴσθησιν ἀπερειδέσθω· προιοῦσα δὲ ἀποπειράσθω τῆς ἰδίας ἰσχύος, καὶ μὴ πάντα ἐκκρεμαννύσθω τῶν συλλαβῶν. ὥσπερ γὰρ ἄλλο τι πρόβλημα ἀγαπᾶται, τὸ πόριμον ἡμῶν γυμναζούσης τῆς ἀπορίας, οὕτω καὶ τὸ ἐνδεὲς εἰς τὴν ἀκολουθίαν τῆς ἀναγνώσεως ὁ νοῦς προσυφαίνειν ἀναγκαζόμενος, καὶ μὴ πάντα ἐπὶ τοῖς ὀφθαλμοῖς κείμενος, μελέτην ποιεῖται τοῦ καὶ κατὰ μόνας ἔργον τι θαρρῆσαι παραπλήσιον· ἅμα δὲ καὶ προσεθίζεται μὴ πρὸς ἄλλοις, ἀλλὰ ἐντὸς εἶναι· τὰ γὰρ διημαρτημένα ταῦτα βιβλία τὸν νοῦν ἐπιζητεῖν ἔοικεν ἐπιστατοῦντα ταῖς ὄψεσι.

Synésios de Cyrène Dion 17,4 οὐ γὰρ μέγα τὸ ἔργον στοιχεῖονσυλλαβήν, ἔστω δὲ καὶ λέξιν, εἰ δὲ βούλει καὶ μίαν ὅλην περίοδον λόγου ἁρμόσαντα, πάλιν ἑτοίμως χρῆσθαι τοῖς ἀπὸ τοῦ βιβλίου.

Synésios de Cyrène Dion 18,4 οὕτω μοι τὴν ψυχὴν ὁ θεὸς ἁπαλὸν ἐκμαγεῖον ἐποίησε τῶν ἐν λέξεσί τε καὶ ἤθεσι χαρακτήρων· εἰ δὲ καὶ τῷ τοῖς ἀδιορθώτοις τῶν βιβλίων ἐγγεγυμνάσθαι τὴν προσοχὴν ἐπέτεινον, εἰς τοῦτο ἂν τὴν ἕξιν προσήγαγεν ἡ φύσις πειρωμένῳ. τοὺς ἐξηυλημένους τὰ ὦτα παραπέμπει τις ἠχὼ καὶ πεπαυμένου τοῦ μέλους, καὶ μένουσι χρόνον ὑπόσυχνον τοῖς αὐλήμασι κατακώχιμοι.

Cf. Cavallo, Guglielmo, « Conservazione e perdita dei testi greci: fattori materiali, sociali, culturali », in: A. Giardina éd., Tradizione dei classici trasformazioni della cultura, Roma–Bari 1986, 83-172 (89-91 ; 101-105 en particulier).

L’édit de Constance II et Julien

cod. Theod. 14,1,1 (24/02/357) in decuriarum ordine insigni, cui librariorum uel fiscalium siue casualium nomen est, nequaquam aliquis locum primi ordinis adipiscatur nis is, quem constiterit studiorum liberalium usu adque exercitatione pollere et ita esse litteris expolitum, ut citra offensam uitii ex eodem uerba procedant : quod cunctis uolumus intimari. ne autem litteraturae, quae omnium uirtutum maxima est, praemia denegentur, eum, qui studiis et eloquio dignus primo loco uidebitur, honestiorem faciet nostra prouisio sublimitate … tuaue eius nomina indicante, ut deliberemus, quae eum dignitas deferenda sit.

Cf. HENCK, Nick, « Constantius’ paideia, intellectual milieu and promotion of the liberal arts, Proceedings of the Cambridge Philological Society 47 (2001), 172-186.