Archives du mot-clé Justinien

Latin et grec dans l’administration de Justinien

Jean le Cappadocien

Jean le Lydien mag. 3,68,1-3 νόμος ἀρχαῖος ἦν πάντα μὲν τὰ ὅπως οὖν πραττόμενα παρὰ τοῖς ἐπάρχοις, τάχα δὲ καὶ ταῖς ἄλλαις τῶν ἀρχῶν, τοῖς Ἰταλῶν ἐκφωνεῖσθαι ῥήμασιν. οὗ παραβαθέντος, ὡς εἴρηται, οὐ γὰρ ἄλλως, τὰ τῆς ἐλαττώσεως προὔβαινεν. τὰ δὲ περὶ τὴν Εὐρώπην πραττόμενα πάντα τὴν ἀρχαιότητα διεφύλαξεν ἐξ ἀνάγκης διὰ τὸ τοὺς αὐτῆς οἰκήτορας, καίπερ Ἕλληνας ἐκ τοῦ πλείονος ὄντας, τῇ τῶν Ἰταλῶν φθέγγεσθαι φωνῇ, καὶ μάλιστα τοὺς δημοσιεύοντας. ταῦτα μετέβαλεν ὁ Καππαδόκης εἰς γραώδη τινὰ καὶ χαμαίζηλον ἀπαγγελίαν, οὐχ ὡς σαφηνείας φροντίζων, ἀλλ’ ὅπως πρόχειρα ὄντα καὶ κοινὰ μηδεμίαν ἐμποιοῖ δυσχέρειαν τοῖς κατὰ σκοπὸν <αὐτοῦ> πληροῦν τὰ μηδαμόθεν αὐτοῖς ἀνήκοντα τολμῶσιν.

Cf. Stein, Ernest, « Deux questeurs de Justinien et l’emploi des langues dans ses novelles », Bulletin de la Classe des Lettres de l’Académie de Belgique 23, 1937, 365-390 = Id., Opera omnia selecta, Amsterdam 1968, 359-384.

Quelques cas d’hétérographie

Inscr. Didyma éd. D. Feissel, Chiron 34, 2004, 285-365

  • 42-44: Fl. Mariano<s> Micael. Gabriel. Arcangel. Ioannes o megalopr. eparc. ton ier. pr. to β ce apo ὑp., F<l>. F<a>ustos, Fl. Bonos d(ixerunt)
  • 46-47: Fl. Marianus Ioannes o megalopr. eparc. ton ier. pr. to β ce apo ὑπ(άτων), F<l>. F<a>ustos, Fl. Bonos d(ixerunt)

= Φλάβιος Μαριανὸς Μιχαήλιος Γαβριήλιος Ἀρχαγγέλιος Ἰωάννης ὁ μεγαλοπρεπέστατος ἔπαρχος τῶν ἱερῶν πραιτωρίων τὸ δεύτερον καὶ ἀπὸ ὑπάτων, Φλάβιος Φαῦστος, Φλάβιος Βῶνος.

Cf. Feissel, Denis, « Un rescrit de Justinien découvert à Didymes (1ᵉʳ avril 533) », Chiron 34, 2004, 285-365  = Id., Documents, droit, diplomatique de l'Empire romain tardif, Paris 2010, 250-322.

ACO iii 30 p. 80,9-10 PRESTVTVS ἐPίSCOPOS TV AGίV ὄRVS THABὸR ERROSTHAE ME καὶ τὰ λοιπὰ διὰ Ῥωμαικῶν γραμμάτων [= ἐπίσκοπος τοῦ ἁγίου ὄρους Θαβώρ, ἐρρῶσθαι με (sc. εὔχεσθε)]

Cf. Feissel, Denis, «Écrire grec en alphabet latin: le cas des documents protobyzantins», in: F. Biville et al. éds., Bilinguisme gréco-latin et épigraphie, Lyon 2008, 213-230 = Id., Documents, droit, diplomatique de l'Empire romain tardif, Paris 2010, 525-540.

Millar, Fergus, « Linguistic Co-existence in Constantinople: Greek and Latin (and Syriac) in the Acts of the Synod of 536 C.E. », JRS 99, 2009, 92-103.

Le corpus iuris ciuilis de Justinien

Codex constitutionum

528/529 compositus

P.Oxy. xv 1814 = 101 Cavenaile (images)

Cf. Corcoran, Simon, « Justinian and His Two Codes: Revisiting P. Oxy. 1814 », Journal of Juristic Papyrology 38, 2008, 73-111

Digesta seu pandectae Iustiniani Augusti

530 constitutio Deo auctore (const. de conceptione digestorum prior)
533 constitutio Omnem (const. de conceptione digestorum altera)
533 constitutio Tanta (const. de confirmatione digestorum)

de confirm. dig. 21 hoc autem quod et ab initio nobis uisum est, cum hoc opus fieri deo adnuente mandabamus, tempestiuum nobis uidetur et in praesenti sancire, ut nemo neque eorum, qui in praesenti iuris peritiam habent, nec qui postea fuerint audeat commentarios isdem legibus adnectere: nisi tantum si uelit eas in Graecam uocem transformare sub eodem ordine eaque consequentia, sub qua uoces Romanae positae sunt (hoc quod Graeci κατὰ πόδα dicunt), et si qui forsitan per titulorum subtilitatem adnotare maluerint et ea quae παράτιτλα nuncupantur componere. alias autem legum interpretationes, immo magis peruersiones eos iactare non concedimus, ne uerbositas eorum aliquid legibus nostris adferat ex confusione dedecus. quod et in antiquis edicti perpetui commentatoribus factum est, qui opus moderate confectum huc atque illuc in diuersas sententias producentes in infinitum detraxerunt, ut paene omnem Romanam sanctionem esse confusam. […] si quid uero, ut supra dictum est, ambiguum fuerit uisum, hoc ad imperiale culmen per iudices referatur et ex auctoritate Augusta manifestetur, cui soli concessum est leges et condere et interpretari.

Lavigne, Claire-Hélène, « Droit, traduction, langue et idéologie : Kata poda ou la traduction pas à pas selon Justinien 1ᵉʳ », Traduction, terminologie, rédaction 18/1, 2005, 183-202.

Institutiones

533 promulgatae

Codex repetitae praelectionis

534 retractus

Leges nouellae

post 534

Du grec au latin

nouell. Iust. 7,1 CIC iii 52,30-34 (a. 535) ἐκείνην γὰρ κατὰ πάντων κρατεῖν καὶ κυρίαν εἶναι θεσπίζομεν, διόπερ αὐτὴν καὶ προὐθήκαμεν καὶ οὐ τῇ πατρίῳ φωνῇ τὸν νόμον συνεγράψαμεν, ἀλλὰ ταύτῃ δὴ τῇ κοινῇ τε καὶ Ἑλλάδι, ὥστε ἅπασιν αὐτὸν εἶναι γνώριμον διὰ τὸ πρόχειρον τῆς ἑρμηνείας.

illam [sc. Leonis constitutionem] namque per omnia ualere et ratam esse sancimus ; propterea hanc [proposuimus] et protulimus et non paterna uoce legem conscripsimus, sed hac communi et Graeca, ut omnibus sit nota propter facilem interpretationem.

Du latin au grec

Justinien nouell. Iust. 111 CIC iii 523,7-10 (1/06/541) <ἐπίλογος> ἡ ἔνδοξος τοίνυν καὶ μεγαλοπρεπής σου αὐθεντία ἅτινα διὰ τούτου τοῦ γενικοῦ νόμου ὥρισεν ἡ ἡμετέρα γαληνότης ἰδίκτων προτεθέντων εἰς τὴν πάντων γνῶσιν ἐλθεῖν ποιησάτω.

<epilogus> illustris igitur et magnifica auctoritas tua, quae per hanc generalem legem nostra statuit aeternitas, edictis propositis ad omnium notitiam faciat peruenire.