Archives du mot-clé Pompéi

Textes latins sur papyrus d’Herculanum et Pompéi

Exemplier de la conférence de :

Maria Chiara Scappaticcio, De l’Anonyme De bello Actiaco à l’ouvrage de L. Annaeus

Roger T. Macfarlane, «P.Herc. 817 from Facsimiles to MSI: A Case for Practical Verification» Proceedings of the Twenty-Fifth International Congress of Papyrology, Ann Arbor 2010, 455-462.

Maria Chiara Scappaticcio, «Il PHerc. 817: Echi virgiliani e “pseudoaugusteismo”», Cronache Ercolanesi 40, 2010, 99-136.

 

Les textes juridiques sur tablettes

Pétrone 46,7-8 emi ergo nunc puero aliquot libra rubricata, quia uolo illum ad domusionem aliquid de iure gustare. habet haec res panem. nam litteris satis inquinatus est. quod si resilierit, destinaui illum artificii docere, aut tonstreinum aut praeconem aut certe causidicum, quod illi auferre non possit nisi Orcus. (46.8) ideo illi cotidie clamo: “Primigeni, crede mihi, quicquid discis, tibi discis. uides Phileronem causidicum: si non didicisset, hodie famem a labris non abigeret. modo modo, collo suo circumferebat onera uenalia, nunc etiam aduersus Norbanum se extendit. litterae thesaurum est, et artificium numquam moritur”.

Elizabeth A. Meyer, Legitimacy and Law in the Roman World: Tabulae in Roman Belief and Practice, Cambridge 2004.

La forme des tablettes

tablettes

Le corpus de L. Caecilius Iucundus

Les testationes
CIL 3340.1

HS n(ummum) DXX ob mulum | uenditum [M(arco)] Pomponio | M(arci) l(iberto) Niconi, quam pequniam | in stipulatam [L(uci)] Caecili | Felicis redegisse dicitur | M(arcus) Cerrinius Eup(h)rates. | eam pequniam omnem | quae supra scripta est ‖3 [n]umeratam dixit se | [a]ccepisse M(arcus) Cerrinius M(arci) l(ibertus) | [E]uphrates ab Philadelpho | [C]aecili Felicis ser(uo) | actum Pompeis V K(alendas) Iunias | Druso Caesare | C(aio) Norbano Flacco co(n)s(ulibus).

Les chirographa
CIL 3340.24

2 marg. [per]scriptio Trophimo ‖2 L(ucio) Duuio Auito P(ublio) Clodio co(n)s(ulibus) | IIII Idus Decembr(es) | M(arcus) Heluius Catullus scripsi rogatu | Vmbriciae Antiochidis eam | accepisse ab L(ucio) Caecilio Iucundo | HS V̅I̅ CCLII nummos ob | auctionem Trophimi serui | eius mercede minus ‖3 [persolutos(?)] | act(um) [Pom]peis ‖4 M(arci) Helui | Catulli | Melissae Fusci | Fabi Proculi | Vmbricia[e] Antioch(idis) | Catulli ‖5 L(ucio) Duu[io Auito P(ublio) Cl]odio co(n)s(ulibus) | [IIII I]dus Dece(mbres) | M(arcus) Heluiu[s Cat]ullus scripsi | rogatu [Vmbr]iciae eam accepis(se) | ab Iucu[ndo HS n(ummum)] V̅I̅ CCLII ob | auction[em] Trophim(i) serui | eius m[erc]ede min(us) | act(um) Pomp(eis).

Le type mixte

cil04-3340-7

Les apochae rei publicae
CIL 3340.142

2 L(ucio) Albucio Iusto L(ucio) Veranio | Hypsaeo duumuiris iur(e) dic(undo) | Priuatus coloniae seruos | scripsi me accepisse ab | L(ucio) Caecilio Iucundo sester|tios mille sescentos ‖3 quinquaginta duo nummos | ex reliqui(i)s ob fullonica | ante hanc diem, quae | dies fuit pr(idie) Idus Iulias | act(um) Pomp(eis) XVIIII K(alendas) Sept(embres) | A(ulo) Paconio Sabino A(ulo) Petronio co(n)s(ulibus) ‖4 Priuati c(olonorum) c(oloniae) V(eneriae) C(orneliae) | L(uci) Albuci Iusti | M(arco) Stronni Secun(dini) | L(uci) Vera(ni) Phile[…] | Priua(ti) colo[n(orum)] ‖5 Pr(idie) Idus Septem[bres] / solutio re[i] publi(cae) / ob fullonic(a) | ∞ DCL[II] | chi[r]ogr[ap(h)u(m)] Priua[ti] | c(onlonorum) c(oloniae) V(eneriae) C(orneliae) s(erui) | dur[a]tu L(uci) Albuci Iusti | et L(uci) Verani […] | A[…] A(ulo) Paco[nio] c(onsulibus) ‖6 solutio ob fullonica | anni se[c]undi Priuato c(olonorum) c(oloniae) V(eneriae) C(orneliae) s(eruo) | L(ucio) Veranio Hupsaeo L(ucio) Albucio Iusto | d(uum)u(iris) i(ure) d(icundo) | pr(idie) Idus Iulias | A(ulo) Paconio A(ulo) P[etr]onio [co(n)s(ulibus)].

Jean Andreau, Les affaires de Monsieur Jucundus, Rome 1974.

Les tabulae Herculanenses

Le procès de Petronia Iusta

proces

THerc. 16 (graphio, pag. 2-3, script. int.)

[C. P̣]etronius Telesphorus | scripsi et [ịụ]raui per geniu|m Imperatoris Aug. liberoruṃ|que eius me scire puela | Iusta d(e) q(ua) a(gitur) ex Petronia | Vitale colliberta mea | ingenuam natam esse |  meque cum Petronio | Stephano et Calatoria | Themide exsegisse utị | alimenta recip<e>ret et | ei filiam suam restitu|eret: ex hoc me scire | mulierem Iustam ‖3 d(e) q(ua) [a(gitur) in]genuam | natạ[m] esse ex | Petronia Vitale | q(uae) r(es) a(gitur).

THerc. 17 (graphio, pag. 5, script. ext.)

[M. Vi]nic[iu]s M. [f.] Proculus scripsi | [et iuraui per — genium] Imp. Vespasiani | [Caesaris Augusti liberorumqu]e eius mihi | [multis annis domesticitatem fuis]ṣ[ẹ] cum Petro|[nio Stephano marito Calat]oriae Themidis | [et patrono Petroniae] Vitạ[li]s Herculani | [——————ẹạ] et deside|[—————]ṃ[ẹ]a de manu uoca|[ṛ———-´—- ibi] me audisse dicen|ṭ[em] P̣ẹ[ṭ]ṛoni[ụm Sṭ]ep̣hanuṃ pr. Idus | [—— de Vital]e “quam noṣ manumissuri | ṣumus [ụ]nam habe[ṃ]us” Ịdụsque postea | eam manụ[mis]sam   [e]x eo me scire | mulierem d.    q.   a.   e[x] P̣etronia Vitale | ingenuam [natam ess]e q.   r.   a.

THerc. 20 (graphio, pag. 2-3, script. int.)

Tamudius Optatus scripsi iura|uique per genium Imp. Ves|pasiani Caes. Aug. liberorumque | me adfuisse Petroniae Vitali | cum haberet cum Calatoria | Themide de p̣u[e]lla filia | sua, ibi me audisse dicen|tem Stephanu [ṃạṛị]ṭ[um] | Themidis Petroniae | Vitali “quiḍ inuides f[i]|liae, cum eam nos ‖3 filiae loc[o fa]ciamus”: | ex eo me [scire] mulie|rem q. d. a. Petroniae | Vitalis fi[l]iam et | ingenuam esse q. r. a.

THerc. 23 (graphio, pag. 2-3, script. int.)

Sex. Vibidius Ampliatus scri|psi iurauique per genium | Imperatoris Vespasiani Augus. | liberorumque eius mihi | semper domesticitate fu|isse cum Petronio Ste|p<h>ano et Calatoria The|mide uxsore eius me|que interfuisse ‖3 cum [—— Calatoṛ]iae | The<m>iḍis nọṃ[enc̣ḷạ]tore: ex | eo me scire puellam | libertam Calatoriae The|midis fuisse | q. r. a.

THerc. 24 (graphio, pag. 2-3, script. int.)

[ – M.̣]ạṃṃius [—-] | scripsi rogatu M. Calato|ri Marul<l>i coram [ip]so, | quod is se negaret lite|ras scire, eum iurasse | per genium Imperatoris | Vespasiani Aug. liberorum|que eius ṃe scire puell|am me.c̣ụm Calatoriam | Themidem manumisisse: ‖3 ex ẹ[o] me ṣ[c]irẹ puellam | liberta<m> Calatoriae The|midis esse (uacuum) | q. r. a.

Vincenzo Arangio-Ruiz, « IV - Tavolette ercolanesi (il processo di Giusta), Bullettino dell’istituto di diritto romano3 1 [62] (1959), 223-245 = Id., Studi epigrafici e papirologici, Napoli 1974, 552-570.
Andrew Wallace-Hadrill, Houses and Society in Pompeii and Herculaneum, Princeton 1994, 175-182.

Les tablettes des Sulpicii de Murécine

tsulp-68

James N. Adams, «The Latinity of C. Novius Eunus», Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 82 (1990), 227-247.
Giuseppe Camodeca, Tabulae Pompeianae Sulpiciorum (TPSulp.). Edizione critica dell'archivio puteolano dei Sulpicii, Roma 1999.
Pierre Flobert, «Le latin des Tablettes de Murécine (Pompéi)», Revue des Études Latines 73 (1995), 138-150 = Id., Grammaire comparée et variétés du latin, Genève 2014, 410-426.

Les affiches électorales (programmata)

Vers une typologie des textes

  • nom du candidat: praenomen, nomen, cognomen (ACC)
  • r(og(at)), fac(it) [= intention de vote], fecit [= déclaration de vote]
CIL iv 3477 Cn(aeum) Heluium ‖ aed(ilem) d(ignum) r(ei) p(ublicae) | Vesonius | Primus rog(at)
CIL iv 935d Cn(aeum) Heluium Sabinum aed(ilem) Balbus fecit
CIL iv 3640 Cn(aeum) Heluium Sabin(um) aed(ilem) | d(ignum) r(ei) p(ublicae) o(ro) u(os) f(aciatis) Thyrsus facit

! CIL iv 3828 [T]i(berium) Claudium Verum / IIuir(um) Obelli(us ?) cum patre faue scis Vero fauere

  • aed(ilem), II̅ uir(um), q(uinq(uennalem)), u(iis) a(edibus) s(acris) p(ublicis) p(rocurandis), i(ure) d(icundo)
  • (nom du rogator ou sympathisant)
  • u(irum) b(onum), i(uuenem) p(robum)/egregium/innocentem, d(ignum) r(ei) p(ublicae)
CIL iv 1145 [Cn(aeum)] Heluium Sabinum | aedilem iuuenem prob(um)
CIL iv 706 Cn(aeum) Heluium Sabinum | omni bono meritum | iuuenem aed(ilem) d(ignum) r(ei) p(ublicae) o(ro) u(os) f(aciatis)
  • (« programme »)
CIL iv 429 C(aium) Iulium Polybium | aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) panem bonum fert
CIL iv 3702 Bruttium Balbum ‖ IIuir(um) | hic aerarium conseruabit ‖ Gen[ialis] | rog(at)
CIL iv 4999 M(arcum) Casellium Marcellum aedilem bonum et munerarium magnum

Les groupes de sympathisants

CIL iv 7164 Holconium Priscum IIuir(um) | fullones uniuersi rog(ant)
CIL iv 783 forenses rog(ant)
CIL iv 241 Cn(aeum) Heluium aed(ilem) Hermes colo [recte : copo ?] | cum gallinariis rog(at)
CIL iv 7273 Cn(aeum) Heluium Sabinum aed(ilem) pistores rog(ant) et cupiunt cum uicinis
CIL iv 470 M(arcum) Epidium | Sabinum aed(ilem) | Campanienses rog(ant)
CIL iv 7676 L(ucium) Ceium Secundum IIuir(um) | o(ro) u(os) f(aciatis) d(ignum) r(ei) p(ublicae) Vrb(u)lanenses rog(ant)
CIL iv 7747 Cn(aeum) Heluium Sabi[num] | aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) Vrbulaneses | rog(ant)
CIL iv 128 M(arcum) Cerrinium | aed(ilem) Salinienses | rog(at)
CIL iv 852 Cn(aeum) Heluium | Sabinum aed(ilem) | uicini fac[(iunt)]
CIL iv 6625 [M(arcum) Lu]cretium Frontonem | aed(ilem) uicini rogamus
CIL iv 7928 Cn(aeum) Heluium Sabin(um) | aed(ilem) u(irum) p(robum) uicini rog(ant)
CIL iv 9918a C(aium) Ateium Capitonem aed(ilem) | rogamus coloni et incolae
CIL iv 1045 L(ucium) Popidium Secundum | aedilem populus rogat
CIL iv 7585 Holconium Priscum | IIuir(um) i(ure) d(icundo) spectaculi spenctantes rog(ant)
CIL iv 575 Vatiam aed(ilem) rogant | Ma(rcum) Cerio(m!) dormientes | uniuersi cum | [
CIL iv 576 Vatiam aed(ilem) | furunculi rog(ant)
CIL iv 3485 Cn(aeum) Heluium | Sabinum aed(ilem) | aliari(i) rog(ant)
CIL iv 581 M(arcum) Cerrinium | Vatiam aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) seribibi | uniuersi rogant | scr(ipsit) Florus cum Fructo

La participation indirecte des femmes

CIL iv 111 Marcellum | Fortunatam cupit
CIL iv 207 M(arcum) Cerrinium Vatiam aed(ilem) | Nymphodotus cum Caprasia rog(at)
CIL iv 171 A(ulum) Vettium Firmum | aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) dign(um) est| Caprasia cum Nymphio rog(at) | una et uicini o(ro) u(os) f(aciatis)
CIL iv 923 Cn(aeum) Heluium Sabinum aed(ilem) | [. . .] rog(at) Caprasia fac(it)
CIL iv 1083 Cn(aeum) Heluium | Sabinum aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) | L(ucium) Ceium Secundum IIuir(um) o(ro) u(os) f(aciatis) | Recepta nec sine Thalamo
CIL iv 6610 M(arcum) Samellium Modestum aed(ilem) | Epidia nec sine Cosmo rogat
CIL iv 3403 Heluium Sabinum | aed(ilem) Parthope rog(at) cum Rufino
CIL iv 913 P(ublium) Vedium Nummianum | aed(ilem) Hilario cum sua rogat
CIL iv 7213 Cn(aeum) Heluium Sabinum | aed(ilem) d(ignum) r(ei) p(ublicae) Amandio cum sua rog(at)
CIL iv 3674 M(arcum) C(asellium) M(arcellum) aed(ilem) M(arcum) S(secundum) aed(ilem) | Pyramus Olympionica | Caluos rog(ant) ‖ o(ramus) u(os) f(aciatis)
CIL iv 3678 M(arcum) Casellium et L(ucium) Albucium aed(iles) o(ro) u(os) f(aciatis) | Statia et Petronia rog(ant) tales ciues in colonia in perpetuo
Cf. CIL iv 4999 M. Casellium Magnum aedilem bonum et munerarium magnum
CIL iv 3683 Herennium et Suettium aed(iles) Statia rog(at)
CIL iv 1168 Cn(aeum) Heluium | Sabinum aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) | Iunia rog(at)
CIL iv 7862 Cn(aeum) Heluium Sabinum | aed(ilem) d(ignum) r(ei) p(ublicae) o(ro) u(os) f(aciatis) Aegle rogat
CIL iv 3528 A(ulum) Vesonium | IIuir(um) o(ro) u(os) f(aciatis) Ouia
CIL iv 3527 Pupium ‖ IIuir(um) i(ure) d(icundo) o(ro) u(os) f(aciatis) Appuleia | cum Mustio uicino f(acit) | et Narcissus uos roga[t]
CIL iv 7862 cf. supra
CIL iv 7863 C(aium) Lollium | Fuscum IIuir(um) u(iis) a(edibus) s(acris) p(ublicis) p(rocurandis) | Asellinas (sic !) rogant (sic !) | nec sine Zmyrina
CIL iv 3595 M(arcum) Licinium | aed(ilem) u(iis) a(edibus) s(acris) p(ublicis) p(rocurandis) | Acceptus rog(at) ‖ Faustinum | o(ro) u(os) f(aciatis) d(ignum) r(ei) p(ublicae) | Euhodia rog(at)
CIL iv 7864 C(aium) I(ulium) P(olybium) IIuir(um) i(ure) d(icundo) | ⟦Zmyrina⟧ rog(at)
CIL iv 7873 Ceium Secundum | IIu(irum) i(ure) d(icundo) Asellina rog(at)
CIL iv 7866 Cn(aeum) Heluium Sabinum | aed(ilem) d(ignum) r(ei) p(ublicae) o(ro) u(os) f(aciatis) Maria rogat
CIL iv 7841 C(aium) Iulium Polyb‖iu|m | IIuir(um) ⟦Cuculla⟧ rog(at)
CIL iv 1053 Polybium | IIuir(um) Lollia | cum suis

Les scriptores

CIL iv 230 M(arcum) Cerrinium Vatiam aed(ilem) dignum rei | Messenio rog(at) scr(ipsit) Infantio cum Floro et Fructo et | Sabino hic ubique

CIL iv 7621 C(aium) Iulium Polybium | aed(ilem) u(iis) a(edibus) s(acris) p(ublicis) p(rocurandis) ‖ lanternari tene | scalam

CIL iv 3529 M(arcum) Pupium Rufum ‖ IIuir(um) i(ure) d(icundo) dignum r(ei) p(ublicae) o(ro) f(aciatis) | Mustius fullo facit | et dealbat scr(ipsit) Vnicus | s[ine] reliq(uis) sodalib(us) Non(is?) [. . .]

CIL iv 222 P(ublium) Paquium Proculum IIuir(um) uir(um) b(onum) d(ignum) r(ei) [p(ublicae)] ‖ A(ulum) Vettium [Caprasi]um Felicem IIuir(um) u(irum) b(onum) d(ignum) r(ei) p(ublicae) o(ro) u(os) f(aciatis) digni sunt o(ro) u(os) f(aciatis) | Q(uintum) Marium [Rufum] M(arcum) Epidium Sabinum aediles u(iis) a(edibus) s(acris) p(ublicis) p(rocurandis) o(ro) u(os) f(aciatis) digni sunt | S[. . .]sit[. . .]sius dealbatore Onesimo

CIL iv 3775 L(ucium) Statium Receptum | IIuir(um) i(ure) d(icundo) o(ro) u(os) f(aciatis) uicini dig(num) | scr(ipsit) Aemilius Celer uic(ini)inuidiose | qui deles | ae[g]rotes

Catherine Chiavia, Programmata. Manifesti elettorali nella colonia romana di Pompei, Torino 2002.
James L. Franklin, Pompéii: The Electoral Programmata, Campaigns and Politics, A.D. 71-79, Rome 1980.
Peter Kruschwitz – Hilla Halla-Aho, «The Pompeian Wall Inscriptions and the Latin Language: A Critical Reappraisal», Arctos 41 (2007), 31-49.
Henrik Mouritsen, Elections, Magistrates, and Municipal Elite: Studies in Pompeian Epigraphy, Roma 1988.

Les ludi circenses

Pour une typologie des annonces

  • ouverture par le génitif du nom de l’editor :
    1. illius editoris…
    2. gladiatorum paria uel familia gladiatoria… pugnabit/-unt…
    3. illo loco…
    4. illo die
  • gladiatorum paria et sim. + génitif du nom de l’editor :
    1. gladiatorum paria uel uenatio et gladiatorum paria uel familia gladiatoria… illus editoris… pugnabit/-unt…
    2. illo loco…
    3. illo die
  • causa muneris + 1 ou 2

Les editores

Decimus Lucretius Satrius Valens et son fils
CIL iv 3884 = 5 Sabbatini Tumolesi

D(ecimi) Lucreti | Satri Valentis fláminis Neronis Caesaris Augusti fíli(i) | perpetuí gladiatórum paria XX et D(ecimi) Lucreti{o} Valentis fíli(i) | glad(iatorum) pariá X pug(nabunt) Pompeís IV V VI III pr(idie) ídus apr(iles) uénatio legitima | et uela erunt ‖ scr(ipsit) | Celer ‖ scr(ipsit) | Aemilius | Celer sing(ulus) | ad luna(m)

CIL iv 7995 = 6 Sabbatini Tumolesi

D(ecimi) Lucreti Satri | Valentis flaminis ⟦Nerónis⟧ Caesaris Augusti f(ilii) perpetui glad(iatorum) par(ia) XX et | D(ecimi) Lucreti Valentis fili(i) [glad(iatorum)] par(ia) X | ex a(nte) d(iem) V k(alendam) April(es) uenatio et uela er[unt].

CIL iv 7992 = 7 Sabbatini Tumolesi

D(ecimi) Lucréti Satri Valentis fláminis [Nerònis] Caésaris Aug(usti) f(ilii) perpetui glad(iatorum) par(ia) XX et D(ecimi) Lucreti Valentis fili(i) glad(iatorum) par(ia) X pugn(abunt) Pompeis ex a(nte) d(iem) V nonis Apr(ilibus) uenatio et uela erunt ‖ Poly[bius(?)] (scripsit).

CIL iv 1185 = 8 Sabbatini Tumolesi

[D(ecimi) Lucreti Satri] Valentis flaminis Neronis Aug(usti) f(ili) perpetui | D(ecimi) Lucreti Valentis fili(i) [glad(iatorum) par(ia) — pugn(abunt) Pompeis ex a(nte) d(iem?)] V | k(alendis) April(ibus) uenatio et uela erunt ‖ p(rincipi) colonia[e] (feliciter).

Gnaeus Alleius Nigidius Maius
CIL iv 7991 = 9 Sabbatini Tumolesi

Cn(aei) Allei Nigidi | Mai quinq(uennalis) sine impensa publica glad(iatorum) par(ia) XX et eorum supp(ositicii) pugn(abunt) Pompeis ‖ Gáuellius Tigillo | et Clodio sal(utem) | Telephe summa rudis | instrumentum muneris | u(bique) u(ale) | Diadumeno et Pyladioni fe(liciter)

CIL iv 1177 = 11 Sabbatini Tumolesi

dedicatione | [operis tabula]rum muneris Cn(aei) Allei Nigidi Mai | [— pompa] uenatio athletae sparsiones uela erunt ‖ Maio | principi coloniae | feliciter

CIL iv 7993 = 12 Sabbatini Tumolesi

dedicatione | operis tabularum Cn(aei) Allei Nigidi Mai Pompeis idibus Iuni(i)s | pompa uenatio athletae uela erunt | Nigra ua(le).

CIL iv 3883 = 13 Sabbatini Tumolesi

dedication[e operis tabularum Cn(aei) Allei Nigidi Mai Pompeis idibus Iuniis] | pompa uenatio [athletae spars]i[o]nes uela erunt | Nigr(a) ua(le?)

CIL iv 1178 = 14 Sabbatini Tumolesi

dedication[e] | o[peris tabula]rum [muneris(?)] Cn(aei) Allei Mai [—] ‖ scr(ipsit) ‖ Grosphos[—]

Tiberius Claudius Verus

CIL iv 7989a.c = 18 Sabbatini Tumolesi

pro salute | Nerònis Claudi Caesaris Aug(usti) Germanici Pompeis Ti(beri) Claudi Veri uenátiò | athletaé et sparsiònes eri(/u?)nt V IIII k(alendas) Mart(ias) CCCLXXIII ‖ Claudio Vero felic(iter).

« Pour la santé de Néron Claudius Caesar Auguste Germanicus, il y aura à Pompéi, dans les jours 25 et 26 février, un spectacle de Tiberius Claudius Verus : un combat avec les animaux, des lutteurs et des sparsiones. (On distribuera) 373 (sesterces ?). — Vive Claudius Verus ! »

Suettius Certus
CIL iv 1181 = 19 Sabbatini Tumolesi

[pro salute Ner(onis) Claudi Caes(aris) Aug(usti) Ger]man[ici Ti(beri)] Claudi V[e]ri | [V IIII k(alendas) Ma]rt(ias) Pompeis uen[atio athle]tae sparsiones qua dies patientur erunt. ‖ Vero feliciter.

Les jeux organisés par Numerius Festius Ampliatus

Les images de la tombe d’Aulus Vmbricius Scaurus (?) : cf. F. Mazois, Les Ruines de Pompéi, Paris 1824, planche XXXI et  planche XXXII

CIL iv 1182 = 29 Sabbatini Tumolesi
munere [N(umeri) Fes]ti Ampliati, die summo (pugnauerunt)
Bebryx Iul(ianus) (pugnarum) XV u(icit?)
Nobilior Iul(ianus) (pugnarum) XIV
[—] Iul(ianus) (pugnarum) XVI
[— pugnarum X]IV (?) m(issus) e(st)
[—] Iul(ianus) (pugnarum) XXX u(icit)
[—]sus Iul(ianus) (pugnarum) XV m(issus) o(biit)
Hippolytus I[ul(ianus)?] (pugnarum) V u(icit)
Ce[l]atus Iul(ianus] (pugnarum) VI
Nedymus Iul(ianus) (pugnarum) V [—]
[—]p[—] Iul(ianus) (pugnarum) XV m(issus)
[—] Iul(ianus) (pugnarum) IV [—]

Marcus M(a)esonius et le «livret des gladiateurs»

CIL iv 2508 = 32 Sabbatini Tumolesi

pri[mum] | munus M(arci) [M]eso[ni —] | [—]VI nonas Maias ‖ T(h)r(aeces) m(urmillones) | [—]nator Ner(onianus) |(pugnarum) II [—] | Tigris Iul(ianus) |(pugnarum) I[—] | [—]ci[u]s Ner(onianus) |(pugnarum) III m(issus?) | Speculator |(pugnarum) LXIX | u(icit?) essed(arius) r(etiarius?) | Crysantus [—] |(pugnarum) II | M(arcus) Artorius [—] ‖ (H)o(plomachi) m(urmillones) | m(issus?) [—]p[1]eacius Iul(ianus) [—] | M[—] Iul(ianus) |(pugnarum) LV [—] | u(icit) [—]iu[s —] | [—]VR[—] | [— t]r(aex?) | [—]B[—] Ner(onianus) [—] | [6] ‖ Munus [—] V IV III prid[ie] Idus idi[bus] Mai(is) ‖ Di[machaeri(?)] (h)o[plomachi(?)] | m(issus) I[—]ciens Ner(onianus) |(pugnarum) XX[—] | u(icit) Nobilior Iul(ianus) |(pugnarum) II | t(raex) m(urmillo) | m(issus) L(ucius) Semproniu[s —] | u(icit) Platanus Iu[l(ianus —] | t(hraex) m(urmillo) | u(icit) Pugnax Ner(onianus) |(pugnarum) III | p(eriit) Murranus Ner(onianus) |(pugnarum) III | (h)o(plomachus) t(hraex) | u(icit) Cycnus Iul(ianus) |(pugnarum) VIIII | m(issus) Atticus Iul(ianus) |(pugnarum) XIV | t(hraex) m(urmillo) | u(icit) Herma Iul(ianus) |(pugnarum) IV | m(issus) Q(uintus) Petillius [—] | ess(edarii) | m(issus) P(ublius) Ostorius |(pugnarum) LI | u(icit) Scylax Iul(ianus) |(pugnarum) XXVI | t(hraex) m(urmillo) | u(icit) Nodu[—] Iul(ianus) |(pugnarum) VII | m(issus) L(ucius) Petronius |(pugnarum) XIV | t(hraex) m(urmillo) | p(eriit) L(ucius) Fabius |(pugnarum) VIIII | u(icit) Astus Iul(ianus) |(pugnarum) XIV | ‖ Laudand[—]io[—] |(pugnarum) XI(?) | [—]ng[—] |(pugnarum) XIV ‖ No[—] m(issus?) | Ri[—]ecius[

Ovide ars 1,167-168 dum loquitur tangitque manum poscitque libellum | et quaerit posito pignore, uincat uter.

Les cruciarii de Cumes

CIL iv 9983a = 79 Sabbatini Tumolesi

Cumis gl(adiatorum) p(aria) XX | [et eorum] suppos[iticii pu]gn(abunt) k(alendis) Oct(obres) III pr(idie) N[onas Octobres] | cruciarii uen(atio) et uela er(unt) ‖ Cunicl(us) | Lucceio | sal(utem).

Cumis
Ἀλκίμιλ(λ)α
41499_5big
Patrizia Sabbatini Tumolesi, Gladiatorum paria. Annunci di spettacoli gladiatorii a Pompei, Roma 1980.
Peter Kruschwitz, «Romanes eunt domus! Linguistic Aspects of the Sub-Literary Latin in Pompeian Wall Inscriptions», in : T.V. Evans et D.D. Obbink éds., The Language of the Papyri, Oxford 2010, 157-170.

Les formes de théâtre populaire : mime et pantomime

Le mime et les acteurs Theorus et Pierus

Diomède GL i 491,13-16 mimus est sermonis cuius libet <imitatio et> motus sine reuerentia, uel factorum et <dictorum> turpium cum lasciuia imitatio; a Graecis ita definitus: μῖμός ἐστιν μίμησις βίου τά τε συγκεχωρημένα καὶ ἀσυγχώρητα περιέχων.

Un exemple de texte pour les acteurs : P.Oxy. III 413.

Cicéron Cael. 64-65 uelut haec tota fabella ueteris et plurimarum fabularum poetriae, qum est sine argumento, quam nullum inuenire exitum potest! quid enim? isti tot uiri […] cur Licinium de manibus amiserunt? […] (65.) […] tempore igitur ipso se ostenderunt, cum Licinius uenisset, pyxidem expediret, manum porrigeret, uenenum traderet. mimi ergo iam exitus, non fabulae; in quo cum clausula non inuenitur, fugit aliquis e manibus, dein scabilla concrepant, aulaeum tollitur.

Cicéron fam. 9,16,7 (ad L. Papirium Paetum, a. 46) nunc uenio ad iocationes tuas, quoniam tu secundum Oenomaum Acci non, ut olim solebat, Atellanam sed, ut nunc fit, mimum introduxisti.

CIL iv 1917 = fasti mimici et pantomimici n° 143 Bonaria : Theorus est Holconi nec tamen Mazgaba | amicus est Holconi nec tamen [P]yrrhicus.

CIL iv 1891 littera Theorianis semper dictura salutem | nomine nunc Dextri tempus in omne manet

CIL iv 1901 = fasti mimici et pantomimici n° 145 Bonaria : M(arci) Pilei Piere lux | Pompeianorum S Ἄλκιμος.

La pantomime et le cilicien Pylade à Pompéi

Athénée 20 d-e τῆς δὲ κατὰ τοῦτον ὀρχήσεως τῆς τραγικῆς καλουμένης πρῶτος εἰσηγητὴς γέγονε Βάθυλλος ὁ Ἀλεξανδρεύς, ὅν φησι παντομίμους ὀρχήσασθαι Σέλευκος [FGH 341 F*5 = 81 Müller]. τοῦτον τὸν Βάθυλλόν φησιν Ἀριστόνικος [frg. 43 Razzetti] καὶ Πυλάδην, (e.) οὗ ἐστι καὶ σύγγραμμα περὶ ὀρχήσεως, τὴν Ἰταλικὴν ὄρχησιν συστήσασθαι ἐκ τῆς κωμικῆς, ἣ ἐκαλεῖτο κόρδαξ, καὶ τῆς τραγικῆς, ἣ ἐκαλεῖτο ἐμμέλεια, καὶ τῆς σατυρικῆς, ἣ ἐλέγετο σίκιννις (διὸ καὶ οἱ σάτυροι σικιννισταί), ἧς εὑρετὴς Σίκιννός τις βάρβαρος. οἳ δέ φασιν ὅτι Κρὴς ἦν ὁ Σίκιννος. ἦν δὲ ἡ Πυλάδου ὄρχησις ὀγκώδης παθητική τε καὶ πολυπρόσωπος, ἡ δὲ Βαθύλλειος ἱλαρωτέρα· καὶ γὰρ ὑπόρχημά τι τοῦτον διατίθεσθαι.

CIL x 1074d = 1 Sabbatini Tumolesi

A(ulus) Clodius A(uli) f(ilius) | Men(enia) Flaccus IIuir i(ure) d(icundo) ter quinq(uennalis) | trib(unus) mil(itum) a populo | primo duomuiratu Apollinarib(us) in foro pompam | tauros taurocentas succursores pontarios | paria III pugiles cateruarios et pyctas ludos | omnibus acruamatis pantomimisq(ue) omnibus et | Pylade et 𐆘 n(ummum) ↂ (decem milia) in publicum pro duomuiratu. secundo duomuiratu quinq(uennalis) Apollinaribus in foro | pompam tauros taurarios succursores pugiles | cateruarios poster(o) die solus in spectaculis athletas | par(ia) XXX glad(iatorum) par(ia) V et gladiat(orum) par(ia) XXXV et | uenation(es) tauros taurocentas apros ursos | cetera uenatione uaria cum collega | tertio duomuiratu ludos factione prima | adiectis acruamatis cum collega.

La compagnie d’acteurs des Vmmidii

Pline le Jeune epist. 7,24,1.4 Vmmidia Quadratilla paulo minus octogensimo aetatis anno decessit usque ad nouissimam ualetudinem uiridis, atque etiam ultra matronalem modum compacto corpore et robusto. […] habebat illa pantomimos fouebatque, effusius quam principi feminae conuenit. hos Quadratus non in theatro, non domi spectabat, nec illa exigebat.

CIL x 1946 C(aius) Vmmidius | Actius | Anicetus | pantomimus
CIL x 5399 Acti dominus | scaenicorum ua(le).
CIL x 3877 scaen(ae) domine u(a)le.
CIL iv 2150 Castresis uale | Castresis ua(le) | calos A(c)tio | Castresis ua(le) | Anicet(e) ua(le)
CIL iv 1646 Chloe Acti Castresis
CIL iv 2180 calos Castrensis s(alutem)
CIL iv 2290 Castrensis
CIL iv 1661 Sicule Castre(n)sis | Chrysaspis
CIL iv 10643a Anicete Paris ua(le)
CIL iv 2179 calos Paris
CIL iv 1679 = CLE 931 inuicte Castre(n)sis | habeas propiteos | deos tuos tres it|e(m) et qui leges | calos Hedone | ualeat qui legerit | (H)edone dicit | assibus hic | bibitur dipundium | si dederis meliora | bibes quattus | si dederis uina(m) | Falerna(m) bib(es) calos Castre(n)si.
CIL iv 8618a Mystice ua(le)
CIL iv 8618b Chloe
CIL iv 10643c L. Acti ua(le) Mystice mus(ice) comici Icui. . . pro te fuimu(s)
CIL iv 5198 Mystichii ua(le)
CIL iv 5196 ΜΥΤϹϹ
CIL iv 10643b Echio uale
CIL iv 1110 Echio ua(le) | Iuuenis ua(le)
CIL iv 1980 Acti ua(le) Iuuenis ua(le)
CIL iv 3891 Acti Anicete ua(le) | Hore ua(le)
CIL iv 5414 Echio | Chrasto
CIL iv 5233 histrionica Actica
histrio «acteur de pantomime» cf. Pétrone 52,9 atque ipse erectis supra frontem manibus Syrum histrionem exhibebat concinente tota familia: madeia perimadeia.
CIL iv 2463b Actic(?)a
CIL iv 3015 Actia
CIL x 5395 Acti(c?)a. . . . . | populi cito | redi uale.
CIL iv 2413d (Aniceti?)ania | Acti Castresis ua(le) Anicetiane

Le public

CIL iv 7919 C(aium) Cuspium Pansam aed(ilem) o(ro) u(os) f(aciatis) | Purpurio cum Paridianis.
CIL iv 8885 Triaria P(a)rid(ianis salutem?) | Paris (uale?)
CIL iv 888a Triaria Paridianis sal(utem)
CIL iv 888b Triaria Parid(ianis)
CIL iv 888c Triaria Pa(ri)|dianis
CIL iv 2155 C(aius) Cominius Pyrrichus et | L(ucius) Nouius Priscus et L(ucius) Campius | Primigenius fanatici tres | a puluinar(i) Synethaei | hic fuerunt cum Martiale | sodale Actiani Anicetiani | sinceri Saluio sodali feliciter.
CIL iv 2154 (P)yrrichus Saluio sodali sal(utem).
Edith Hall et Rosie Wyles éds., New Directions in Ancient Pantomime, Oxford 2008.

Les formes de théâtre populaire : l’Atellane

L’origine pré-littéraire et l’emploi de la langue osque

Tite-Live 7,2,11-12 postquam lege hac fabularum ab risu ac soluto ioco res auocabatur et ludus in artem paulatim uerterat, iuuentus histrionibus fabellarum actu relicto ipsa inter se more antiquo ridicula intexta uersibus iactitare coepit; unde exodia postea appellata consertaque fabellis potissimum Atellanis sunt; (12.) quod genus ludorum ab Oscis acceptum tenuit iuuentus nec ab histrionibus pollui passa est; eo institutum manet, ut actores Atellanarum nec tribu moueantur et stipendia, tamquam expertes artis ludicrae, faciant.

Diomède GL i 489,32-490,3. 18-20 tertia species [ fabulae togatae] est fabularum Latinarum quae a ciuitate Oscorum Atella, in qua primum coeptae, appellatae sunt Atellanae, argumentis dictisque iocularibus similes satyricis fabulis Graecis. […] Latina Atellana a Graeca satyrica differt quod in satyrica fere satyrorum personae inducuntur aut siquae sunt ridiculae similes satyris, Autolycus Busiris; in Atellana Oscae personae, ut Maccus.

Strabon 5,3,6 τῶν μὲν γὰρ Ὄσκων ἐκλελοιπότων ἡ διάλεκτος μένει παρὰ τοῖς Ῥωμαίοις, ὥστε καὶ ποιήματα σκηνοβατεῖσθαι κατά τινα ἀγῶνα πάτριον καὶ μιμολογεῖσθαι.

Cicéron 7,1,3 (ad M. Marium, oct. 55) non enim te puto Graecos aut Oscos ludos desiderasse, praesertim cum Oscos uel in senatu uestro spectare possis, Graecos ita non ames ut ne ad uillam quidem tuam uia Graeca ire soleas.

Suétone 39,1 edidit [sc. Iulius Caesar] spectacula uarii generis : munus gladiatorium, ludos etiam regionatim urbe tota et quidem per omnium linguarum histriones, item circenses athletas naumachiam.

Suétone 43,1 fecitque [sc. Augustus ludos] nonnumquam etiam uicatim ac pluribus scaenis per omnium linguarum histriones.

Les masques

Festus p. 238,12-20 Lindsay : Personata fabula quaedam Naeui incribitur, quam putant quidam primum <actam> a personatis histrionibus. sed cum post multos annos comedi et tragoedi personis uti coeperint, uerisimilius est eam fabulam proter inopiam comoedorum actam nouam per Atellanos, qui proprie uocantur personati; quia ius est is non cogi in scena ponere personam, quod ceteris histrionibus pati necesse est.

Les exemplaires de la « Bottega dell’arte » de Pompéi

2010_06_27_21_38_51 2010_06_27_21_41_59 2010_06_27_21_43_04

L’Atellane littéraire

Le Postribulum de Pomponius
Pomponius AT 148 ego rumorem parui facio, dum sit rumen qui impleam.
Pomponius AT 149 continuo ad te centuriatim current qui panem petent.
Pomponius AT 150 ego quaero quod comedim; has quaerunt quod cacent: contrariumst.
Pomponius AT 153 quis hic est? quam ob rem hic prostat? rictum et labeas cum considero…
Pomponius  AT 154-155 ut nullum ciuem pedicaui per dolum ︱nisi ipsus orans ultro qui ocquiniceret.
Pomponius AT 156-157 iamne abierunt? iam non tundunt? iamne ego in tuto satis? ︱ numquis hic restitit qui non dum labeas lirarit mihi?
Pomponius AT 158 si ualebit plus, in buccam baetet siticinis schema.
Le Praeco posterior de Pomponius
Pomponius AT 133 uis facere nouerca uetulum derepente deserat?
Pomponius AT 141-143 ego dedita opera te, pater, solum foras ︱ seduxi, ut nequis esset testis tertius ︱ praeter nos, tibi cum tunderem labeas lubens.

L’Atellane impériale et le développement des cantica

Tacite ann. 4,14,3 uariis dehinc et saepius inritis praetorum questibus, postremo Caesar de immodestia histrionum rettulit: multa ab iis in publicum seditiose, foeda per domos temptari; Oscum quondam ludicrum, leuissimae apud uulgum oblectationis, eo flagitiorum et uirium uenisse <ut> auctoritate patrum coercendum sit. pulsi tum histriones Italia.

Suétone Galb. 13 quare aduentus eius non perinde gratus fuit, idque proximo spectaculo apparuit, siquidem Atellanis notissimum canticum exorsis [atell. 2 Ribbeck]:
uenit Dorsennus a uilla
cuncti simul spectatores consentiente uoce reliquam partem ret<t>ulerunt ac saepius uersu repetito egerunt.

 

Suétone Ner. 39 et Datus Atellanarum histrio in cantico quodam [atell. 4 Ribbeck]
ὑγίαινε πάτερ, ὑγίαινε μῆτερ
ita demonstrauerat, ut bibentem natantemque faceret, exitum scilicet Claudi Agrippinaeque significans, et in nouissima clausula [atell. 5 Ribbeck]
Orcus uobis ducit pedes
senatum gestu notarat.
Renato Raffaelli et Alba Tontini éds., L'atellana letteraria, Urbino 2010.
Renato Raffaelli et Alba Tontini éds., L'atellana preletteraria, Urbino 2013.

Les ludi scaenici à Pompéi

Ménandre

Le portrait du poète

Menander
hic primu(s)
(nouam?) com-
(o)ediam scripsit
. . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . .
lib(ri) quattuor
(éd. A. Maiuri 1931)
Menander
hic primus
om[niu]m como-
ediam scripsit
[Trig?]eminorum
xii
lib(er) iiii.
(CIL iv 7350)
l. 6-7 xii denarii libellae iiii : cf. Ménandre PCG 116 ap. Harpocration p. 204. 4-8 Dindorf ὅτι δὲ καὶ οἱ δοῦλοι ἀφεθέντες ὑπὸ τῶν δεσποτῶν ἐτέλουν τὸ μετοίκιον ἄλλοι τε τῶν κωμικῶν δεδηλώκασι καὶ Ἀριστομένης [PCG 16]. Μένανδρος δ' ἐν Ἀνατιθεμένῃ [PCG 33] καὶ ἐν Διδύμαις πρὸς ταῖς ιβʹ δραχμαῖς καὶ τριώβολόν φησι τούτους τελεῖν.

Un écho des Épitrepontes ?

CIL iv 1877 = CLE 42
zetema
mulier ferebat filium similem sui
nec meus est nec mi similat sed
uellem esset meus
et ego uoleba(m) ut meus esset.
945
952
955
(Ἁβρ.) οὐκ ἦν ἐ̣[μὸν τὸ π]α[ιδίον
(Χαρ.) οὐκ ἦν σό[ν;
(Ἁβρ.) βούλει μ’ ἀπ[
(Ἁβρ.)                                           μὴ μάχου,
γλυκύτ]ατε· τῆς γαμετῆς γυναικός ἐστί σου
τέκνον] γ[ά]ρ, οὐκ ἀλλότριον.
(Χαρ.)                                      εἰ γὰρ ὤφελεν.
(Ἁβρ.) νὴ τὴν] φίλην Δήμητρα.
(Χαρ.)                                 τίνα λόγον λέγεις;
(Ἁβρ.) τίνα; τὸν] ἀληθῆ.
(Χαρ.)                            Παμφίλης τὸ παιδίον;
           ἀλλ’ ἦν ἐμ]ό̣ν.
(Ἁβρ.)                      καὶ σόν γ’ ὁμοίως.
(Χαρ.)                                              Παμφίλης;
    Ἁβρότο]ν̣ον ἱκετεύω σε, μ[ή] μ’ ἀναπτεροῦ.

Souvenirs de la palliata ?

CIL iv 1899 = CLE 233 hominem reddit rhetor qui emit seruum [doctu]m os non habet.
CIL iv 1883 = CLE 233 nemo est bellus nisi qui amauit mulie[r]em adules(centulus).

Le personnage du parasite

CIL iv 1937 quisque me ad c[e]nam uocarit u(aleat).
CIL iv 1880 = CLE 933 L(ucius) Istacidi(us) at quem non ceno barbarus ille mihi est.
Plaute capt. 478-48
nam <ego> ut dudum hinc abii, accessi ad adulescentes in foro:
“salvete – inquam – quo imus – {una} inquam – ad prandium?” atque illi tacent.
“quis ait: hoc? aut quis profitetur?” inquam. quasi muti silent,
neque me rident. “ubi cenamus <una>?” inquam. atque illi abnuont.

Sénèque tragique

CIL iv 4418
Lucius
        ae
Annus
Senecas
 
CIL iv 6698
Idai cernu nemora
seneca
Wolfgang Dieter Lebek, «Senecas Agamemnon in Pompeji (CIL IV 6698)», Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 59 (1985), pp. 1-6.

Le langage formulaire de l’élégie dans les graffiti de Pompéi

Les épigrammes de la Basilique

CIL iv 1893 = CLE 1785 : Ovide am. 1,8,77-78
surda sit oranti tua ianua laxa ferenti
   audiat exclusi uerba receptus [a]man[s].
CIL iv 1894 = CLE 1785 : Properce 4,5,47-48
ianitor ad dantis uigilet si pulsat inanis
   surdus in obductam somniet usqu[e] seram.
CIL iv 1895 = CLE 936
quid pote tan durum saxso aut quid mollius unda?
   dura tamen molli saxsa cauantur aqua.

 

Cf. Ovide ars 1,475-576
quid magis est saxo durum, quid mollius unda?
   dura tamen molli saxa cauantur aqua.
CIL iv 1896 = CLE 33
ubi perna cocta est si conuiuae apponitur
non gustat pernam lingit ollam aut caccabum.

CIL iv 1898 = CLE 948

quisquis amat calidis non debet fontibus uti
   nam nemo flammas ustus amare potest.
La formule quisquis amat… amare potest

CIL iv 3199 = CLE 946 qu(i)sq. amat ualeat pereat qui noscit amare
CIL iv 4659 = CLE 2063 quisquis amat pereat Ma[3]
CIL iv 4663 = CLE 2063 quisquis amat perea(t)
CIL iv 5186 = CLE 2063 quisquis amat per(eat)

CIL iv 4091 = CLE 945
(quis)quis amat ualeat pereat qui nescit amare
   bis tanto pereat quisquis amare uetat.

CIL 1173 = CLE 946
quisquis ama(t) ualia(t) peria(t) qui nescit ama[re]
   bis tanti periat quisquis amare uota(t)

CIL iv 1824 = CLE 947
quisquis amat ueniat Veneri uolo frangere costas
   fustibus et lumbos debilitare deae.
si potest illa mihi tenerum pertundere pectus
   quit ego non possim caput i[ll]ae frangere fuste?

CIL iv 6892 = CLE 2056
quisquis amat nigra(m) nigris carbonibus ardet
   nigra(m) cum uideo mora libenter {a}ed{e}o.

Properce 2,23,23-24
libertas quoniam nulli iam restat amanti,
   nullus liber erit, si quis amare uolet.

Ovide am. 2,19,45-46
ille potest uacuo furari litore harenas,
   uxorem stulti siquis amare potest.

Ovide epist. 15,85-86
quid mirum, si me primae lanuginis aetas
   abstulit, atque anni quos uir amare potest?

Properce 1,6,11-12
his ego non horam possum durare querelis:
   ah pereat, si quis lentus amare potest!

Properce 2,26b,27-28
multum in amore fides, multum constantia prodest:
   qui dare multa potest, multa et amare potest.

Ovide trist. 3,4b,71-72
nec meus indicio latitantes uersus amicos
   protrahet; occulte siquis amabit, amet.

Ovide ars 2,241,-242
quod Phoebum decuit, quem non decet? exue fastus,
   curam mansuri quisquis amoris habes.

Properce 4,5,77-78
quisquis amas, scabris hoc bustum caedite saxis,
   mixtaque cum saxis addite verba mala!

Ovide rem. 579-580
quisquis amas, loca sola nocent, loca sola caveto!
   quo fugis? in populo tutior esse potes.

Ovide rem. 13-14
siquis amat quod amare iuuat, feliciter ardens
   gaudeat, et uento nauiget ille suo.

Ovide rem. 613-614
siquis amas, nec uis, facito contagia uites;
   haec etiam pecori saepe nocere solent.

Tibulle 1,2,29-30
quisquis amore tenetur, eat tutusque sacerque
   qualibet: insidias non timuisse decet.

Properce 3,16,13-14
quisquis amator erit, Scythicis licet ambulet oris,
   nemo adeo ut feriat barbarus esse uolet.

CIL iv 1645 = CLE 953

si quis forte meam cupiet uio[lare] puellam
   illum in desertis montibus urat amor.

 

Cf. Tibulle 1,6,51-52
parcite, quam custodit Amor, uiolare puellam,

ne pigeat magno post didicisse malo.

Horace epist. 2,2,1-5

Flore, bono claroque fidelis amice Neroni,
si quis forte uelit puerum tibi uendere natum
Tibure uel Gabiis et tecum sic agat: “hic et
candidus et talos a uertice pulcher ad imos
fiet eritque tuus nummorum milibus octo…”
Martial 4,42,1-6
si quis forte mihi possit praestare roganti,
   audi, quem puerum, Flacce, rogare uelim.
Niliacis primum puer hic nascatur in oris:
   nequitias tellus scit dare nulla magis.
sit niue candidior: namque in Mareotide fusca
   pulchrior est, quanto rarior, iste color.
CIL iv 1645 = CLE 953 v. 1 cf.
Properce 1,10,21-22
tu caue ne tristi cupias pugnare puellae,
   neue superba loqui, neue tacere diu.

CIL iv 1645 = CLE 953 v. 2 cf.
Ovide am. 3,1,19-20
saepe aliquis digito uatem designat euntem,
 atque ait “hic, hic est, quem ferus urit Amor!”

Ovide epist. 4,51-52
namque mihi referunt, cum se furor ille remisit,
 omnia; me tacitam conscius urit amor.

CIL iv 1645 app. crit.
Cresces, quisque meam futuit riualis amicam
   illum secret[i]s montibus ursus edat.

 

CIL iv 4971 = CLE 935,14-15
sei quid amor ualeat nostei sei te hominem scis
   commiseresce mei da ueniam ut ueniam.
v. 2 cf.
Ovide epist. 4,156
   da ueniam fassae duraque corda doma!

Ovide epist. 7,105
da ueniam culpae! decepit idoneus auctor

Ovide epist. 17,227
da ueniam fassae – non sunt tua munera tanti

Ovide epist. 19,4
   da ueniam fassae; non patienter amo!

Ovide epist. 19,149
da ueniam seruaque duos! natat ille, sed isdem

Ovide ars 2,38
   da ueniam coepto, Iupiter alte, meo

Les épigrammes de la maison de M. Fabius Rufus

Heikki Solin, «Die Wandinschriften im sog. Haus des M. Fabius Rufus», in : B. Andreae et H. Kyrieleis éds., Neue Forschungen in Pompeji, Recklinghausen 1975, 243-266.

38 Giordano = 57 Solin

uenimus h[oc c]upidi multo magis ire cupimus
   set retinet nostros illa puella pedes.
CIL iv 1227 = CLE 928
uenimus huc cupidi multo magis {h}ire cupimus
   ut liceat nostros uisere Roma Lares.

CIL iv 2995 = CLE 2060
[uenim]us hoc cupidi multo magis ire cupimus

CIL iv 6697 = CLE 2060
uenimus hoc cupidi multo magis ire cupimus

CIL iv 8114
cupidi multo magis cupimus

CIL iv 8231a
uenimus {h} huc cupidi multo magis ire cu(pi)mus

CIL iv 8891
uenimus huc cupidi scribit{t} Cornelius Martialis

CIL iv 9849
[uenimus h]oc cupidi multo magis ire cupimus

CIL iv 10065a
uenimus hoc cupidi multo magis

CIL iv 10640 (Herculanum)
uenimus uenimus hoc cupidi multo magis ire cupimus
Ovide epist. 10,57-58
uenimus huc ambo; cur non discedimus ambo?
   perfide, pars nostri, lectule, maior ubi est?

 

Ovide rem. 215-218
flebis, et occurret desertae nomen amicae,
   stabit et in media pes tibi saepe uia:
sed quanto minus ire uoles, magis ire memento;
   perfer, et inuitos currere coge pedes.

 

Ovide rem. 299-302
saepe refer tecum sceleratae facta puellae,
   et pone ante oculos omnia damna tuos.
“illud et illud habet, nec ea contenta rapina est:
   sub titulum nostros misit auara lares.”

42 Giordano = 61 Solin

uelle(m) essem gemma hora non amplius una
ut tiui signanti oscula missa dare(m).
CIL iv 10241
uellem essem gemma (h)ora non amplius una
   ut tibi signanti oscula pressa darem.

CIL iv 1698 (p 463, 704) = CLE 359
gemma(m) uelim fieri hora non(a)
carm. conuiu. 18 Page
εἴθ’ ἄπυρον καλὸν γενοίμην μέγα χρυσίον
καί με καλὴ γυνὴ φοροίη καθαρὸν θεμένη νόον.

 

AP 5,84
εἴθε ῥόδον γενόμην ὑποπόρφυρον, ὄφρα με χερσὶν
 ἀρσαμένη χαρίσῃ στήθεσι χιονέοις.

 

Ovide am. 2,15,9. 15-18
o utinam fieri subito mea munera possem
[…]
idem ego, ut arcanas possim signare tabellas,
   neue tenax ceram siccaque gemma trahat,
umida formosae tangam prius ora puellae –
   tantum ne signem scripta dolenda mihi.

 

Ovide am. 2,7,11 atque ego peccati uellem mihi conscius essem
Ovide epist. 15,195 nunc uellem facunda forem.
Ovide met. 9,735 uellem nulla forem.
Ovide met. 10,632 a ! miser Hippomene, nollem tibi uisa fuissem.
Ovide met. 14,482 uellem horum pars una fuissem.

 

Virgile Aen. 1,683-684
tu faciem illius noctem non amplius unam
falle dolo et notos pueri puer indue uultus.
Virgile ecl. 3,105 spatium non amplius          ulnas.
Horace sat. 1,1,54 liquidi non aplius               urna.
Horace sat. 1,1,121 uerbum non amplius     addam.
Ovide met. 4,257 … non amplius                     auctor.
Ovide met. 11,478 medium non aplius          aequor.
Ovide trist. 1,8,25 toto non aplius                    aeuo.
Ovide Pont. 1,7,25-26
utque tibi fuerit mecum nihil amplius, uno
   nempe salutaris quam prius ore minus.

45 Giordano = 59 Solin

felicem somnum qui tecum nocte quiescet
   hoc ego si facere(m) multo felicior esse(m)

 

Ovide am. 2,9,39-42
infelix, tota quicumque quiescere nocte
sustinet et somnos praemia magna uocat!
stulte, quid est somnus, gelidae nisi mortis imago!
   longa quiescendi tempora fata dabunt.

 

Vergile Aen. 7,414
am mediam nigra carpebat nocte quietem.

 

Valérius Flaccus 6,158
gaudet Auerna palus, gaudet iam nocte quieta.

 

Silius Italicus 17,160
namque grauis curis carpit dum nocte quietem.

46 Giordano = 66 Solin

uasia quae rapui quaeris formosa puella ?
accipe quae rapui non ego solus amạ[ns ?]
quisquis amat ualeat.

 

Ovide am. 2,10,20 simque mei lecti non ego solus onus.

Ovide rem. 319 bracchia quam non sunt nostrae formosa puellae
CLE 1136,3 nobilis Euphrosyne, facilis formosa puella
CLE 1302,1 docta lyra, grata et gestu, formosa puella
Tibulle 1,1,55 me retinent uinctum formosae uincla puellae
Ovide am. 1,9,43 inpulit ignauum formosae cura puellae
Ovide ars 1,55 tot tibi tamque dabit formosas Roma puellas
Ovide ars 3,417 utilis est uobis, formosae, turba, puellae
Ovide am. 1,6,63-64 non te formosae decuit seruare puellae |limina
Ovide am. 2,1,37 ad mea formosos uultus adhibete, puellae
Ovide am. 2,15,1 anule, formosae digitum uincture puellae
Ovide am. 2,15,17 umida formosae tangam prius ora puellae
Ovide am. 2,19,37 ad tu, formosae nimium secure puellae
Ovide am. 3,7,1 at non formosa est, at non bene culta puella
Ovide rem. 709 uos quoque formosis uestras conferte puellas
CLE 940,1 omnia formonsis cupio donare puellis
CLE 1038,3 Iunia formosas inter memoranda puella[s]
Rudolf Wachter, «"Oral Poetry" in ungewohntem Kontext: Hinweise auf mündliche Dichtungstechnik in den pompejanischen Wandinschriften», Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 121 (1998), 73-89.

Les citations littéraires dans les graffiti de Pompéi

citations-litteraires

Virgile

fullones ululamque cano, non arma uirumque.

Ovide

candida me docuit nigras odisse puellas,
   odero se potero, se non, inuitus amabo.
scipsit [sic !] Venus fisica Pompeiana.

 

CIL iv 9847
candida me docuit nigras o[d]isse puellas
   odero si potero si non inuitus amabo.

 

Properce 1,1,5
donec me docuit [sc. amor] castas odisse puellas.

 

Ovide am. 3,11,35
odero, si potero; si non, inuitus amabo.

 

Ovide am. 2,4,39-44
candida me capiet, capiet me flaua puella,
   est etiam in fusco grata colore Venus.
seu pendent niuea pulli ceruice capilli,
   Leda fuit nigra conspicienda coma;
seu flauent, placuit croceis Aurora capillis.
   omnibus historiis se meus aptat amor.

Les épigrammes de Tiburtinus

tiburtinus-copie

La référence à l’auteur

Tiburtinus epoese

(absence de signes d’autographie dans les épigrammes)

CIL vi 2938 = v *429,28 = CLE 1099,9-11 (Rome)
uersiculos ︱ Cornelius epoi [sc. ἐπόει] ︱ co<l>legae et amico.

CLE 735,5 (Rome)
co<m>posuit uersos Marcian[us

CIL xi 4246 = CLE 1825,1-2 (Terni, Ombrie)
hos ego uersus feci Atinatia ︱ Verecunda …

CLE 662,13 (Rome)
H]esperius quem nutrit i(n)scripsit

CIL ii 391,11 = CLE 485 (Conimbriga, Lusitanie)
Valerius Avitus hoc scripsi Conimbrica natus

CIL iv. 4966 = CLE 934

quid fi]t? ui me, oculi, posquam deducxstis in ignem,
no]n ob uim uestreis largificatis geneis.
ust]o non possunt lacrumae restinguere flamam:
hui]c os incendunt tabificantque animum.

v. 2 cf. Pacuvius TRF 414 = 239,6 Schierl ap. Cic. de orat. 3,157
grando mixta imbri largifico subita praecipitans cadit.

v. 3-4 usto … huic Courtney : cf. CIL iv 1898 = CLE 948 quisquis amat calidis non debet fontibus uti ︱ nam nemo flammas ustus amare potest.

v. 4 cf. Accius TRF 421 = 497 Dangel ap. Non. 179,26 M. = 263 L.
pernici orbificor líberorum leto et tabificabili.

Polystrate AP 12,91
δισσὸς Ἔρως αἴθει ψυχὴν μίαν. ὦ τὰ περισσὰ
ὀφθαλμοὶ πάντῃ πάντα κατοσσόμενοι,
εἴδετε τὸν χρυσέαισι περίσκεπτον Χαρίτεσσιν
Ἀντίοχον, λιπαρῶν ἄνθεμον ἠιθέων.
ἀρκείτω. τί τὸν ἡδὺν ἐπηυγάσσασθε καὶ ἁβρὸν
Στασικράτη, Παφίης ἔρνος ἰοστεφάνου;
καίεσθε, τρύχεσθε, καταφλέχθητέ ποτ’ ἤδη·
οἱ δύο γὰρ ψυχὴν οὐκ ἂν ἕλοιτε μίαν;

Méléagre AP 12,92
ὦ προδόται ψυχῆς, παίδων κύνες, αἰὲν ἐν ἰξῷ
Κύπριδος, ὀφθαλμοί, βλέμματα χριόμενοι,
ἡρπάσατ’ ἄλλον Ἔρωτ’, ἄρνες λύκον, οἷα κορώνη
σκορπίον, ὡς τέφρη πῦρ ὑποθαλπόμενον.
δρᾶθ’, ὅ τι καὶ βούλεσθε. τί μοι νενοτισμένα χεῖτε
δάκρυα, πρὸς δ’ Ἱκέτην αὐτομολεῖτε τάχος;
ὀπτᾶσθ’ ἐν κάλλει, τύφεσθ’ ὑποκαόμενοι νῦν,
ἄκρος ἐπεὶ ψυχῆς ἐστὶ μάγειρος Ἔρως.

Térence eun. 83-85
totus, Parmeno,
tremo, horreoque, postquam aspexi hanc. — bono animo es,
accede ad ignem hunc, iam calesces plus satis.

Plaute merc. 588-592
sumne ego homo miser, qui nusquam bene queo quiescere?
si domi sum, foris est animus, sin foris sum, animus domist.
ita mi in pectore atque in corde facit amor incendium:
ni ex oculis lacrumae defendant, iam ardeat credo caput.
spem teneo, salutem amisi; redeat an non, nescio.

CIL iv. 4967 = CLE 935,1-2

iamque omn]es ueicinei incendia participantur,
sei faciam] flammam tradere utei liceat.

Callimaque ( ?) AP 5,23 = 63* Pfeiffer
οὕτως ὑπνώσαις, Κωνώπιον, ὡς ἐμὲ ποιεῖς
κοιμᾶσθαι ψυχροῖς τοῖσδε παρὰ προθύροις.
οὕτως ὑπνώσαις, ἀδικωτάτη, ὡς τὸν ἐραστήν
κοιμίζεις, ἐλέου δ’ οὐδ’ ὄναρ ἠντίασας.
γείτονες οἰκτείρουσι, σὺ δ’ οὐδ’ ὄναρ· ἡ πολιὴ δέ
αὐτίκ’ ἀναμνήσει ταῦτά σε πάντα κόμη.

AP 9,15
οὗτος ὁ πῦρ καύσειν διζήμενος, οὗτος ὁ νύκτωρ
τὸν καλὸν ἱμείρων λύχνον ἀναφλογίσαι,
δεῦρ’ ἀπ’ ἐμῆς ψυχῆς ἅψον σέλας· ἔνδοθι γάρ μου
καιόμενον πολλὴν ἐξανίησι φλόγα.

AP 16,209
οὗτος ὁ τὸν δαλὸν φυσῶν, ἵνα λύχνον ἀνάψῃς,
δεῦρ’ ἀπ’ ἐμᾶς ψυχᾶς ἅψον· ὅλος φλέγομαι.

CIL iv. 1941 = CLE 48 tu qui lucernam cogitas accendere, cal[ens] adest os.

CIL iv. 4968 = CLE 935,3-6

noct]ibus peruig[ilans totis ego propter a]morem,
se]i detur deiu[am posse uidere meam,
congla]cio s[ub sideribus, sed pectus] in aestost
]huc[                                  ]t.

Asclépiade AP 5,189
νὺξ μακρὴ καὶ χεῖμα, μέσην δ’ ἐπὶ Πλειάδα δύνει,
κἀγὼ πὰρ προθύροις νίσσομαι ὑόμενος,
τρωθεὶς τῆς δολίης κείνης πόθῳ· οὐ γὰρ ἔρωτα
Κύπρις, ἀνιηρὸν δ’ ἐκ πυρὸς ἧκε βέλος.

v. 1 cf. Plaute Curc. 181 Venerin peruigilare te uouisti, Phaedrome ?

v. 2 cf. Méléagre AP 5,137,3 αὐτὰ γὰρ μί' ἐμοὶ γράφεται θεός ; Catulle 68,70-71 cum mea se molli candida diua pede | intulit ; Donat ad eun. prol. 9,3 adulescens primo aspectu pulchrae uirginis uelut numinis uisu perculsus exhorruit, unde fabulae Phasma nomen est

CIL iv. 4969 = CLE 935,7-10

i(?)]n ore ap[
nummos con]sumat aut ea ua[na putet,
sumpti opus est a[
]udam aut ei[…]udae

v. 3 cf. CIL iv 4973 = CLE 935,22 multa opus sunt

Catulle 69, 3-4
non si illam rarae labefactes munere uestis
aut perluciduli deliciis lapidis.

CIL iv. 4970 = CLE 935,11-12

nil sibi] habere aiunt Eum[am totum]que locare:
q]uiḍ ṭum? [plus a]deo condere uti liceat.

v. 2a cf. CIL iv 4966 = CLE 934,1 quid fit?

v. 2b cf. CIL iv 4967 = CLE 935,2 tradere utei liceat

Catulle 21,1-4
Aureli, pater esuritionum,
non harum modo, sed quot aut fuerunt
aut sunt aut aliis erunt in annis,
pedicare cupis meos amores.

CIL iv. 4971 = CLE 935,14-16

sei quid amor ualeat nostei, sei te hominem scis,
commiseresce mei, da ueniam ut ueniam.
flos Veneris mihi de…

v. 1 cf. Térence Andr. 292-295 si te in germani fratri' dilexi loco | siue haec te solum semper fecit maxumi | seu tibi morigera fuit in rebus omnibus, | te isti uirum do, amicum tutorem patrem ; eun. 880-881 non adeo inhumano ingenio sum, Chaerea, | neque ita inperita ut quid amor ualeat nesciam.

v. 3 cf. AP passim ἄνθος ; 6,292,4 ἡ παῖς άμβρόσιόν τι θάλος.

Méléagre AP 5,182
ἄγγειλον τάδε, Δορκάς· ἰδού, πάλι δεύτερον αὐτῇ
καὶ τρίτον ἄγγειλον, Δορκάς, ἅπαντα· τρέχε·
μηκέτι μέλλε, πέτου … βραχύ μοι, βραχύ, Δορκάς, ἐπίσχες·
Δορκάς, ποῖ σπεύδεις, πρίν σε τὰ πάντα μαθεῖν;
πρόσθες δ’, οἷς εἴρηκα πάλαι … μᾶλλον δὲ … τί ληρῶ;
μηδὲν ὅλως εἴπῃς, ἀλλ’ ὅτι … πάντα λέγε·
μὴ φείδου σὺ τὰ πάντα λέγειν. καίτοι τί σε, Δορκάς,
ἐκπέμπω, σὺν σοὶ καὐτός, ἰδού, προάγων;

CIL iv. 4972 = CLE 935,17-20

Caesia, sei n[umen uitai proferat annos,
sei paruom p[osthac tempus tibi dederit,
es, bibe lude l[ubens: non semper…
nec semper q̣u[imus…

épitaphe pour Sardanapale ap. Athen. 12,530 b
ἔσθιε, πῖνε, παῖζε

Asclépiade AP 12,50,7-8
πίνομεν †οὐ γὰρ ἔρως† μετά τοι χρόνον οὐκέτι πουλύν
σχέτλιε, τὴν μακρὰν νύκτ’ ἀναπαυσόμεθα.

Plaute Bacch. 645-646
nunc amanti ero, filio senis,
quicum ego bibo, quicum edo et amo.

Plaute Cas. 247
immo age, ut lubet, bibe, es, disperde rem.

Plaute mil. 677
es, bibe, animo obsequere mecum atque onera te hilaritudine.

Térence heaut. 345 et 347
datur, fruare dum licet; nam nescias
[…] ei(u)s sit potestas posthac an numquam tibi.

CIL iv. 4973 = CLE 935,21-23

solus amare u[alet qui scit dare multa puellae
multa opus sunt s[
quod nescire dare[

Alfredo M. Morelli, L'epigramma latino prima di Catullo, Cassino 2000, 237-257.

Pompéi : le contexte et son histoire

Stratification ethnique et culturelle

Strabon 5,4,8 ἐχόμενον δὲ φρούριόν ἐστιν Ἡράκλειον ἐκκειμένην εἰς τὴν θάλατταν ἄκραν ἔχον, καταπνεομένην λιβὶ θαυμαστῶς ὥσθ’ ὑγιεινὴν ποιεῖν τὴν κατοικίαν. Ὄσκοι δὲ εἶχον καὶ ταύτην καὶ τὴν ἐφεξῆς Πομπηίαν ἣν παραρρεῖ ὁ Σάρνος ποταμός, εἶτα Τυρρηνοὶ καὶ Πελασγοί, μετὰ ταῦτα δὲ Σαυνῖται· καὶ οὗτοι δ’ ἐξέπεσον ἐκ τῶν τόπων. Νώλης δὲ καὶ Νουκερίας καὶ Ἀχερρῶν, ὁμωνύμου κατοικίας τῆς περὶ Κρέμωνα, ἐπίνειόν ἐστιν ἡ Πομπηία, παρὰ τῷ Σάρνῳ ποταμῷ καὶ δεχομένῳ τὰ φορτία καὶ ἐκπέμποντι.

Cf. Andrew Wallace-Hadrill, « Pompeian identities: Between Oscan, Samnite, Greek, Roman, and Punic », in : E. S. Gruen (éd.), Cultural Identity in the Ancient Mediterranean, Los Angeles, Getty Institute, 2011, 415-27.

Exemples d’inscriptions osques

eksuk.amviannud
eituns.ampt.tribud
tuv.ampt.menerv(as)
(Ex) hoc uico euocati (hac) ad domum publicam, (illa) ad (aedem) Miner(uae)

Poccetti n° 107
MR. ATINIÍS. MR. EÍTIUVAD AÍDÍL. SÚVAD.
Ma(ras) Atinius Ma(rai) f. aedilis de sua pecunia

Le siège de Lucius Cornelius Sulla Felix (89 a.C.) et la constitution de la colonia Veneria Cornelia Pompeianorum

 La construction de l’amphithéâtre par les quinquennales C. Quinctius Valgus et M. Porcius (70 a.C.)

C(aius) Quinctius C(ai) f(ilius) Valgus
M(arcus) Porcius M(arci) f(ilius) duovir(i)
quinq(uennales) coloniai honoris
caussa spectacula de sua
peq(unia) fac(iunda) coer(auerunt) et coloneis
locum in perpetuom deder(unt).

Le tremblement de terre de 62 p.C.

N. Popidius Celsinus et la reconstruction du temple d’Isis : CIL x. 846 = ILS 6367
N(umerius) Popidius N(umeri) f(ilius) Celsinus
aedem Isidis terrae motu conlapsam
a fundamento p(ecunia) s(ua) restituit hunc decuriones ob liberalitatem
cum esset annorum sexs ordini suo gratis adlegerunt.

… après l’éruption de 79 p.C.

CIL iv. 2311
δουμμος
περτουσα
domus pertu(n)sa

Pompéi : les sources écrites

Corpus Inscriptionum Latinarum IV

Inscriptiones parietariae Pompeianae Herculanenses Stabianae, ed. Zangmeister – R. Schoene, 1871.

Inscriptiones lectionis falsae uel suspectae

  1. Inscriptiones pictae
    1. Inscriptiones pictae antiquiores [programmata antiquissima]
    2. Inscriptiones pictae recentiores, adiunctis eis, quae carbone uel terra aliqua scriptae sunt
      L’exemple de Helvius Sabinus : CIL iv 3477
    3. Edicta munerum edendorum
      L’exemple de Lucretius Satrius Valens : CIL iv 3884
  2. Inscriptiones graphio exaratae
  3. Alphabetum

Vasorum fictilium inscriptiones

    1. Penicillo uel carbone uel calamo scriptae
    2. Graphio scriptae
    3. Graecae
Supplementi pars I : Tabulae ceratae Pompeiis repertae, ed. C. Zangmeister, 1898.

(*autre version électronique*)

Supplementi pars II : Inscriptiones parietariae et vasorum fictilium, ed. A. Mau, 1909.
  1. Programmata antiquissima
  2. Tituli picti recentiores
  3. Graphio inscripta
  4. Quadratariorum notae
  5. Vasorum fictilium inscriptiones
Supplementi pars III : Inscriptiones Pompeianae Herculanenses parietariae et vasorum fictilium, ed. M. Della Corte – P. Ciprotti, Fasc. I-IV, 1952-1970.
Supplementi pars IV : Fasc. I ad titulos pictos spectantem, ed. V. Weber – A. Varone – R. Marchionni – J. Kepartová, 2011.

Corpus Inscriptionum Latinarum vol. X

Inscriptiones Bruttiorum, Lucaniae, Campaniae, Siciliae, Sardiniae Latinae, ed. Th. Mommsen, 1883.
Additamenta ad corporis vol. IX et X : Ephemeris epigraphica vol. VIII, ed. M. Ihm, 1899.

Autres ressources

Giordano C. – Casale A., « Iscrizioni pompeiane inedite scoperte tra gli anni 1954-1978 », Atti dell’Accademia Pontaniana n. s. 39, 1991, 273-378.
Raffaele Garrucci, Graffiti de Pompéi : inscriptions et gravures tracés au stylet, Paris 1856.
August Mau, Pompeii. Its Life and Art, trad. angl. London 1899, ch. 56.
Cf. aussi The Ancient Graffiti Project Search Engine

Pompéi : reconstitution d’un espace littéraire

sans-titre

Programme Semestre 1 – 2016-2017 (M1-M3 LC56LA) :
mardi, 15h-17h, bibliothèque de l’UFR de latin, escalier E, 3ᵉ étage

Le processus de romanisation de l’ancienne ville osque de Pompéi, colonisée par Sylla et caractérisée par la présence d’une tradition hellénistique vivante, a produit un espace littéraire riche et multiforme, mais moins connu que les vestiges archéologiques et artistiques qui sont visibles encore aujourd’hui. Afin de reconstituer la circulation des textes et les activités culturelles de Pompéi, nous nous intéresserons à trois types de sources :

  • Les carmina Latina epigraphica pompéiens témoignent de la diffusion de la littérature alexandrine, mais aussi des liens étroits avec les avant-gardes littéraires de Rome, comme le prouvent la production épigrammatique du poète Tiburtinus par rapport à l’expérience néotérique ou l’émergence précoce de thèmes élégiaques dans plusieurs graffiti.
  • En ce qui concerne le théâtre, les genres mineurs comme le mime et l’atellane offrent une vaste typologie de formes parodiques, allant de la représentation caricaturale de différents groupes sociaux jusqu’à la dérision des topoi tragiques, et finissent par « contaminer » d’autres formes d’écriture poétique.
  • Enfin, certains documents de latin non-littéraire, comme les tablettes des Sulpicii et celles de L. Caecilius Iucundus, permettent de faire des parallèles avec la langue des affranchis du Satyricon et de jeter un nouveau regard sur le « réalisme » du roman.

Tous les textes seront distribués dans le cadre du séminaire et mis en ligne sur le carnet de recherche Littérature latine et histoire des textes : https://llhdt.hypotheses.org/.

Index du séminaire :
  1. Pompéi : les sources écrites
  2. Pompéi : le contexte et son histoire
  3. Les épigrammes de Tiburtinus
  4. La diffusion du genre épigrammatique à Rome
  5. La poésie pré-néotérique à Rome
  6. De l’épigramme à l’élégie: Cornélius Gallus
  7. Les citations littéraires dans les graffiti de Pompéi
  8. Le langage formulaire de l’élégie dans les graffiti de Pompéi
  9. Les ludi scaenici à Pompéi
  10. Les formes de théâtre populaire : l’Atellane
  11. Les formes de théâtre populaire : mime et pantomime
  12. Les ludi circenses
  13. Les affiches électorales (programmata)
  14. Les textes juridiques sur tablettes
  15. Les abécédaires
  16. Textes latins sur papyrus d’Herculanum et Pompéi
Plan de Pompéi (CIL iv, 1867)
Plan touristique du site actuel de Pompéi
Alison E. Cooley et M.G.L. Cooley éds., Pompeii and Herculaneum. A Sourcebook, London–New York 2014². 
Marcello Gigante, Civiltà delle forme letterarie nell'antica Pompei, Napoli 1979.