La question de la crudelitas et le deuil public

Pis. 14 idem illo fere biduo productus in contionem ab eo cui sicam quandam praebebas consulatum tuum, cum esses interrogatus quid sentires de consulatu meo, grauis auctor, Calatinus credo aliquis aut Africanus aut Maximus et non Caesoninus Semiplacentinus Caluentius, respondes altero ad frontem sublato, altero ad mentum depresso supercilio crudelitatem tibi non placere. hic te ille homo dignissimus tuis laudibus conlaudauit. crudelitatis tu, furcifer, senatum consul in contione condemnas? non enim me qui senatui parui; nam relatio illa salutaris et diligens fuerat consulis, animaduersio quidem et iudicium senatus. quae cum reprehendis, ostendis qualis tu, si ita forte accidisset, fueris illo tempore consul futurus. stipendio me hercule et frumento Catilinam esse putasses iuuandum!

(15.) quid enim interfuit inter Catilinam et eum cui tu senatus auctoritatem, salutem ciuitatis, totam rem publicam prouinciae praemio uendidisti? quae enim L. Catilinam conantem consul prohibui, ea P. Clodium facientem consules adiuuerunt. uoluit ille senatum interficere, uos sustulistis; leges incendere, uos abrogastis; ui terrere patriam, uos adiuuistis. quid est uobis consulibus gestum sine armis? incendere illa coniuratorum manus uoluit urbem, uos eius domum quem propter urbs incensa non est. ac ne illi quidem, si habuissent uestri similem consulem, de urbis incendio cogitassent; non enim se tectis priuare uoluerunt, sed his stantibus nullum domicilium sceleri suo fore putauerunt. caedem illi ciuium, uos seruitutem expetistis. hic uos etiam crudeliores; huic enim populo ita fuerat ante uos consules libertas insita ut ei mori potius quam seruire praestaret. (16.) illud uero geminum consiliis Catilinae et Lentuli, quod me domo mea expulistis, Cn. Pompeium domum suam compulistis. neque enim me stante et manente in urbis uigilia neque resistente Cn. Pompeio, omnium gentium uictore, umquam se illi rem publicam delere posse duxerunt. a me quidem etiam poenas expetistis quibus coniuratorum manis mortuorum expiaretis; omne odium inclusum nefariis sensibus impiorum in me profudistis. quorum ego furori nisi cessissem, in Catilinae busto uobis ducibus mactatus essem. quod autem maius indicium exspectatis nihil inter uos et Catilinam interfuisse quam quod eandem illam manum ex intermortuis Catilinae reliquiis concitastis, quod omnis undique perditos conlegistis, quod in me carcerem effudistis, quod coniuratos armastis, quod eorum ferro ac furori meum corpus atque omnium bonorum uitam obicere uoluistis?

(17.) sed iam redeo ad praeclaram illam contionem tuam. tu es ille, cui crudelitas displicet? qui, cum senatus luctum ac dolorem suum uestis mutatione declarandum censuisset, cum uideres maerere rem publicam amplissimi ordinis luctu, o noster misericors! quid facis? quod nulla in barbaria quisquam tyrannus. omitto enim illud, consulem edicere ut senatus consulto ne obtemperetur, quo foedius nec fieri nec cogitari quicquam potest; ad misericordiam redeo eius cui nimis uidetur senatus in conseruanda patria fuisse crudelis. (18.) edicere est ausus cum illo suo pari, quem tamen omnibus uitiis superare cupiebat, ut senatus contra quam ipse censuisset ad uestitum rediret. quis hoc fecit ulla in Scythia tyrannus ut eos quos luctu adficeret lugere non sineret? maerorem relinquis, maeroris aufers insignia; eripis lacrimas non consolando sed minando. quod si uestem non publico consilio patres conscripti, sed priuato officio aut misericordia mutauissent, tamen id his non licere per interdicta potestatis tuae crudelitatis erat non ferendae; cum uero id senatus frequens censuisset et omnes ordines reliqui iam ante fecissent, tu ex tenebricosa popina consul extractus cum illa saltatrice tonsa senatum populi Romani occasum atque interitum rei publicae lugere uetuisti. at quaerebat etiam paulo ante de me quid suo mihi opus fuisset auxilio; cur non meis inimicis meis copiis restitissem. quasi uero non modo ego, qui multis saepe auxilio fuerim, sed quisquam tam inops fuerit umquam qui isto non modo propugnatore tutiorem se sed aduocato aut adstipulatore paratiorem fore putaret.

La crudelitas des adversaires

  • Pis. 11 omnibus consiliis quae ad me opprimendum parabantur non interfuisti solum uerum etiam crudelissime praefuisti.
  • Pis. 31 tune etiam, immanissimum ac foedissimum monstrum, ausus es meum discessum illum testem sceleris et crudelitatis tuae <in> maledicti et contumeliae loco ponere?
  • Pis. 66 nam quod uobis iste tantum modo improbus, crudelis, olim furunculus, nunc uero etiam rapax, quod sordidus, quod contumax, quod superbus, quod fallax, quod perfidiosus, quod impudens, quod audax esse uideatur, nihil scitote esse luxuriosius, nihil libidinosius, nihil proteruius, nihil nequius.
  • Pis. 85 cognoscis ex particula parua scelerum et crudelitatis tuae genus uniuersum.
  • Cicéron prou. 2 quod si ille, et paulo ante et quotienscumque ei locus dicendi ac potestas fuit, Gabinium et Pisonem, duo rei publicae portenta ac paene funera, cum propter alias causas tum maxime propter illud insigne scelus eorum et importunam in me crudelitatem, non solum sententia sua sed etiam uerborum grauitate esse notandos putauit, quonam me animo in eos esse oportet, cuius illi salutem pro pignore tradiderunt ad explendas suas cupiditates?
  • Cicéron prou. 8 nihil de hac eius urbana, quam ille praesens in mentibus uestris oculisque defixit, audacia loquor; nihil de superbia, nihil de contumacia, nihil de crudelitate disputo; lateant libidines eius illae tenebricosae, quas fronte et supercilio, non pudore et temperantia contegebat: de prouincia quod agitur, id disputo.
  • Cicéron dom. 23 sit sane hoc de nostris aedibus ac non de publicis templis: unum ostende uerbum consecrationis in ipsa tua lege, si illa lex est ac non uox sceleris et crudelitatis tuae.
  • Cicéron dom. 146 non me bonorum direptio, non tectorum excisio, non depopulatio praediorum, non praeda consulum ex meis fortunis crudelissime capta permouet.
  • Cicéron Sest. 22 ego autem, – uere dicam, iudices, – tantum esse in homine sceleris, audaciae, crudelitatis, quantum ipse cum re publica sensi, numquam putaui.
  • Cicéron Sest. 32 erat igitur in luctu senatus, squalebat ciuitas publico consilio ueste mutata, nullum erat Italiae municipium, nulla colonia, nulla praefectura, nulla Romae societas uectigalium, nullum conlegium aut concilium aut omnino aliquod commune consilium quod tum non honorificentissime de mea salute decreuisset: cum subito edicunt duo consules ut ad suum uestitum senatores redirent. quis umquam consul senatum ipsius decretis parere prohibuit? quis tyrannus miseros lugere uetuit? parumne est, Piso, ut omittam Gabinium, quod tantum homines fefellisti ut neglegeres auctoritatem senatus, optimi cuiusque consilia contemneres, rem publicam proderes, consulare nomen adfligeres? etiamne edicere audebas ne maererent homines meam, suam, rei publicae calamitatem, ne hunc suum dolorem ueste significarent? siue illa uestis mutatio ad luctum ipsorum siue ad deprecandum ualebat, quis umquam tam crudelis fuit qui prohiberet quemquam aut sibi maerere aut ceteris supplicare?
  • Cicéron Sest. 145 ac si scelestum est amare patriam, pertuli poenarum satis: euersa domus est, fortunae uexatae, dissipati liberi, raptata coniunx, frater optimus, incredibili pietate, amore inaudito, maximo in squalore uolutatus est ad pedes inimicissimorum; ego pulsus aris focis deis penatibus, distractus a meis, carui patria, quam, ut leuissime dicam, certe protexeram; pertuli crudelitatem inimicorum, scelus infidelium, fraudem inuidorum.

Le langage tragique de l’In Pisonem : Atrée et Thyeste

L’Atreus d’Accius

Pis. frg. 1 Grimal : pro di inmortales! qui<s> hic inluxit dies mihi quidem, patres conscripti, peroptatus, ut hoc portentum huius loci, monstrum urbis, prodigium ciuitatis uiderem!

Cicéron nat. deor. 3,68 quid ille funestas epulas fratri comparans nonne uersat huc et illuc cogitatione rationem? … [Accius trag. 200-201 Ribbeck = 31-32 Dangel].

Cicéron de orat. 3,219 aliud [sc. genus uocis] uis, contentum, uehemens, imminens quadam incitatione grauitatis:
     iterum Thyestes Atreum adtractatum aduenit,
     iterum iam adgreditur me et quietum exsuscitat:
     maior mihi moles, maius miscendumst malum,
qui illius acerbum cor contundam et comprimam [Accius trag. 198-201 Ribbeck = 29-32 Dangel].


Cicéron nat. deor. 3,68 nec tamen ille ipse est praetereundus,
     qui non sat habuit coniugem inlexe in stuprum,
de quo recte et uerissume loquitur Atreus:
     quod re in summa summum esse arbitror
     periclum, matres coinquinari regias,
     contaminari stirpem, admisceri genus.
at ipsum quam callide, qui regnum adulterio quaereret:
     addo huc quod mihi portento caelestum pater
     prodigium misit, regni stabilimen mei,
     agnum inter pecudes aurea clarum coma [Accius trag. 209-211 Ribbeck = 37-39 Dangel].
uideturne summa inprobitate usus non sine summa esse ratione? nec uero scaena solum referta est his sceleribus sed multo uita communis paene maioribus.

Pis. 82 sed cum me expetat, diligat, omni laude dignum putet, tu me a tuis inimicitiis ad simultatem ueterem uocabis, sic tuis sceleribus rei publicae praeterita fata refricabis? quod quidem tu, qui bene nosses coniunctionem meam et Caesaris, eludebas, cum a me trementibus omnino labris, sed tamen cur tibi nomen non deferrem requirebas. quamquam, quod ad me attinet,
          numquam istam imminuam curam infitiando tibi [Accius trag. 234 Ribbeck = 42 Dangel],
tamen est mihi considerandum quantum illi tantis rei publicae negotiis tantoque bello impedito ego homo amicissimus sollicitudinis atque oneris imponam.

Ascon. Pis. p. 16,17-18 Clark : prope notius est quam ut indicandum sit hunc uersum esse L. Acci poetae et dici a Thyeste Atreo.

Accius trag. 226 Ribbeck = 57 Dangel ap. Cic. off. 1,97 natis sepulchro ipse es parens.

Cicéron Sest. 102 est labor, non nego; pericula magna, fateor;
      multae insidiae sunt bonis [Accius trag. 214 Ribbeck = 45 Dangel]
uerissime dictum est; sed te
      id quod multi inuideant multique expetant inscitiast,
– inquit –
      postulare, nisi laborem summa cum cura ecferas [Accius trag. 215-216 Ribbeck = 62-63 Dangel].
nollem idem alio loco dixisset, quod exciperent improbi ciues,
      oderint, dum metuant [Accius trag. 203-204 Ribbeck = 47 Dangel];
praeclara enim illa praecepta dederat iuuentuti.

Cicéron Planc. 59 quin etiam, ne forte ille [sc. Marcus filius] sibi me potius peperisse iam honores quam iter demonstrasse adipiscendorum putet, haec illi soleo praecipere – quamquam ad praecepta aetas non est grauis – quae rex ille a Ioue ortus suis praecepit filiis:
      uigilandum est semper; multae insidiae sunt bonis.
      id quod multi inuideant – 
nostis cetera. nonne, quae scripsit grauis et ingeniosus poeta, scripsit non ut illos regios pueros qui iam nusquam erant, sed ut nos et nostros liberos ad laborem et ad laudem excitaret?

Cicéron Phil. 1,34 quod uidemus etiam in fabula illi ipsi qui
     oderint, dum metuant [Accius trag. 203-204 Ribbeck = 47 Dangel]
dixerit perniciosum fuisse.

Le Thyestes d’Ennius

Pis. 43-44 neque uero ego, si umquam uobis mala precarer, quod saepe feci, in quo di immortales meas preces audiuerunt, morbum aut mortem aut cruciatum precarer. Thyestea est ista exsecratio poetae uolgi animos non sapientium mouentis, ut tu naufragio expulsus uspiam
         saxis fixus asperis, euisceratus
         latere penderes – ut ait ille – saxa spargens tabo, sanie et sanguine atro [Ennius trag. 309-310 Ribbeck = 296-297 Jocelyn].
(44.) non ferrem omnino moleste, si ita accidisset; sed id tamen esset humanum. 

Pis. frg. 2 Grimal : equidem nihil malui; uos fortasse consumptum istum cruciatu aut demersum fluctibus audire malletis.

Pis. 99 numquam ego sanguinem expetiui tuum […] si tibi euenerit quod metuis ne accidat, equidem non moleste feram.

 

 

Les consulats de Cicéron et de Pison

La comparatio ou σύγκρισις 

Priscien praeex. GL iii 437,10-14 = p. 44,9-14 Passalacqua : comparatio est uel similium uel diuersarum uel minorum ad maiora uel maiorum ad minora collatio et ea usi sumus etiam in communi loco augentes per comparationem crimina. assumitur tamen etiam in laude et in uituperatione eiusdem rationis causa. quoniam tamen doctissimi oratorum ea quoque per se praeexercitatione sunt usi, dicamus etiam de hac.

La carrière politique jusqu’au consulat

Pis. 2 is mihi etiam gloriabatur se omnis magistratus sine repulsa adsecutum? mihi ista licet de me uera cum gloria praedicare; omnis enim honores populus Romanus mihi ipsi homini detulit. mam tu cum quaestor es factus, etiam qui te numquam uiderant, tamen illum honorem nomini mandabant tuo. aedilis es factus; Piso est a populo Romano factus, non iste Piso. praetura item maioribus delata est tuis. noti erant illi mortui, te uiuum nondum nouerat quisquam. me cum quaestorem in primis, aedilem priorem, praetorem primum cunctis suffragiis populus Romanus faciebat, homini ille honorem non generi, moribus non maioribus meis, uirtuti perspectae non auditae nobilitati deferebat.

rhet. Her. 3,13 ordinem hunc adhibere in demonstranda uita debemus: ab externis rebus: genus: in laude, quibus maioribus natus sit; si bono genere, parem aut excelsiorem fuisse; si humili genere, ipsum in suis, non in maiorum uirtutibus habuisse praesidium; in uituperatione, si bono genere, dedecori maioribus fuisse; si malo, tamen his ipsis detrimento fuisse.

Pis. 3 nam quid ego de consulatu loquar, parto uis anne gesto? miserum me! cum hac me nunc peste atque labe confero! sed nihil comparandi causa loquar ac tamen ea quae sunt longissime disiuncta comprendam. tu consul es renuntiatus – nihil dicam grauius, quam quod omnes fatentur – impeditis rei publicae temporibus, dissidentibus consulibus {Caesare et Bibulo}, cum hoc non recusares eis a quibus dicebare consul, quin te luce dignum non putarent, nisi nequior quam Gabinius exstitisses. me cuncta Italia, me omnes ordines, me uniuersa ciuitas non prius tabella quam uoce priorem consulem declarauit. sed omitto ut sit factus uterque nostrum; sit sane Fors domina campi. magnificentius est dicere quem ad modum gesserimus consulatum quam quem ad modum ceperimus.

Le consulat de Cicéron

Pis. 4-5 ego Kalendis Ianuariis senatum et bonos omnis legis agrariae maximarumque largitionum metu liberaui. ego agrum Campanum, si diuidi non oportuit, conseruaui, si oportuit, melioribus auctoribus reseruaui. ego in C. Rabirio perduellionis reo XL annis ante me consulem interpositam senatus auctoritatem sustinui contra inuidiam atque defendi. ego adulescentis bonos et fortis, sed usos ea condicione fortunae ut, si essent magistratus adepti, rei publicae statum conuolsuri uiderentur, meis inimicitiis, nulla senatus mala gratia comitiorum ratione priuaui. (5.) ego Antonium conlegam cupidum prouinciae, multa in re publica molientem patientia atque obsequio meo mitigaui. ego prouinciam Galliam senatus auctoritate exercitu et pecunia instructam et ornatam, quam cum Antonio commutaui, quod ita existimabam tempora rei publicae ferre, in contione deposui reclamante populo Romano. ego L. Catilinam caedem senatus, interitum urbis non obscure sed palam molientem egredi ex urbe iussi ut, a quo legibus non poteramus, moenibus tuti esse possemus. ego tela extremo mense consulatus mei intenta iugulis ciuitatis de coniuratorum nefariis manibus extorsi. ego faces iam accensas ad huius urbis incendium comprehendi, protuli, exstinxi.

Pis. 6-7 me Q. Catulus, princeps huius ordinis et auctor publici consili, frequentissimo senatu parentem patriae nominauit. mihi hic uir clarissimus qui propter te sedet, L. Gellius, his audientibus ciuicam coronam deberi a re publica dixit. mihi togato senatus non ut multis bene gestae, sed ut nemini conseruatae rei publicae, singulari genere supplicationis deorum immortalium templa patefecit. ego cum in contione abiens magistratu dicere a tribuno pl. prohiberer quae constitueram, cumque is mihi tantum modo ut iurarem permitteret, sine ulla dubitatione iuraui rem publicam atque hanc urbem mea unius opera esse saluam. (7.) mihi populus Romanus uniuersus illa in contione non unius diei gratulationem sed aeternitatem immortalitatemque donauit, cum meum ius iurandum tale atque tantum iuratus ipse una uoce et consensu approbauit. quo quidem tempore is meus domum fuit e foro reditus ut nemo, nisi qui mecum esset, ciuium esse in numero uideretur. atque ita est a me consulatus peractus ut nihil sine consilio senatus, nihil non approbante populo Romano egerim, ut semper in rostris curiam, in senatu populum defenderim, ut multitudinem cum principibus, equestrem ordinem cum senatu coniunxerim. exposui breuiter consulatum meum.

Le consulat de Pison

La complicité silencieuse du consul avec la legislation de Clodius

Pis. 8-11a aude nunc, o furia, de tuo dicere! cuius fuit initium ludi compitalicii tum primum facti post L. Iulium et C. Marcium consules contra auctoritatem huius ordinis; quos Q. Metellus – facio iniuriam fortissimo uiro mortuo, qui illum cuius paucos paris haec ciuitas tulit cum hac importuna belua conferam – sed ille designatus consul, cum quidam tribunus pl. suo auxilio magistros ludos contra senatus consultum facere iussisset, priuatus fieri uetuit atque id quod nondum potestate poterat obtinuit auctoritate. tu, cum in Kalendas Ianuarias compitaliorum dies incidisset, Sex. Clodium, qui numquam antea praetextatus fuisset, ludos facere et praetextatum uolitare passus es, hominem impurum ac non modo facie sed etiam oculo tuo dignissimum. (9.) ergo his fundamentis positis consulatus tui triduo post inspectante et tacente te a fatali portento prodigioque rei publicae lex Aelia et Fufia euersa est, propugnacula murique tranquillitatis atque oti; conlegia non ea solum quae senatus sustulerat restituta, sed innumerabilia quaedam noua ex omni faece urbis ac seruitio concitata. ab eodem homine in stupris inauditis nefariisque uersato uetus illa magistra pudoris et modestiae censura sublata est, cum tu interim, bustum rei publicae, qui te consulem tum Romae dicis fuisse, uerbo numquam significaris sententiam tuam tantis in naufragiis ciuitatis. (10.) nondum quae feceris, sed quae fieri passus sis, dico. neque uero multum interest, praesertim in consule, utrum ipse perniciosis legibus, improbis contionibus rem publicam uexet, an alios uexare patiatur. an potest ulla esse excusatio non dicam male sentienti, sed sedenti, cunctanti, dormienti in maximo rei publicae motu consuli? C prope annos legem Aeliam et Fufiam tenueramus, CCCC iudicium notionemque censoriam. quas leges ausus est non nemo improbus, potuit quidem nemo conuellere, quam potestatem minuere, quo minus de moribus nostris quinto quoque anno iudicaretur, nemo tam effuse petulans conatus est, (11.) haec sunt, o carnifex! in prooemio sepulta consulatus tui. persequere continentis his funeribus dies. pro Aurelio tribunali ne coniuente quidem te, quod ipsum esset scelus, sed etiam hilarioribus oculis quam solitus eras intuente, dilectus seruorum habebatur ab eo qui nihil sibi umquam nec facere nec pati turpe esse duxit. arma in templo Castoris, o proditor templorum omnium! uidente te constituebantur ab eo latrone cui templum illud fuit te consule arx ciuium perditorum, receptaculum ueterum Catilinae militum, castellum forensis latrocini, bustum legum omnium ac religionum.

La visite de Cicéron

Pis. 11b-13 erat non solum domus mea sed totum Palatium senatu, equitibus Romanis, ciuitate omni, Italia cuncta refertum, cum tu non modo ad eum Ciceronem – mitto enim domestica, quae negari possunt; haec commemoro quae sunt palam – non modo, inquam, ad eum cui primam comitiis tuis dederas tabulam praerogatiuae, quem in senatu sententiam rogabas tertium, numquam aspirasti, sed omnibus consiliis quae ad me opprimendum parabantur non interfuisti solum uerum etiam crudelissime praefuisti. (12.) mihi uero ipsi coram genero meo, propinquo tuo quae dicere ausus es? egere, foris esse Gabinium, sine prouincia stare non posse, spem habere a tribuno pl., si sua consilia cum illo coniunxisset, a senatu quidem desperasse; huius te cupiditati obsequi, sicuti ego fecissem in conlega meo; nihil esse quod praesidium consulum implorarem; sibi quemque consulere oportere. atque haec dicere uix audeo; uereor ne qui sit qui istius insignem nequitiam frontis inuolutam integumentis nondum cernat; dicam tamen. ipse certe agnoscet et cum aliquo dolore flagitiorum suorum recordabitur. (13.) meministine, caenum, cum ad te quinta fere hora cum C. Pisone uenissem, nescio quo e gurgustio te prodire inuoluto capite soleatum, et, cum isto ore foetido taeterrimam nobis popinam inhalasses, excusatione te uti ualetudinis, quod diceres uinulentis te quibusdam medicaminibus solere curari? quam nos causam cum accepissemus – quid enim facere poteramus? – paulisper stetimus in illo ganearum tuarum nidore atque fumo; unde tu nos cum improbissime respondendo, tum turpissime ructando eiecisti.

Cicéron Phil. 2,77 at uidete leuitatem hominis. cum hora diei decima fere ad Saxa rubra uenisset, delituit in quadam cauponula atque ibi se occultans perpotauit ad uesperum; inde cisio celeriter ad urbem aduectus domum uenit capite inuoluto.

Plaute curc. 288-295
tum isti Graeci palliati, capite operto qui ambulant,
qui incedunt suffarcinati cum libris, cum sportulis,
constant, conferunt sermones inter se<se> drapetae,                       290
obstant, obsistunt, incedunt cum suis sententiis,
quos semper uideas bibentes esse in thermipolio,
ubi quid subripuere: operto capitulo calidum bibunt,
tristes atque ebrioli incedunt: eos ego si offendero,
ex unoquoque eorum exciam crepitum polentarium.                      295

 

 

 

Le portrait de Pison

Les topoi de l’éloge et du blâme

Ret. Her. 3,10 nunc ad demonstratiuum genus causae transeamus. quoniam haec causa diuiditur in laudem et uituperationem, quibus ex rebus laudem constituerimus, ex contrariis rebus erit uituperatio conparata. laus igitur potest esse rerum externarum, corporis, animi.

Cicéron inu. 1,34-36 ac personis has res adtributas putamus: nomen, naturam, uictum, fortunam, habitum, affectionem, studia, consilia, facta, casus, orationes. nomen est, quod uni cuique personae datur, quo suo quaeque proprio et certo uocabulo appellatur. naturam ipsam definire difficile est; partes autem eius enumerare eas, quarum indigemus ad hanc praeceptionem, facilius est. (35.) eae autem partim diuino, partim mortali in genere uersantur. mortalium autem pars in hominum, pars in bestiarum genere numerantur. atque hominum genus et in sexu consideratur, uirile an muliebre sit, et in natione, patria, cognatione, aetate. natione, Graius an barbarus; patria, Atheniensis an Lacedaemonius; cognatione, quibus maioribus, quibus consanguineis; aetate, puer an adulescens, natu grandior an senex. praeterea commoda et incommoda considerantur ab natura data animo aut corpori, hoc modo: ualens an inbecillus, longus an breuis, formonsus an deformis, uelox an tardus sit, acutus an hebetior, memor an obliuiosus, comis {officiosus} an infacetus, pudens, patiens an contra; et omnino quae a natura dantur animo et corpori considerabuntur {et haec in natura consideranda}. nam quae industria comparantur, ad habitum pertinent, de quo posterius est dicendum. in uictu considerare oportet, apud quem et quo more et cuius arbitratu sit educatus, quos habuerit artium liberalium magistros, quos uiuendi praeceptores, quibus amicis utatur, quo in negotio, quaestu, artificio sit occupatus, quo modo rem familiarem administret, qua consuetudine domestica sit. in fortuna quaeritur, seruus sit an liber, pecuniosus an tenuis, priuatus an cum potestate: si cum potestate, iure an iniuria; felix, clarus an contra; quales liberos habeat. ac si de non uiuo quaeretur, etiam quali morte sit affectus, erit considerandum. (36.) habitum autem {hunc} appellamus animi aut corporis constantem et absolutam aliqua in re perfectionem, ut uirtutis aut artis alicuius perceptionem aut quamuis scientiam et item corporis aliquam commoditatem non natura datam, sed studio et industria partam. affectio est animi aut corporis ex tempore aliqua de causa commutatio, ut laetitia, cupiditas, metus, molestia, morbus, debilitas et alia, quae in eodem genere reperiuntur. studium est autem animi assidua et uehementer ad aliquam rem adplicata magna cum uoluptate occupatio, ut philosophiae, poëticae, geometricae, litterarum. consilium est aliquid faciendi aut non faciendi excogitata ratio. facta autem et casus et orationes tribus ex temporibus considerabuntur: quid fecerit {aut} quid ipsi acciderit {aut} quid dixerit; aut quid faciat, quid ipsi accidat, quid dicat; aut quid facturus sit, quid ipsi casurum sit, qua sit usurus oratione.

Cicéron inu. 2,177 laudes autem uituperationes ex iis locis sumentur qui loci personis sunt adtributi, de quibus ante dictum est.

La première partie conservée de l’In Pisonem

Cicéron Pis. 1 iamne uides, belua, iamne sentis quae sit hominum querela frontis tuae? nemo queritur Syrum nescio quem de grege nouiciorum factum esse consulem. non enim nos color iste seruilis, non pilosae genae, non dentes putridi deceperunt; oculi, supercilia, frons, uoltus denique totus, qui sermo quidam tacitus mentis est, hic in fraudem homines impulit, hic eos quibus erat ignotus decepit, fefellit, induxit. pauci ista tua lutulenta uitia noramus, pauci tarditatem ingeni, stuporem debilitatemque linguae. numquam erat audita uox in foro, numquam periculum factum consili, nullum non modo inlustre sed ne notum quidem factum aut militiae aut domi. obrepsisti ad honores errore hominum, commendatione fumosarum imaginum, quarum simile habes nihil praeter colorem.

Les insultes issues du monde animal
pecus
  • Pis. frg. 9 Grimal : te tua illa nescioquis a terris apportata mater pecudem ex aluo non hominem effuderit.
  • Pis. 19 ego istius pecudis ac putidae carnis consilio scilicet aut praesidio niti uolebam ?
  • Pis. 72 sed idem casus illum […] istius impurissimae atque intemperantissimae pecudis caeno et sordibus inquinauit.
maialis
  • Pis. 19 consulem ego tum quaerebam, consulem inquam, non illum quidem quem in hoc maiali inuenire non possem.
  • physiogn. 18 supercilia quae ex altera parte ad oculos demersa sunt, ex altera ad tempora subrecta, immundum, stultum et insatiabilem indicant: referuntur ad porcum.
uulturius
  • Pis. 38 et hoc nouum; multo magis: appellatus est hic uolturius illius prouinciae, si dis placet, imperator.
  • Cicéron Sest. 71 exierunt malis ominibus atque exsecrationibus duo uulturii paludati.
admissarius
  • Pis. 69 itaque admissarius iste, simul atque audiuit uoluptatem a philosopho tanto opere laudari, nihil expiscatus est, sic suos sensus uoluptarios omnis incitauit, sic ad illius hanc orationem adhinniuit, non ut magistrum uirtutis sed auctorem libidinis a se illum inuentum arbitraretur.
  • Plaute mil. 1111-1113
    abi sis hinc, nam tu quidem 
    ad equas fuisti scitus admissarius,
    qui consectare qua maris qua feminas.
  • Plaute cist. 307-308
    quamquam uetus cantherius sum, etiam nunc, ut ego opinor,
    adhinnire equolam possum ego hanc, si detur sola soli.
asinus
  • Pis. 73 quid nunc te, asine, litteras doceam ?
  • Cicéron de orat. 2,268 etiam illa, quae minuendi aut augendi causa ad incredibilem admirationem efferuntur; […]  ex quo genere etiam illud est, quod Scipio apud Numantiam, cum stomacharetur cum C. Metello, dixisse dicitur: « si quintum pareret mater eius, asinum fuisse parituram ».
La “monstruosité” de l’adversaire
  • Cicéron off. 1,50 est enim primum [sc. principium communitatis et societatis humanae] quod cernitur in uniuersi generis humani societate. eius autem uinculum est ratio et oratio, quae docendo, discendo, communicando, disceptando, iudicando conciliat inter se homines coniungitque naturali quadam societate, neque ulla re longius absumus a natura ferarum, in quibus inesse fortitudinem saepe dicimus, ut in equis, in leonibus, iustitiam, aequitatem, bonitatem non dicimus; sunt enim rationis et orationis expertes.
  • Cicéron off. 1,57 sed cum omnia ratione animoque lustraris, omnium societatum nulla est grauior, nulla carior quam ea, quae cum re publica est uni cuique nostrum. cari sunt parentes, cari liberi, propinqui, familiares, sed omnes omnium caritates patria una complexa est, pro qua quis bonus dubitet mortem oppetere, si ei sit profuturus? quo est detestabilior istorum immanitas, qui lacerarunt omni scelere patriam et in ea funditus delenda occupati et sunt et fuerunt.
  • Cicéron rep. 2,48 simul atque enim se inflexit hic rex in dominatum iniustiorem, fit continuo tyrannus, quo neque taetrius neque foedius nec dis hominibusque inuisius animal ullum cogitari potest; qui quamquam figura est hominis, morum tamen inmanitate uastissimas uincit beluas. quis enim hunc hominem rite dixerit, qui sibi cum suis ciuibus, qui denique cum omni hominum genere nullam iuris communionem, nullam humanitatis societatem uelit?
  • Cicéron S. Rosc. 63 magna est enim uis humanitatis; multum ualet communio sanguinis; reclamitat istius modi suspicionibus ipsa natura; portentum atque monstrum certissimum est esse aliquem humana specie et figura qui tantum immanitate bestias uicerit ut, propter quos hanc suauissimam lucem aspexerit, eos indignissime luce priuarit, cum etiam feras inter sese partus atque educatio et natura ipsa conciliet.
Alberto Cossarini, Belua e Bestia, un'antitesi semantica dall'epoca arcaica all'eta augustea, Firenze 1983.

Carlos Lévy, ‘Rhétorique et philosophie: la monstruosité politique chez Cicéron’, Revue des Études Latines 76 (1998), 139-157.

James M. May, ‘Cicero and the Beasts ’, Syllecta Classica 7 (1996), 143-153.

Le teint de la peau

Cicéron p. red. in sen. 14 cum hoc homine an cum stipite in foro constitisses, nihil crederes interesse: sine sensu, sine sapore, elinguem, tardum, inhumanum negotium, Cappadocem modo abreptum de grege uenalium diceres.

L’expression du visage

  • Cicéron de orat. 2,148 ut… uultus denique perspiciamus omnis, qui sensus animi plerumque indicant.
  • Cicéron leg. 1,27 nam et oculi nimis arguti, quem ad modum animo affecti simus, loquuntur et is qui appellatur uultus, qui nullo in animante esse praeter hominem potest, indicat mores.
Le front

Pis. 68 is [sc. Philodemus], cum istum adulescentem iam tum hac distracta fronte uidisset, non fastidiuit eius amicitiam.

Les sourcils
  • physiogn. 18 superciliorum capilli cum ad superna et ad frontem sunt retracti, animosum, iracundum, stultum demonstrant.
  • Pollux 4,144 ὁ δ’ ἡγεμὼν πρεσβύτης στεφάνην τριχῶν περὶ τὴν κεφαλὴν ἔχει, ἐπίγρυπος, πλατυπρόσωπος, τὴν ὀφρὺν ἀνατέταται τὴν δεξιάν.
  • Pis. 14  idem illo fere biduo productus in contionem ab eo cui sicam quandam praebebas consulatum tuum, cum esses interrogatus quid sentires de consulatu meo, grauis auctor, Calatinus credo aliquis aut Africanus aut Maximus et non Caesoninus Semiplacentinus Caluentius, respondes altero ad frontem sublato, altero ad mentum depresso supercilio crudelitatem tibi non placere.
  • Quintilien inst. 11,3,74 in comoediis uero […] pater ille, cuius praecipuae partes sunt, quia interim concitatus interim lenis est, altero erecto altero composito est supercilio, atque id ostendere maxime latus actoribus moris est quod cum iis quas agunt partibus congruat.
Cf. Margarete Bieber, The History of the Greek and Roman Theater, Princeton, NJ 1961², 94.
Joseph J. Hughes, ‘Piso's eyebrows’, Mnemosyne 45 (1992), 234-237.

Le portrait du Pro Sestio

  • Cicéron 19 alter, o di boni, quam taeter incedebat, quam truculentus, quam terribilis aspectu! unum aliquem te ex barbatis illis, exemplum imperi ueteris, imaginem antiquitatis, columen rei publicae diceres intueri. uestitus aspere nostra hac purpura plebeia ac paene fusca, capillo ita horrido ut Capua, in qua ipsa tum imaginis ornandae causa duumuiratum gerebat, Seplasiam sublaturus uideretur. nam quid ego de supercilio dicam, quod tum hominibus non supercilium, sed pignus rei publicae uidebatur? tanta erat grauitas in oculo, tanta contractio frontis, ut illo supercilio annus ille niti tamquam <uade> [add. Madvig sec. ps. Prob. cath. GL iv 19,18] uideretur.
  • Cicéron Sest. 21-22 alter multos plane in omnis partis fefellit; erat enim hominum opinioni nobilitate ipsa, blanda conciliatricula, commendatus. omnes boni semper nobilitati fauemus, et quia utile est rei publicae nobilis homines esse dignos maioribus suis, et quia ualet apud nos clarorum hominum et bene de re publica meritorum memoria, etiam mortuorum. […] (22.) […] animus eius uultu, flagitia parietibus tegebantur. sed haec obstructio nec diuturna est neque obducta ita ut curiosis oculis perspici non possit.
Chiara Renda,Pisonis supercilium: tratti e ritratti nella Pro Sestio di Cicerone’, Bollettino di Studi Latini 32 (2002), 395-405.

Les fragments de l’exorde

Les fragments du Collectaneum de Sédulius Scottus

  • Cicéron Pis. frg. 1 Grimal pro di inmortales! qui<s> [corr. Cavarzere 1992 : 166 n. 49] hic inluxit dies, mihi quidem, patres conscripti, peroptatus, ut hoc portentum huius loci, monstrum urbis, prodigium ciuitatis uiderem!
Quintilien inst. 9,4,76 itaque et uersus [sc. iambici] hic fere excidunt, quos Brutus ipso componendi durius studio saepissime facit, non raro Asinius, sed etiam Cicero nonnumquam, ut in principio statim orationis in L. Pisonem: «pro di inmortales, qui hic inluxit dies»

Diomède GL I 468,5-11 sed neque rythmis neque metris oratorem uti decet, ne non dicere sed carmen canere uideatur. adeo non desunt qui Ciceronem reprehendant, quod in principio diuinationis metrum fecerit sotadium, « siquis uestrum, iudices, aut eorum qui adsunt » [diu. in Caec. 1]: «etsi uereor iudices» [Mil. 1] et «animaduerti iudices» [Cluent. 1] principia esse sotadia; et in Pisonem a trimetro coepisse, «pro dii inmortales, qui hic inluxit dies».

Cicéron orat. 99 si is [sc. orator] non praeparatis auribus inflammare rem coepit, furere apud sanos et quasi inter sobrios bacchari uinulentus uidetur.

Cicéron de orat. 3,182 in quo [sc. heroo] impune progredi licet duo dumtaxat pedes aut paulo plus, ne plane in uersum aut similitudinem uersus incidamus.

Cicéron orat. 189 uersus saepe in oratione per imprudentiam dicimus. est id uehementer uitiosum.

Plaute epid. 341 [Epidicvs] pro di immortales, mihi hunc diem dedistis luculentum! (ia7)

Plaute Pers. 712 [Toxilvs] ne hic tibi [sc. Dordalo] dies inluxit sacrificabilis (ia6)

Cicéron orat. 173 in uersu quidem theatra tota exclamant, si fuit una syllaba aut breuior aut longior; nec uero multitudo pedes nouit nec ullos numeros tenet nec illud quod offendit aut cur aut in quo offendat intellegit; et tamen omnium longitudinum et breuitatum in sonis sicut acutarum grauiumque uocum iudicium ipsa natura in auribus nostris collocauit.

Cicéron de orat. 2,315 prima est enim quasi cognitio et commendatio orationis in principio, quaeque continuo eum qui audit permulcere atque allicere debet.
  • Cicéron Pis. frg. 2 Grimal equidem nihil malui; uos fortasse consumptum istum cruciatu aut demersum fluctibus audire malletis.
  • Cicéron Pis. frg. 3 Grimal perturbatio istum mentis et quaedam scelerum offusa caligo et ardentes Furiarum faces excitauerunt.
  • Cicéron Pis. frg. 4 Grimal quem enim iste in scopulum non incidit, quod in telum non irruit?
  • Cicéron Pis. frg. 5 Grimal quid est negare ausus aut potius quid non confessus?
  • Cicéron Pis. frg. 6 Grimal quid enim illo inertius, quid sordidius, quid nequius, quid eneruatius, quid stultius, quid abstrusius?
  • Cicéron Pis. frg. 7 Grimal turbulenti, seditiosi, factiosi, perniciosi.
  • Cicéron Pis. frg. 8 Grimal unum potissimum delegissem
  • Cicéron Pis. frg. 9 Grimal te tua illa nescioquibus a terris apportata mater pecudem ex aluo non hominem effuderit
  • Cicéron Pis. frg. 10 Grimal simulata ista, ficta, fucata sunt omnia
  • Cicéron Pis. frg. 11 Grimal putaui austerum hominem, putaui tristem, putaui grauem, sed uideo adulterum, uideo ganeonem, uideo parietum praesidio, uideo amicorum sordibus, uideo tenebris occultantem libidines suas.

Les fragments d’Asconius

  • Cicéron Pis. frg. 12 Grimal quod minimum specimen in te ingenii? ingenii autem? immo ingenui hominis ac liberi: qui colore ipso patriam aspernaris, oratione genus, moribus nomen.
  • Cicéron Pis. frg. 13 Grimal hoc non ad contemnendam Placentiam pertinet unde se is ortum gloriari solet; neque enim hoc mea natura fert nec municipi, praesertim de me optime meriti, dignitas patitur.
  • Cicéron Pis. frg. 14 Grimal hic cum †adom [a domo profectus Kiessling–Schoel] Placentiae forte consedisset, pauci<s post annis> [suppl. Manutius] in eam ciuitatem – nam tum erat * [<peregrinus> addd. Mommsen] –  ascendit. prius enim Gallus, dein Gallica<nus, ad> [suppl. A. Klotz] extremum Placentinus haberi <coeptus> [add. Beraldus] est.
  • Cicéron Pis. frg. 15 Grimal Insuber quidam fuit, idem mercator et praeco: is cum Romam cum filia uenisset, adulescentem nobilem, Caesonini hominis furacissimi filium, ausus est appellare … <homini leui et subito> [huc intulit, nulla lac. in codd. indicata, Kay ex Arus. Mess. p. 25,1-2 Di Stefano idem in Pis. « homini leui et subito filium ( !) conlocauit »] filiam conlocauit. Caluentium aiunt eum appellatum.
    • cf. schol. Bob. p. red. in sen. p. 108,27-28 Stangl : quod uero ait de materno sanguine Transalpino, aequo plenius in ea oratione quae in Pisonem habita est continetur.
Cicéron de orat. 2,326-327 sed saepe obest [ breuitas] uel maxime in narrando, non solum quod obscuritatem adfert, sed etiam quod eam uirtutem, quae narrationis est maxima, ut iucunda et ad persuadendum accommodata sit, tollit. uideant illa
      nam is postquam excessit ex ephebis . . . [Ter. Andr. 117]
quam longa est narratio! [327.] mores adulescentis ipsius et seruilis percontatio, mors Chrysidis, uultus et forma et lamentatio sororis, reliqua peruarie iucundeque narrantur.

Plaute Maen. 17-18
mercator quidam fuit Syracusis senex
ei sunt nati filii gemini duo.


Plaute Maen. 32-33
Epidamniensis quidam ibi [sc. Tarenti] mercator fuit;
is puerum tollit auehitque Epidamn<um> eum.


Plaute rud. 42-43
adulescens quidam ciuis huius Atticus
eam [sc. uirginem] uidit ire e ludo fidicinio domum.


Plaute rud. 49-50
ei [sc. lenoni] erat quidem hospes par sui, Siculus senex
scelestus Agrigentinus, urbis proditor.


Plaute Men. 487-490
[PENICVLVS] — … quid ais, homo
leuior quam pluma, pessime et nequissime,
flagitium hominis, subdole ac minimi preti?
quid de te merui qua me causa perderes?

Plaute Amph. 810 [ALCVMENA] quid iam, amabo? — [AMPHITRVO] ne me appella.

Térence heaut. 700 [Clinia] nam quo ore appellabo patrem? tenes quid dicam? — [SYRVS] quidni?

Plaute trin. 157-159
[CALLICLES] certe illius filiae
quae mihi mandatast habeo dotem unde dem,
ut eam in se dignam condicionem conlocem.


Plaute trin. 734-735
[MEGARONIDES] parata dos domist: nisi expectare uis [sc. Callicles]
ut eam sine dote frater [sc. Lesbonicus] nuptum conlocet.


Plaute merc. arg. 1,1-2
missus mercatum ab suo adulescens patre
emit atque adportat scita forma mulierem.


Plaute mil. arg. 2,1-4
meretricem ingenuam deperibat mutuo
Atheniensis iuuenis. Naupact<um> is domo
legatus abiit; miles in eandem incidit,
deportat Ephesum inuitam
  • Cicéron Pis. frg. 16 Grimal lautiorem * pater tuus socerum quam C. Piso * in illo luctu * non enim filiam meam colloca<ui> [corr. edd.] quem ego * potestas tum omnium fuisset, unum potissimum delegissem?

 

La tradition textuelle de l’In Pisonem

  1. Le palimpseste de Turin (siglum P) :
  2. MS città del Vaticano, Arch. Cap. S. Pietro H.25 (siglum V), utilisé par Sédulius Scottus pour la réalisation de son Collectaneum 
  3. Les Itali
    • La copie de l’humaniste Poggio Bracciolini (Le Pogge) : MS città del Vaticano, Vat.lat. 11458
      • Pis. 75r-94r, suivi du colophon : Has septem M. tulli orationes, que antea culpa temporum apud italos deperdite erant, Poggius florentinus, perquisitis plurimis gallie germanieque biblyotheci summo cum studio ac diligentia biblyothecis, cum latentes comperisset in squalore et sordibus in lucem solus extulit, ac in pristinam dignitatem decoremque restituens latinis musis dicavit.
    • M. D. Reeve, « The Familia Cusana of Cicero’s Speeches De lege agraria and In Pisonem », in C. Leonardi – B. Munk Olsen éds., The Classical Tradition in the Middle Ages and Renaissance, Spoleto 1995, 57-74.

Les contextes historique et culturel de l’In Pisonem

Cicéron et Clodius

Clodius : RE n° 48 ; MRR 2, 548 ; MRR Suppl. 16 ; frère d’App. Claudius Pulcher et de Clodia, mari de Fulvia ; † 52 ; legat. ? 68/67 ; tr. mil. ? 64 ; quaest. Sicile 61/60 ; tr. pl. 58 ; aed. 56

Le scandal du sacrifice secret à Bona Dea

Cicéron Att. 1,12,3 (Rome, 1er janvier 61) Cicéron P. Clodium Appi f. credo te audisse cum ueste muliebri deprehensum domi C. Caesaris cum sacrificium pro populo fieret, eumque per manus seruulae seruatum et eductum; rem esse insigni infamia. quod te moleste ferre certo scio.

Clodius or. n° 137 frg. 1 Malcovati4 ap. Cic. Att. 1,14,5 (Rome, 13 février 61) Clodius contiones miseras habebat, in quibus Lucullum, Hortensium, C. Pisonem, Messallam consulem contumeliose laedebat; me tantum “comperisse omnia” criminabatur.

Cicéron or. test. 1 Crawford (in P. Clodium et Curionem) et Clodius n° 137 or. frg. 3 Malcovati4 ap. Cic. Att. Att. 1,16,9-10 (Rome, fin juin/juillet 61) “erras, Clodi. non te iudices urbi sed carceri reseruarunt neque te retinere in ciuitate sed exsilio priuare uoluerunt. quam ob rem, patres conscripti, erigite animos, retinete uestram dignitatem. manet illa in re publica bonorum consensio; dolor accessit bonis uiris, uirtus non est imminuta; nihil est damni factum noui, sed quod erat inuentum est. in unius hominis perditi iudicio plures  similes reperti sunt”. (10.) sed quid ago? paene orationem in epistulam inclusi. redeo ad altercationem. surgit pulchellus puer, obicit mihi me ad Baias fuisse. falsum, sed tamen “quid? hoc simile est – inquam – quasi in operto dicas fuisse?” “quid – inquit – homini Arpinati cum aquis calidis?” “narra – inquam – patrono tuo, qui Arpinatis aquas concupiuit” (nosti enim Marianas). “quousque – inquit – hunc regem feremus?” “regem appellas – inquam – cum Rex tui mentionem nullam fecerit?” – ille autem Regis hereditatem spe deuorarat. “domum – inquit – emisti”. “putes – inquam – dicere ‘iudices emisti’”. “iuranti – inquit – tibi non crediderunt”. “mihi uero – inquam – XXV iudices crediderunt, XXXI, quoniam nummos ante acceperunt, tibi nihil crediderunt”. magnis clamoribus adflictus conticuit et concidit.

L’année 58 et l’exil de Cicéron

Clodius : rogatio de capite ciuis romani, rogatio de prouinciis consularibus, de exsilio Ciceronis

Cicéron or. test. 3 Crawford (in P. Clodium et Curionem) ap. Cic. Att. 3,12,2 (Thessalonique, 17 juillet 58) percussisti autem me etiam de oratione prolata. cui uulneri ut scribis medere, si quid potes. scripsi equidem ei iratus, quod ille prior scripserat, sed ita compresseram ut numquam emanaturam putarem. quo modo exciderit nescio. sed quia numquam accidit ut cum eo uero uno concertarem et quia scripta mihi uidetur neglegentius quam ceterae, puto ex se probari non esse meam. id, si putas me posse sanari, cures uelim ; sin plane perii, minus laboro.

Le retour de Cicéron

Cicéron prou. cons. 2 quod si ille [sc. Publius Servilius Isauricus], et paulo ante et quotienscumque ei locus dicendi ac potestas fuit, Gabinium et Pisonem, duo rei publicae portenta ac paene funera, cum propter alias causas tum maxime propter illud insigne scelus eorum et importunam in me crudelitatem, non solum sententia sua sed etiam uerborum grauitate esse notandos putauit, quonam me animo in eos esse oportet, cuius illi salutem pro pignore tradiderunt ad explendas suas cupiditates? sed ego in hac sententia dicenda non parebo dolori meo, non iracundiae seruiam.

Cicéron et Pison

Lucius Calpurnius Piso Caesoninus : RE n° 90 ; MRR 2, 541-542 ; MRR Suppl. 13 ; quaest. 70, aed. 64, praet. 61, cos. 58, procos. Macédoine 57-55, cens. 50, legat. 43

Pison or. n° 127 frg. 1 Malcovati4 (in senatu contra Ciceronem) ap. Ascon. Pis. p. 2,4-10 Clark nam cum reuocati essent ex prouinciis Piso et Gabinius sententia Ciceronis quam dixerat de prouinciis consularibus Lentulo et Philippo consulibus, reversus in ciuitatem Piso de insectatione Ciceronis in senatu conquestus est et in eum inuectus, fiducia maxime Caesaris generi qui tum Gallias obtinebat.

Asconius Pis. p. 1,8-15 Clark ut ego ab eo dissentiam facit primum quod Piso reuersus est ex prouincia Pompeio et Crasso consulibus, Gabinius Domitio et Appio; hanc autem orationem dictam ante Gabini reditum ex ipsa manifestum est. deinde magis quoque naturale est ut Piso recenti reditu inuectus sit in Ciceronem responderitque insectationi eius qua reuocatus erat ex prouincia, quam post anni interuallum.

Pison or. n° 127 frg. 2 Malcovati4 (oratio contra Ciceronis Pisonanam scripta) ap. Cic. Q. fr. 3,1,11 (Arpinum et Rome, septembre 54) alterum est de Calventi Mari oratione : quod scribis tibi placere me ad eam rescribere, miror, praesertim cum illam nemo lecturus sit si ego nihil rescripsero, meam in illum pueri omnes tamquam dictata perdiscant.

 

 

 

 

 

 

 

 

Formes de l’invective à la fin de la république à Rome (1) : l’In Pisonem de Cicéron

Programme Semestre 1 – 2021-2022 (M1-M3 LC56LA) :
mardi, 12h-14h, Salle G063, UFR de Latin, Escalier E, 3ᵉ étage

Le discours In Pisonem est un violent réquisitoire, prononcé pendant l’été 55, contre le beau-père de César, considéré par Cicéron comme l’un des responsables de son exil de 58. Le caractère singulier de ce texte et les qualités littéraires qu’il révèle sont liés à l’adoption des formules typiques de l’invective et à la mise en parallèle (sunkrisis) des uirtutes de l’orateur et des uitia de l’antagoniste. Le fait que, pendant la même année 55, Cicéron ait écrit son De oratore nous incite à proposer une comparaison entre le modèle idéal d’éloquence esquissé dans le dialogue théorique et une pratique de l’éloquence tout à fait singulière : le réalisme du lexique, la place laissée au sermo familiaris et la tendance à représenter l’adversaire comme un masque comique obscène contribuent à distinguer l’In Pisonem du reste des discours cicéroniens. L’appartenance de Pison à l’épicurisme sera également abordée à partir des topoi de la littérature populaire anti-épicurienne contemporaine et de l’influence exercée à Rome par Philodème de Gadara.

L’In Pisonem est disponible en deux excellentes éditions, procurées par R. G. M. Nisbet (M. Tulli Ciceronis in L. Calpurnium Pisonem oratio, Oxford 1961) et par P. Grimal (Cicéron. Contre L. Pison, Paris 1966).

Bibliographie sélective

Invectives à Rome

ARENA V., «Roman Oratorical Invective», in : A Companion to Roman Rhetoric, éd. W. Dominik – J. Hall, Malden MA – Oxford 2007, 149-160.

CORBEILL A., «Ciceronian Invective», in :  Brill’s Companion to Cicero: Oratory and Rhetoric, éd. J. M. May, Leiden 2002, 197–218.

HAMMER S., «Contumeliae, quae in Ciceronis invectivis et epistulis occurrunt,
quatenus Plautinum reddeant sermonem», Rozprawy Akademii Umiejȩtnościi Wydzial
Filologiczny 26, 1906, 179-218.

In Pisonem

BLOCH H.L.,  «L. Calpurnius Piso Caesoninus in Samothrace and Herculaneum», American Journal of Archaeology 44, 1940, 485-493.

BONSANGUE V., «Il cipiglio del console. Allusioni e riscritture comiche nell’in Pisonem di Cicerone», Pan 22, 2004, 201-221.

CAVARZERE A., «Note alla in Pisonem di Cicerone», Materiali e Discussioni per l’analisi dei testi classici 33, 1994, 157-176.

CRISTOFOLI R., «Epicureo e politico: Lucio Calpurnio Pisone Cesonino», Giornale Italiano di Filologia, n.s. 3, 2012, 63-82.
 

DE LACY Ph., «Cicero’s Invective against Piso», Transactions and Proceedings of the American philological Association 72, 1941, 49-58.

DUGAN J., «How to Make (and Break) a Cicero: Epideixis, Textuality, and Self-fashioning in the Pro Archia and In Pisonem», Classical Antiquity 20, 2001, 35-77.

FERRARY J.L., «Réponse à Miriam Griffin», in : Cicéron et Philodème, éds. C. Auvray-Assayas – D. Delatte, Paris 2001, 85-99.

GARCEA A., Cicerone in esilio. L’epistolario e le passioni, Hildesheim – Zürich – New York 2005.

GOZZOLI S., «La in Pisonem di Cicerone: un esempio di polemica politica», Athenaeum 74, 1990, 451-463.

GRIFFIN M., «Piso, Cicero and their Audience», éds. C. Auvray-Assayas – D. Delatte, Paris 2001, 85-99.

GRIMAL P., «Le contenu historique du Contre Pison», Comptes rendus des séances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres 110/1, 1966, 95-107.

HUGHES J.J., «Piso’s Eyebrows», Mnemosyne 45, 1992, 234-237.

KOSTER S., Die Invektive in der griechischen und römischen Literatur, Meisenheim am Glan 1980.

KUBIAK D.P., «Piso’s Madness (Cic. in Pis. 21 and 47)», American Journal of Philology, 110, 1989, 237-245.

LOMANTO V., «Cedant arma togae», in : De tuo tibi. Omaggio degli allievi a Italo Lana, Bologna 1996, 115-141.

LOMANTO V., «Vendicarsi con la parola (in Pisonem 56 – 63a)», in : Linguaggi del potere, poteri del linguaggio, éds. E. BOna – M. Curnis, Alessandria 2010, 233-250.

MARSHALL B.A., «The Date of Delivery of Cicero’s in Pisonem», Classical Quarterly 25, 1975, 88-93.

PARATORE E., «Osservazioni sullo stile dell’orazione ciceroniana in Pisonem», in : Atti del I Congresso di studi ciceroniani, II, Roma 1961, 9-53.

PARATORE E., «Il linguaggio dell’aggressività nella Pisoniana e nella seconda Filippica», Ciceroniana, 8, 1994, 27-43.

PETRONE G., «Incrocio di fabulae nell’orazione contro Pisone», in : Lo spettacolo della giustizia, éds. G. Petrone – A. Casamento, Palermo 2006, 165-180.

SCUOTTO E., «Realtà umana e atteggiamenti politici e culturali di Lucio Calpurnio Pisone Cesonino», Rendiconti della Accademia di Archeologia Lettere e Belle arti, n.s. 47, 1972, 149-166.

TANDOI V., «Su tre cruces dell’in Pisonem», Rivista di Cultura classica e medioevale 20, 1978, 1189-1205 = Studi di filologia e di storia della cultura classica, I, Pisa 1992, 271-286.

VAN DER BLOM H., «Fragmentary speeches: the oratory and political career of Piso Caesoninus», in : Community and communication: oratory and politics in Republican Rome, éds. C. Steel – H. Van der Blom, Oxford 2013, 299-314.

VOLK K. – J. Zetzel, «Laurel, tongue and glory (Cicero, De consulatu suo Fr. 6 Soubiran)», Classical Quarterly 65, 2015, 204-223.

Juvénal 16

Les problèmes textuels du livre 5 des satires

La datation du livre 5
  • 13,17 sexaginta annos Fonteio consule [sc. 67 p. C.] natus [sc. Caluinus]
  • 14,99 mox et praeputia ponunt : ante 132 p. C.
  • 15,27 consule Iunco : L. Aemilius Iuncus, cos. 127 p. C.
L’état inachevé du livre 5
  • Iuu. 16,1 ista a plerisque exploditur et dicitur non esse Iuuenalis.
  • Servius 1,16 Samo] sic Iuuenalis « et Samia genetrix quae delectatur harena » [Iuu. 16,6]
  • Servius 2,102 uno ordine] Iuuenalis « expectandus erit qui lites incohet annus » [Iuu. 16,42]
  • Priscien GL II 399,1-2 Iuuenalis in V : « quod si subeuntur prospera castra » [Iuu. 16,2]

P = Pithoeanus, Montpellier, Bibliothèque universitaire, section de Médecine, H 125, f. 79v (IX1 s.)

L’édition posthume d’une œuvre dans l’Antiquité
  • Servius uita Verg.153,4-6 Brugnoli & Stok : Augustus […] Tuccam et Varium hac lege iussit emendare ut superflua demerent, nihil adderent tamen.
  • Probus uita Pers. 42-43 Clausen : hunc ipsum librum inperfectum reliquit. uersus aliqui dempti sunt ultimo libro, ut quasi finitus esset.

L’introduction de la satire 16 (v. 1-6)

quis numerare queat felicis praemia, Galli,
militiae? nam si subeuntur prospera castra
* * *
me pauidum excipiat tironem porta secundo
sidere. plus etenim fati ualet hora benigni
quam si nos Veneris commendet epistula Marti                            5
et Samia genetrix quae delectatur harena.

Les commoda communia de la vie militaire (v. 7-34)

commoda tractemus primum communia, quorum
haut minimum illud erit, ne te pulsare togatus
audeat, immo, etsi pulsetur, dissimulet nec
audeat excussos praetori ostendere dentes                                     10
et nigram in facie tumidis liuoribus offam
atque oculum medico nil promittente relictum.
Bardaicus iudex datur haec punire uolenti
calceus et grandes magna ad subsellia surae
legibus antiquis castrorum et more Camilli                                    15
seruato, miles ne uallum litiget extra
et procul a signis. “iustissima centurionum
cognitio est; igitur de milite, nec mihi derit
ultio, si iustae defertur causa querellae”.
tota cohors tamen est inimica, omnesque manipli                          20
consensu magno efficiunt curabilis ut sit
uindicta et grauior quam iniuria. dignum erit ergo
declamatoris mulino corde Vagelli,
cum duo crura habeas, offendere tot caligas, tot  
milia clauorum. quis tam procul adsit ab urbe                               25
praeterea, quis tam Pylades, molem aggeris ultra
ut ueniat? lacrimae siccentur protinus, et se
excusaturos non sollicitemus amicos.
da testemiudex cum dixerit, audeat ille
nescio quis, pugnos qui uidit, dicere “uidi”,                                  30
et credam dignum barba dignumque capillis
maiorum. citius falsum producere testem
contra paganum possis quam uera loquentem
contra fortunam armati contraque pudorem.

13 Bardaicus cf. Martial 4,4,5 lassi Vardaicus quod euocati sc. redolet 
23 Vagelli cf. 13,119 statuamque Vagelli

Les avantages matériels (v. 35-50)

praemia nunc alia atque alia emolumenta notemus                        35
sacramentorum. conuallem ruris auiti
improbus aut campum mihi si uicinus ademit
et sacrum effodit medio de limite saxum,
quod mea cum patulo coluit puls annua libo,
debitor aut sumptos pergit non reddere nummos                           40
uana superuacui dicens chirographa ligni,
expectandus erit qui lites incohet annus
totius populi. sed tum quoque mille ferenda
taedia, mille morae; totiens subsellia tantum
sternuntur, iam facundo ponente lacernas                                      45
Caedicio et Fusco iam micturiente parati
digredimur, lentaque fori pugnamus harena.
ast illis quos arma tegunt et balteus ambit
quod placitum est ipsis praestatur tempus agendi,
nec res atteritur longo sufflamine litis.                                           50

39 cum patulo… libo, cf. Virgile Aen. 7,115 crusti patulis… quadris 
41 cf. 13,137 uana superuacui dicunt chirographa ligni 
46 Caedicio
cf. 13,197 quas[sc.poenas] et Caedicius grauis inuenit

Les avantages en matière d’héritage

solis praeterea testandi militibus ius
uiuo patre datur. nam quae sunt parta labore
militiae placuit non esse in corpore census,  
omne tenet cuius regimen pater. ergo Coranum
signorum comitem castrorumque aera merentem                          55
quamuis iam tremulus captat pater. Hunc fauor aequus
prouehit et pulchro reddit sua dona labori.
ipsius certe ducis hoc referre uidetur
ut, qui fortis erit, sit felicissimus idem,
ut laeti phaleris omnes et torquibus, omnes                                   60
***

  • Ulpien dig. 29,1,1 diuus Nerua plenissimam indulgentiam in milites contulit: eamque et Traianus secutus est. Cf. https://archive.org/details/corpusjuriscivil01krueuoft/page/396/mode/1up?view=theater
  • Horace sat. 2,5,55-57

    … plerumque recoctus                                                                55
    scriba ex quinqueuiro coruum deludet hiantem
    captatorque dabit risus Nasica Corano.

 

 

Juvénal 12

Le rire démocritéen du livre 4

Juvénal 10,28-34
iamne igitur laudas quod de sapientibus alter
ridebat, quotiens a limine mouerat unum
protuleratque pedem, flebat contrarius auctor?                                   30
sed facilis cuiuis rigidi censura cachinni:
mirandum est unde ille oculis suffecerit umor.
perpetuo risu pulmonem agitare solebat
Democritus.

La satire 12

Section Ia

natali, Coruine, die mihi dulcior haec lux,
qua festus promissa deis animalia caespes
expectat. niueam Reginae ducimus agnam,
par uellus dabitur pugnanti Gorgone Maura;
sed procul extensum petulans quatit hostia funem                               5
Tarpeio seruata Ioui frontemque coruscat,
quippe ferox uitulus templis maturus et arae
spargendusque mero, quem iam pudet ubera matris
ducere, qui uexat nascenti robora cornu.  
si res ampla domi similisque adfectibus esset,                                     10
pinguior Hispulla traheretur taurus et ipsa
mole piger, nec finitima nutritus in herba,
laeta sed ostendens Clitumni pascua sanguis
et grandi ceruix iret ferienda ministro
ob reditum trepidantis adhuc horrendaque passi                                  15
nuper et incolumem sese mirantis amici.

Section Ib

nam praeter pelagi casus et fulminis ictus
euasit. densae caelum abscondere tenebrae
nube una subitusque antemnas inpulit ignis,
cum se quisque illo percussum crederet et mox                                   20
attonitus nullum conferri posse putaret
naufragium uelis ardentibus (omnia fiunt
talia, tam grauiter, si quando poetica surgit
tempestas). genus ecce aliud discriminis audi
et miserere iterum, quamquam sint cetera sortis                                  25
eiusdem pars dira quidem sed cognita multis
et quam uotiua testantur fana tabella
plurima (pictores quis nescit ab Iside pasci?).
accidit et nostro similis fortuna Catullo.
cum plenus fluctu medius foret alueus et iam                                      30
alternum puppis latus euertentibus undis
arboris incertae, nullam prudentia cani
rectoris cum ferret opem, decidere iactu
coepit cum uentis, imitatus castora, qui se
eunuchum ipse facit cupiens euadere damno                                      35
testiculi: adeo medicatum intellegit inguen.
“fundite quae mea sunt – dicebat – cuncta” Catullus  
praecipitare uolens etiam pulcherrima, uestem
purpuream teneris quoque Maecenatibus aptam,
atque alias quarum generosi graminis ipsum                                       40
infecit natura pecus, sed et egregius fons
uiribus occultis et Baeticus adiuuat aer.
ille nec argentum dubitabat mittere, lances
Parthenio factas, urnae cratera capacem
et dignum sitiente Pholo uel coniuge Fusci;                                        45
adde et bascaudas et mille escaria, multum
caelati, biberat quo callidus emptor Olynthi.
sed quis nunc alius, qua mundi parte quis audet
argento praeferre caput rebusque salutem?
{non propter uitam faciunt patrimonia quidam,                                   50
sed uitio caeci propter patrimonia uiuunt.}
iactatur rerum utilium pars maxima, sed nec
damna leuant. tunc aduersis urguentibus illuc
reccidit ut malum ferro summitteret, ac se
explicat angustum: discriminis ultima, quando                                   55
praesidia adferimus nauem factura minorem.
i nunc et uentis animam committe dolato
confisus ligno, digitis a morte remotus
quattuor aut septem, si sit latissima, taedae;
mox cum reticulis et pane et uentre lagonae                                        60
accipe sumendas in tempestate secures.
sed postquam iacuit planum mare, tempora postquam
prospera uectoris fatumque ualentius euro
et pelago, postquam Parcae meliora benigna
pensa manu ducunt hilares et staminis albi                                          65
lanificae, modica nec multum fortior aura
uentus adest, inopi miserabilis arte cucurrit
uestibus extentis et, quod superauerat unum,
uelo prora suo. iam deficientibus austris
spes uitae cum sole redit. tum gratus Iulo                                           72
atque nouercali sedes praelata Lauino
conspicitur sublimis apex, cui candida nomen
scrofa dedit, laetis Phrygibus mirabile sumen
et numquam uisis triginta clara mamillis.
tandem intrat positas inclusa per aequora moles                                 75
Tyrrhenamque Pharon porrectaque bracchia rursum
quae pelago occurrunt medio longeque relincunt
Italiam; non sic igitur mirabere portus
quos natura dedit. sed trunca puppe magister
interiora petit Baianae peruia cumbae                                                80
tuti stagna sinus, gaudent ubi uertice raso
garrula securi narrare pericula nautae.

75-82 cf. https://tour.portusproject.org/en/maps
Section Ic

ite igitur, pueri, linguis animisque fauentes
sertaque delubris et farra inponite cultris
ac mollis ornate focos glebamque uirentem.                                       85
iam sequar et sacro, quod praestat, rite peracto
inde domum repetam, graciles ubi parua coronas
accipiunt fragili simulacra nitentia cera.
hic nostrum placabo Iouem Laribusque paternis
tura dabo atque omnis uiolae iactabo colores.                                     90
cuncta nitent, longos erexit ianua ramos
et matutinis operatur festa lucernis.

Section II

neu suspecta tibi sint haec, Coruine, Catullus,  
pro cuius reditu tot pono altaria, paruos
tres habet heredes. libet expectare quis aegram                                   95
et claudentem oculos gallinam inpendat amico
tam sterili; uerum haec nimia est inpensa, coturnix
nulla umquam pro patre cadet. sentire calorem
si coepit locuples Gallitta et Pacius orbi,
legitime fixis uestitur tota libellis                                                       100
porticus, existunt qui promittant hecatomben,
quatenus hic non sunt nec uenales elephanti,
nec Latio aut usquam sub nostro sidere talis
belua concipitur, sed furua gente petita
arboribus Rutulis et Turni pascitur agro,                                            105
Caesaris armentum nulli seruire paratum
priuato, siquidem Tyrio parere solebant
Hannibali et nostris ducibus regique Molosso
horum maiores ac dorso ferre cohortis,
partem aliquam belli, et euntem in proelia turrem.                              110
nulla igitur mora per Nouium, mora nulla per Histrum
Pacuuium, quin illud ebur ducatur ad aras
et cadat ante Lares Gallittae uictima sola
tantis digna deis et captatoribus horum.
alter enim, si concedas, mactare uouebit                                            115
de grege seruorum magna et pulcherrima quaeque
corpora, uel pueris et frontibus ancillarum
inponet uittas et, si qua est nubilis illi
Iphigenia domi, dabit hanc altaribus, etsi
non sperat tragicae furtiua piacula ceruae.                                          120
laudo meum ciuem, nec comparo testamento
mille rates; nam si Libitinam euaserit aeger,  
delebit tabulas inclusus carcere nassae
post meritum sane mirandum atque omnia soli
forsan Pacuuio breuiter dabit, ille superbus                                        125
incedet uictis riualibus. ergo uides quam
grande operae pretium faciat iugulata Mycenis.
uiuat Pacuuius quaeso uel Nestora totum,
possideat quantum rapuit Nero, montibus aurum
exaequet, nec amet quemquam nec ametur ab ullo.                             130

102 cf. Horace epist. 2,1,194-198
si foret in terris, rideret Democritus, seu
diuersum confusa genus panthera camelo 195
siue elephans albus uolgi conuerteret ora;
spectaret populum ludis attentius ipsis,
ut sibi praebentem nimio spectacula plura.
130 cf. Cicéron Lael. 52 quis est, pro deorum fidem atque hominum, qui uelit, ut neque diligat quemquam nec ipse ab ullo diligatur, circumfluere omnibus copiis atque in omnium rerum abundantia uiuere?
Le topos de la captatio

Plaute mil. 705-715
quando habeo multos cognatos, quid opu’ sit mihi liberis?
nunc bene uivo et fortunate atque ut uolo atque animo ut lubet.
mea bona in morti cognatis didam, inter eos partiam.
i apud me aderunt, me curabunt, uisent quid agam, ecquid uelim.
priu’ quam lucet adsunt, rogitant noctu ut somnum ceperim.
eos pro liberis habebo qui mihi mittunt munera.                                             710
sacruficant: dant inde partem mihi maiorem quam sibi,
abducunt ad exta; me ad se ad prandium, ad cenam uocant;
ille miserrumum se retur minimum qui misit mihi.
illi inter se certant donis, egomet mecum mussito:
bona mea inhiant, me certatim nutricant et munerant.

Horace sat. 2,5,20-31 ; 42-44 et 55-57
… “fortem hoc animum tolerare iubebo,
et quondam maiora tuli. tu protinus, unde
diuitias aerisque ruam, dic, augur, aceruos”.
“dixi equidem et dico: captes astutus ubique
testamenta senum neu, si uafer unus et alter
insidiatorem praeroso fugerit hamo,                                             25
aut spem deponas aut artem inlusus omittas.
magna minorue foro si res certabitur olim,
uiuet uter locuples sine gnatis, inprobus, ultro
qui meliorem audax uocet in ius, illius esto
defensor; fama ciuem causaque priorem                                       30
sperne, domi si gnatus erit fecundaue coniux.

‘nonne uides – aliquis cubito stantem prope tangens                      42
inquiet, – ut patiens, ut amicis aptus, ut acer?’
plures adnabunt thynni et cetaria crescent.

… plerumque recoctus                                                                55
scriba ex quinqueuiro coruum deludet hiantem
captatorque dabit risus Nasica Corano”.

Pline le Jeune epist. 8,18,1-2 (à Rufinus) falsum est nimirum quod creditur uulgo, testamenta hominum speculum esse morum, cum Domitius Tullus longe melior adparuerit morte quam uita. (2.) nam cum se captandum praebuisset, reliquit filiam heredem, quae illi cum fratre communis, quia genitam fratre adoptauerat. prosecutus est nepotes plurimis iucundissimisque legatis, prosecutus etiam proneptem. in summa omnia pietate plenissima ac tanto magis inexspectata sunt

Martial 6,63
scis te captari, scis hunc qui captat, auarum,
 et scis qui captat, quid, Mariane, uelit.
tu tamen hunc tabulis heredem, stulte, supremis
  scribis et esse tuo uis, furiose, loco.
munera magna tamen misit”. sed misit in hamo;                         5
  et piscatorem piscis amare potest?
hicine deflebit uero tua fata dolore?
  si cupis, ut ploret, des, Mariane, nihil.

Pétrone 124,2 ubi [sc. Crotone] quidem paruo deuersorio refecti, postero die amplioris fortunae domum quaerentes incidimus in turbam heredipetarum sciscitantium quod genus hominum aut unde ueniremus.

Schol. Iuu. 3,129 uigilantibus orbis] ad quos heredipeta<e ueniunt>.

Martial 11,44
orbus es et locuples et Bruto consule natus:
  esse tibi ueras credis amicitias?
sunt uerae, sed quas iuuenis, quas pauper habebas.
  qui nouus est, mortem diligit ille tuam.

Martial 12,40
mentiris, credo: recitas mala carmina, laudo:
  cantas, canto: bibis, Pontiliane, bibo:
pedis, dissimulo: gemma uis ludere, uincor:
  res una est, sine me quam facis, et taceo.  
nil tamen omnino praestas mihi. “mortuus – inquis –
  accipiam bene te”. nil uolo: sed morere.

Martial 12,90
pro sene, sed clare, uotum Maro fecit amico,
  cui grauis et feruens hemitritaeos erat,
si Stygias aeger non esset missus ad umbras,
  ut caderet magno uictima grata Ioui.
coeperunt certam medici spondere salutem.
  ne uotum soluat, nunc Maro uota facit.

Épictète diss. 4,1,148 σοῦ δὲ τίς ἀνάσχοιτο τῶν γραῶν ἐρῶντος καὶ τῶν γερόντων καὶ ἐκείνας ἀπομύσσοντος καὶ ἀποπλύνοντος καὶ δωροδοκοῦντος καὶ ἅμα μὲν νοσούσας θεραπεύοντος ὡς δούλου, ἅμα δ’ ἀποθανεῖν εὐχομένου καὶ τοὺς ἰατροὺς διακρίνοντος, εἰ ἤδη θανασίμως ἔχουσιν;

Lucien dial. mort. 18 (8) [Κ] — Ἑρμόλαον τὸν πάνυ πλούσιον ἄτεκνον ὄντα ἐθεράπευον ἐπὶ θανάτῳ, κἀκεῖνος οὐκ ἀηδῶς τὴν θεραπείαν προσίετο. ἔδοξε δή μοι καὶ σοφὸν τοῦτο εἶναι, θέσθαι διαθήκας εἰς τὸ φανερόν, ἐν αἷς ἐκείνῳ καταλέλοιπα τἀμὰ πάντα, ὡς κἀκεῖνος ζηλώσειεν καὶ τὰ αὐτὰ πράξειεν. [Δ] — τί οὖν δὴ ἐκεῖνος;  [Κ] — ὅ τι μὲν αὐτὸς ἐνέγραψεν ταῖς ἑαυτοῦ διαθήκαις οὐκ οἶδα· ἐγὼ γοῦν ἄφνω ἀπέθανον τοῦ τέγους μοι ἐπιπεσόντος, καὶ νῦν Ἑρμόλαος ἔχει τἀμὰ ὥσπερ τις λάβραξ καὶ τὸ ἄγκιστρον τῷ δελέατι συγκατασπάσας.  [Δ] — οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτόν σε τὸν ἁλιέα· ὥστε τὸ σόφισμα κατὰ σαυτοῦ συντέθεικας.

Sénèque epist. 95,43 amico aliquis aegro adsidet: probamus. at hoc hereditatis causa facit: uultur est, cadauer expectat. eadem aut turpia sunt aut honesta: refert quare aut quemadmodum fiant.

Sénèque ben. 4,20,3 ingratus est, qui in referenda gratia secundum datum uidet, qui sperat, cum reddit; ingratum uoco, qui aegro adsidit, quia testamentum facturus est, cui de hereditate aut de legato uacat cogitare. faciat licet omnia, quae facere bonus amicus et memor officii debet: si animo eius obuersatur spes lucri, captator est et hamum iacit; ut aues, quae laceratione corporum aluntur, lassa morbo pecora et casura ex proximo speculantur, ita hic inminet morti et circa cadauer uolat.

Martial 9,9
nil tibi legauit Fabius, Bithynice, cui tu
  annua, si memini, milia sena dabas.
plus nulli dedit ille: queri, Bithynice, noli:
  annua legauit milia sena tibi.

Pline nat. 14,5 postquam senator censu legi coeptus, iudex fieri censu, magistratum ducemque nihil magis exornare quam census, postquam coepere orbitas in auctoritate summa et potentia esse, captatio in quaestu fertilissimo ac sola gaudia in possidendo, pessum iere uitae pretia omnesque a maximo bono liberales dictae artes in contrarium cecidere ac seruitute sola profici coeptum.

[Longin] 44,9 ὅπου δὲ ἡμῶν ἑκάστου τοὺς ὅλους ἤδη βίους δεκασμοὶ βραβεύουσι καὶ ἀλλοτρίων θῆραι θανάτων καὶ ἐνέδραι διαθηκῶν, τὸ δ’ ἐκ τοῦ παντὸς κερδαίνειν ὠνούμεθα τῆς ψυχῆς ἕκαστος πρὸς τῆς <φιλοχρηματίας> ἠνδραποδισμένοι, ἆρα δὴ ἐν τῇ τοσαύτῃ λοιμικῇ τοῦ βίου διαφθορᾷ δοκοῦμεν ἔτι ἐλεύθερόν τινα κριτὴν τῶν μεγάλων ἢ διηκόντων πρὸς τὸν αἰῶνα κἀδέκαστον ἀπολελεῖφθαι καὶ μὴ καταρχαιρεσιάζεσθαι πρὸς τῆς τοῦ πλεονεκτεῖν ἐπιθυμίας;

Pétrone 116,6-9 in hac enim urbe non litterarum studia celebrantur, non eloquentia locum habet, non frugalitas sanctique mores laudibus ad fructum perueniunt, sed quoscumque homines in hac urbe uideritis, scitote in duas partes esse diuisos. (7.) nam aut captantur aut captant. in hac urbe nemo liberos tollit, quia quisquis suos heredes habet, non ad cenas, non ad spectacula admittitur, sed omnibus prohibetur commodis, inter ignominiosos latitat. (8.) qui uero nec uxorem umquam duxerunt nec proximas necessitudines habent, ad summos honores perueniunt, id est soli militares, soli fortissimi atque etiam innocentes habentur. (9.) adibitis – inquit – oppidum tamquam in pestilentia campos, in quibus nihil aliud est nisi cadauera quae lacerantur aut corui qui lacerant.

 

Juvénal 7,98-243

Les historiens (98-104)

uester porro labor fecundior, historiarum
scriptores? perit hic plus temporis atque olei plus.
nullo quippe modo millensima pagina surgit                                      100
omnibus et crescit multa damnosa papyro;
sic ingens rerum numerus iubet atque operum lex.
quae tamen inde seges? terrae quis fructus apertae?
quis dabit historico quantum daret acta legenti?

Tacite dial. 4,2 … ut omissis forensium causarum angustiis, in quibus mihi satis superque sudatum est, sanctiorem illam et augustiorem eloquentiam colam.

Tacite dial. 10,5 cum natura tua [sc. Materni] in ipsam arcem eloquentiae ferat.

Suétone frg. 104 Reifferscheid ap. Isid. orig. 6,12,1 quaedam genera librorum certis modulis conficiebantur: breuiori forma carmina atque epistulae, at uero historiae maiori modulo scribebantur.

Les avocats (105-149)

“sed genus ignauum, quod lecto gaudet et umbra”.
dic igitur quid causidicis ciuilia praestent
officia et magno comites in fasce libelli.
ipsi magna sonant, sed tum cum creditor audit
praecipue, uel si tetigit latus acrior illo
qui uenit ad dubium grandi cum codice nomen.                                  110
tunc inmensa caui spirant mendacia folles
conspuiturque sinus; ueram deprendere messem  
si libet, hinc centum patrimonia causidicorum,
parte alia solum russati pone Lacertae.
consedere duces, surgis tu pallidus Aiax                                             115
dicturus dubia pro libertate bubulco
iudice. rumpe miser tensum iecur, ut tibi lasso
figantur uirides, scalarum gloria, palmae.
quod uocis pretium? siccus petasunculus et uas
pelamydum aut ueteres, Maurorum epimenia, bulbi                            120
aut uinum Tiberi deuectum, quinque lagonae.
si quater egisti, si contigit aureus unus,
inde cadunt partes ex foedere pragmaticorum.
“Aemilio dabitur quantum licet, et melius nos
egimus”. huius enim stat currus aeneus, alti                                        125
quadriiuges in uestibulis, atque ipse feroci
bellatore sedens curuatum hastile minatur
eminus et statua meditatur proelia lusca.
sic Pedo conturbat, Matho deficit, exitus hic est
Tongilii, magno cum rhinocerote lauari                                              130
qui solet et uexat lutulenta balnea turba
perque forum iuuenes longo premit assere Maedos
empturus pueros, argentum, murrina, uillas;
spondet enim Tyrio stlattaria purpura filo.
{et tamen est illis hoc utile. purpura uendit}                                       135
causidicum uendunt amethystina; conuenit illi
et strepitu et facie maioris uiuere census,
sed finem inpensae non seruat prodiga Roma.  
fidimus eloquio? Ciceroni nemo ducentos
nunc dederit nummos, nisi fulserit anulus ingens.                               140
respicit haec primum qui litigat, an tibi serui
octo, decem comites, an post te sella, togati
ante pedes. ideo conducta Paulus agebat
sardonyche, atque ideo pluris quam Gallus agebat,
quam Basilus. rara in tenui facundia panno.                                        145
quando licet Basilo flentem producere matrem?
quis bene dicentem Basilum ferat? accipiat te
Gallia uel potius nutricula causidicorum
Africa, si placuit mercedem ponere linguae.

Tacite dial. 1,1 saepe ex me requiris, Iuste Fabi, cur, cum priora saecula tot eminentium oratorum ingeniis gloriaque floruerint, nostra potissimum aetas deserta et laude eloquentiae orbata uix nomen ipsum oratoris retineat; neque enim ita appellamus nisi antiquos, horum autem temporum diserti causidici et aduocati et patroni et quiduis potius quam oratores uocantur.

Les enseignants 1 (les rhéteurs : 150-214)

declamare doces? o ferrea pectora Vetti,
cum perimit saeuos classis numerosa tyrannos.
nam quaecumque sedens modo legerat, haec eadem stans
perferet atque eadem cantabit uersibus isdem.
occidit miseros crambe repetita magistros.
quis color et quod sit causae genus atque ubi summa                           155
quaestio, quae ueniant diuersa parte sagittae,
nosse uolunt omnes, mercedem soluere nemo.
“mercedem appellas? quid enim scio?” “culpa docentis
scilicet arguitur, quod laeuae parte mamillae
nil salit Arcadico iuueni, cuius mihi sexta                                           160
quaque die miserum dirus caput Hannibal inplet,  
quidquid id est de quo deliberat, an petat urbem
a Cannis, an post nimbos et fulmina cautus
circumagat madidas a tempestate cohortes.
quantum uis stipulare et protinus accipe: quid do                                165
ut totiens illum pater audiat?” haec alii sex
uel plures uno conclamant ore sophistae
et ueras agitant lites raptore relicto;
fusa uenena silent, malus ingratusque maritus
et quae iam ueteres sanant mortaria caecos.                                        170
ergo sibi dabit ipse rudem, si nostra mouebunt
consilia, et uitae diuersum iter ingredietur
ad pugnam qui rhetorica descendit ab umbra,
summula ne pereat qua uilis tessera uenit
frumenti; quippe haec merces lautissima. tempta                                175
Chrysogonus quanti doceat uel Pollio quanti
lautorum pueros, artem scindes Theodori.
balnea sescentis et pluris porticus in qua
gestetur dominus quotiens pluit. anne serenum
expectet spargatque luto iumenta recenti?                                          180
hic potius, namque hic mundae nitet ungula mulae.
parte alia longis Numidarum fulta columnis
surgat et algentem rapiat cenatio solem.
quanticumque domus, ueniet qui fercula docte
conponit, ueniet qui pulmentaria condit.                                             185
hos inter sumptus sestertia Quintiliano,
ut multum, duo sufficient: res nulla minoris
constabit patri quam filius. “unde igitur tot
Quintilianus habet saltus?” exempla nouorum  
fatorum transi. felix et pulcher et acer,                                               190
felix et sapiens et nobilis et generosus
adpositam nigrae lunam subtexit alutae,
felix orator quoque maximus et iaculator
et, si perfrixit, cantat bene. distat enim quae
sidera te excipiant modo primos incipientem                                      195
edere uagitus et adhuc a matre rubentem.
si Fortuna uolet, fies de rhetore consul;
si uolet haec eadem, fiet de consule rhetor.
Ventidius quid enim? quid Tullius? anne aliud quam
sidus et occulti miranda potentia fati?                                                200
seruis regna dabunt, captiuis fata triumphum.
felix ille tamen coruo quoque rarior albo.
paenituit multos uanae sterilisque cathedrae,
sicut Tharsimachi probat exitus atque Secundi
Carrinatis; et hunc inopem uidistis, Athenae,                                      205
nil praeter gelidas ausae conferre cicutas.
di maiorum umbris tenuem et sine pondere terram
spirantisque crocos et in urna perpetuum uer,
qui praeceptorem sancti uoluere parentis
esse loco. metuens uirgae iam grandis Achilles                                   210
cantabat patriis in montibus et cui non tunc
eliceret risum citharoedi cauda magistri;
sed Rufum atque alios caedit sua quemque iuuentus,
Rufum, quem totiens Ciceronem Allobroga dixit.

Les enseignants 2 (les grammairiens : 215-243)

quis gremio Celadi doctique Palaemonis adfert
quantum grammaticus meruit labor? et tamen ex hoc,
quodcumque est (minus est autem quam rhetoris aera),  
discipuli custos praemordet acoenonoetus
et qui dispensat frangit sibi. cede, Palaemon,
et patere inde aliquid decrescere, non aliter quam                               220
institor hibernae tegetis niueique cadurci,
dummodo non pereat mediae quod noctis ab hora
sedisti, qua nemo faber, qua nemo sederet
qui docet obliquo lanam deducere ferro,
dummodo non pereat totidem olfecisse lucernas                                 225
quot stabant pueri, cum totus decolor esset
Flaccus et haereret nigro fuligo Maroni.
rara tamen merces quae cognitione tribuni
non egeat. sed uos saeuas inponite leges,
ut praeceptori uerborum regula constet,                                              230
ut legat historias, auctores nouerit omnes
tamquam ungues digitosque suos, ut forte rogatus,
dum petit aut thermas aut Phoebi balnea, dicat
nutricem Anchisae, nomen patriamque nouercae
Anchemoli, dicat quot Acestes uixerit annis,                                      235
quot Siculi Phrygibus uini donauerit urnas.
exigite ut mores teneros ceu pollice ducat,
ut si quis cera uoltum facit; exigite ut sit
et pater ipsius coetus, ne turpia ludant,
ne faciant uicibus. non est leue tot puerorum                                      240
obseruare manus oculosque in fine trementis.
“haec – inquit – cura; sed cum se uerterit annus,
accipe, uictori populus quod postulat, aurum”.  

La décadence des arts libéraux

  • Sénèque epist. 88,1 de liberalibus studiis quid sentiam scire desideras: nullum suspicio, nullum in bonis numero quod ad aes exit. Meritoria artificia sunt, hactenus utilia si praeparant ingenium, non detinent.
  • Sénèque epist. 88,37 in his libris [sc. Didymi grammatici] de patria Homeri quaeritur, in his de Aeneae matre uera, in his libidinosior Anacreon an ebriosior uixerit, in his an Sappho publica fuerit, et alia quae erant dediscenda si scires.
  • Perse prol. 8-14
    quis expediuit psittaco suum “chaere”
    picamque docuit nostra uerba conari?
    magister artis ingenique largitor
    uenter, negatas artifex sequi uoces.
    quod si dolosi spes refulserit nummi,
    coruos poetas et poetridas picas
    cantare credas Pegaseium nectar.

Un dialogue à distance avec des auteurs contemporains

Pline le Jeune

Pline epist. 1,13 1. 4-5 (à Sosius Sénécio) magnum prouentum poetarum annus hic attulit: toto mense Aprili nullus fere dies, quo non recitaret aliquis. Iuuat me quod uigent studia, proferunt se ingenia hominum et ostentant, tametsi ad audiendum pigre coitur. […] (4.) nunc otiosissimus quisque multo ante rogatus et identidem admonitus aut non uenit aut, si uenit, queritur se diem, quia non perdidit, perdidisse. (5.) sed tanto magis laudandi probandique sunt, quos a scribendi recitandique studio haec auditorum uel desidia uel superbia non retardat. equidem prope nemini defui. erant sane plerique amici; neque enim est fere quisquam, qui studia, ut non simul et nos amet.

Pline epist. 1,10,1 (à Attius Clemens) si quando urbs nostra liberalibus studiis floruit, nunc maxime floret, multa claraque exempla sunt.

Tacite

Tacite dial. 40,2 est magna illa et notabilis eloquentia alumna licentiae, quam stulti libertatem uocitant, comes seditionum, effrenati populi incitamentum.

Tacite dial. 29,3 iam uero propria et peculiaria huius urbis uitia paene in utero matris concipi mihi uidentur, histrionalis fauor et gladiatorum equorumque studia: quibus occupatus et obsessus animus quantulum loci bonis artibus relinquit?

 

Juvénal 7,36-97

36-52

accipe nunc artes. ne quid tibi conferat iste,
quem colis et Musarum et Apollinis aede relicta,
ipse facit uersus atque uni cedit Homero
propter mille annos, et si dulcedine famae
succensus recites, maculosas commodat aedes.                             40
haec longe ferrata domus seruire iubetur
in qua sollicitas imitatur ianua portas.
scit dare libertos extrema in parte sedentis
ordinis et magnas comitum disponere uoces;
nemo dabit regum quanti subsellia constant                                  45
et quae conducto pendent anabathra tigillo
quaeque reportandis posita est orchestra cathedris.
nos tamen hoc agimus tenuique in puluere sulcos
ducimus et litus sterili uersamus aratro.
nam si discedas, {laqueo tenet ambitiosi                                        50
consuetudo mali,} tenet insanabile multos
scribendi cacoethes et aegro in corde senescit.

schol. Iuu. 7,51 scribendi cacoethes] mala consuetudo scribendi, quae obliuisci non potest

53-62

sed uatem egregium, cui non sit publica uena,
qui nihil expositum soleat deducere, nec qui
communi feriat carmen triuiale moneta,                                        55
hunc, qualem nequeo monstrare et sentio tantum,
anxietate carens animus facit, omnis acerbi  
inpatiens, cupidus siluarum aptusque bibendis
fontibus Aonidum. neque enim cantare sub antro
Pierio thyrsumque potest contingere maesta                                  60
paupertas atque aeris inops, quo nocte dieque
corpus eget: satur est cum dicit Horatius “euhoe”.

Le rapport avec Callimaque
  • Callimaque frg. 1,21-28 Pfeiffer
    καὶ γὰρ ὅτ⌋ε πρ⌊ώ⌋τιστον ἐμοῖς ἐπὶ δέλτον ἔθηκα
    γούνασι⌋ν, Ἀ[πό]λλων εἶπεν ὅ μοι Λύκιος·
    “…….]…ἀοιδέ, τὸ μὲν θύος ὅττι πάχιστον
    θρέψαι, τὴ]ν̣ Μοῦσαν δ’ ὠγαθὲ λεπταλέην·
    πρὸς δέ σε] καὶ τόδ’ ἄνωγα, τὰ μὴ πατέουσιν ἅμαξαι
    τὰ στείβε⌋ιν, ἑτέρων ἴχνια μὴ καθ’ ὁμά
    δίφρον ἐλ]ᾶ̣ν μηδ’ οἷμον ἀνὰ πλατύν, ἀλλὰ κελεύθους
    ἀτρίπτο]υ̣ς, εἰ καὶ στε⌊ι⌋ν̣οτέρην ἐλάσεις”.
  • Callimaque hymn. 2,105-112
    ὁ Φθόνος Ἀπόλλωνος ἐπ’ οὔατα λάθριος εἶπεν·
    “οὐκ ἄγαμαι τὸν ἀοιδὸν ὃς οὐδ’ ὅσα πόντος ἀείδει”.
    τὸν Φθόνον ὡπόλλων ποδί τ’ ἤλασεν ὧδέ τ’ ἔειπεν·
    “Ἀσσυρίου ποταμοῖο μέγας ῥόος, ἀλλὰ τὰ πολλά
    λύματα γῆς καὶ πολλὸν ἐφ’ ὕδατι συρφετὸν ἕλκει.
    Δηοῖ δ’ οὐκ ἀπὸ παντὸς ὕδωρ φορέουσι μέλισσαι,
    ἀλλ’ ἥτις καθαρή τε καὶ ἀχράαντος ἀνέρπει
    πίδακος ἐξ ἱερῆς ὀλίγη λιβὰς ἄκρον ἄωτον”.
  • Callimaque epigr. 28,1-4
    ἐχθαίρω τὸ ποίημα τὸ κυκλικόν, οὐδὲ κελεύθῳ
    χαίρω, τίς πολλοὺς ὧδε καὶ ὧδε φέρει·
    μισέω καὶ περίφοιτον ἐρώμενον, οὐδ’ ἀπὸ κρήνης
    πίνω· σικχαίνω πάντα τὰ δημόσια.
  • Callimaque frg. 1,29-40 Pfeiffer
    τῷ πιθόμη]ν· ἐνὶ τοῖς γὰρ ἀείδομεν οἳ λιγὺν ἦχον
    τέττιγος, θ]όρυβον δ’ οὐκ ἐφίλησαν ὄνων.
    θηρὶ μὲν ο⌋ὐατόεντι πανείκελον ὀγκήσαιτο
    ἄλλος, ἐγ]ὼ δ’ εἴην οὑλ̣[α]χύς, ὁ πτερόεις,
    ἆ πάντ⌋ως, ἵνα γῆρας ἵνα δρόσον ἣν μὲν ἀείδω
    πρώκιο⌋ν ἐκ δίης ἠέρος εἶδαρ ἔδων,
    αὖθι τ⌋ὸ̣ δ̣’ ⌊ἐκ⌋δύοιμ⌊ι⌋, τό μοι βάρος ὅσσον ἔπεστι
    τριγ⌋λ̣ώ̣⌊χι⌋ν̣ ὀλ⌊οῷ⌋ νῆσος ἐπ’ Ἐγκελάδῳ.
    …….Μοῦσαι γ⌋ὰρ ὅσους ἴδον ὄθμα⌊τ⌋ι παῖδας
    μὴ λοξῷ, πολιοὺς⌋ οὐκ ἀπέθεντο φίλους.
    ………….]σε̣[..] πτερὸν οὐκέτι κινεῖν
    ………….]η̣ τ̣[ῆ]μ̣ος ἐνεργότατος.

63-97

quis locus ingenio, nisi cum se carmine solo
uexant et dominis Cirrhae Nysaeque feruntur
pectora uestra duas non admittentia curas?                                    65
magnae mentis opus nec de lodice paranda
attonitae currus et equos faciesque deorum
aspicere et qualis Rutulum confundat Erinys.
nam si Vergilio puer et tolerabile desset
hospitium, caderent omnes a crinibus hydri,                                  70
surda nihil gemeret graue bucina. poscimus ut sit
non minor antiquo Rubrenus Lappa coturno,
cuius et alueolos et laenam pignerat Atreus?
non habet infelix Numitor quod mittat amico,
Quintillae quod donet habet, nec defuit illi                                    75
unde emeret multa pascendum carne leonem
iam domitum; constat leuiori belua sumptu
nimirum et capiunt plus intestina poetae.

Horace sat. 1,4,39-44
primum ego me illorum, dederim quibus esse poetis,
excerpam numero: neque enim concludere uersum  
dixeris esse satis neque, siqui scribat uti nos
sermoni propiora, putes hunc esse poetam.
ingenium cui sit, cui mens diuinior atque os
magna sonaturum, des nominis huius [sc. poetae] honorem.

contentus fama iaceat Lucanus in hortis
marmoreis, at Serrano tenuique Saleiio                                          80
gloria quantalibet quid erit, si gloria tantum est?
curritur ad uocem iucundam et carmen amicae
Thebaidos, laetam cum fecit Statius urbem
promisitque diem: tanta dulcedine captos
adficit ille animos tantaque libidine uolgi                                      85
auditur. sed cum fregit subsellia uersu  
esurit, intactam Paridi nisi uendit Agauen.
ille et militiae multis largitus honorem
semenstri uatum digitos circumligat auro.
quod non dant proceres, dabit histrio. tu Camerinos                      90
et Baream, tu nobilium magna atria curas?
praefectos Pelopea facit, Philomela tribunos.
{haut tamen inuideas uati quem pulpita pascunt.}
quis tibi Maecenas, quis nunc erit aut Proculeius
aut Fabius, quis Cotta iterum, quis Lentulus alter?                        95
tum par ingenio pretium, tunc utile multis
pallere et uinum toto nescire Decembri.

Juvénal 7,1-35

1-7

et spes et ratio studiorum in Caesare tantum;
solus enim tristes hac tempestate Camenas
respexit, cum iam celebres notique poetae
balneolum Gabiis, Romae conducere furnos  
temptarent, nec foedum alii nec turpe putarent                              5
praecones fieri, cum desertis Aganippes
uallibus esuriens migraret in atria Clio.

Le rapport avec Callimaque
  • Callimaque frg. 191,92 Pfeiffer
    μοῦνος εἷλε τὰς [Μο]ύ̣σας
  • schol. Flor. (PSI 1219 frg. 1) 15-20
    [ὡς κ]ατ’ ὄναρ ς(υμ)μείξας ταῖς Μούς[αις ἐν Ἑ-]
    [λι]κ̣ῶνι εἰλήφοι π(αρ’ α)ὐτ(ῶν) τ(ὴν) τ(ῶν) αἰτίων [ἐξήγη-]
    [σιν ἀ]ρ̣τ̣ιγένειο̣σ̣ ὤν̣, ωνκ̣´ῦ̣ε̣μνησε̣
    […. ἀ]π̣’ αὐτ(ῶν) ἀ̣ρχὴ̣[ν] λ̣αβὼ̣ν̣ ε´ος´α[……]
    [            ].λόγου<
  • AP 7,42
    ἆ μέγα Βαττιάδαο σοφοῦ περίπυστον ὄνειαρ,
      ἦ ῥ’ ἐτεὸν κεράων οὐδ’ ἐλέφαντος ἔης.
    τοῖα γὰρ ἄμμιν ἔφηνας, ἅτ’ οὐ πάρος ἀνέρες ἴδμεν
      ἀμφί τε ἀθανάτους ἀμφί τε ἡμιθέους,
    εὖτέ μιν ἐκ Λιβύης ἀναείρας εἰς Ἑλικῶνα
      ἤγαγες ἐν μέσσαις Πιερίδεσσι φέρων·
    αἱ δέ οἱ εἰρομένῳ ἀμφ’ ὠγυγίων ἡρώων
      Αἴτια καὶ μακάρων εἶρον ἀμειβόμεναι.
  • Callimaque frg. 1e Pfeiffer
    Ἀγανίππη
  • Callimaque frg. 2 Pfeiffer (P.Oxy. 2208)
    ποιμ⌋ένι μῆλα νέμ̣⌊οντι παρ’ ἴχνιον ὀξέος ἵππου
      Ἡσιόδ⌋ῳ Μουσέων ἑσμὸ⌊ς ὅτ’ ἠντίασεν
         μ]έ̣ν οἱ Χάεος γενεσ̣[
           ]ἐπὶ πτέρν̣ης ὑδα[
    τεύχω⌋ν ὡς ἑτέρῳ τις ἑῷ ⌊κακὸν ἥπατι τεύχει 
                    ]ῶ ζώειν ἄξιον α[
            ].εν πάντες σε· τὸ γα[
              ].δε πρήσσειν εὐμα
      ]..ι̣π̣ὰ̣.῾[..].[
  • Callimaque frg. 3 Pfeiffer
    ….].τ̣α […………..]..κῶς ἄν̣[ις αὐλῶν
    ⌞ῥέζειν καὶ στεφέων εὔαδε τῷ Παρίῳ⌟
  • schol. Flor. (PSI 1219 frg. 3) 29-30
    τ̣[αῦ-]
    τά τε ο(ὖν) π(αρὰ) Κλειοῦς φησιν ἀκη[κο]ένα[ι]
  • Callimaque frg. 112,9 Pfeiffer
    αὐτὰρ ἐγὼ Μουσέων πεζὸν̣ [ἔ]πειμι νομόν.
  • Horace sat. 2,6,16-17
    ergo ubi me in montes et in arcem ex urbe remoui,
    quid prius inlustrem saturis musaque pedestri?

8-35

nam si Pieria quadrans tibi nullus in umbra
ostendatur, ames nomen uictumque Machaerae
et uendas potius commissa quod auctio uendit                              10
stantibus, oenophorum, tripedes, armaria, cistas,
Alcithoen Pacci, Thebas et Terea Fausti.
hoc satius quam si dicas sub iudice “uidi”
quod non uidisti; faciant equites Asiani,
{quamquam et Cappadoces faciant equitesque Bithyni}               15
altera quos nudo traducit gallica talo.
nemo tamen studiis indignum ferre laborem
cogetur posthac, nectit quicumque canoris
eloquium uocale modis laurumque momordit.
hoc agite, o iuuenes. circumspicit et stimulat uos                          20
materiamque sibi ducis indulgentia quaerit.
si qua aliunde putas rerum expectanda tuarum
praesidia atque ideo croceae membrana tabellae
impletur, lignorum aliquid posce ocius et quae
componis dona Veneris, Telesine, marito,                                     25
aut clude et positos tinea pertunde libellos.
frange miser calamum uigilataque proelia dele,
qui facis in parua sublimia carmina cella,
ut dignus uenias hederis et imagine macra.
spes nulla ulterior; didicit iam diues auarus                                   30
tantum admirari, tantum laudare disertos,
ut pueri Iunonis auem. sed defluit aetas
et pelagi patiens et cassidis atque ligonis.
taedia tunc subeunt animos, tunc seque suamque
Terpsichoren odit facunda et nuda senectus.                                  35

32 cf. Callimaque frg. 1,5-6 Pfeiffer
ἔπος δ' ἐπὶ τυτθὸν ἑλ[ίσσω
  παῖς ἅτ⌋ε, τῶν δ' ἐτέων ἡ δεκὰ⌊ς⌋ οὐκ ὀλίγη.
La muse mercenaire

Pindare isth. 2,9-14
ἁ Μοῖσα γὰρ οὐ φιλοκερδής
πω τότ’ ἦν οὐδ’ ἐργάτις·
οὐδ’ ἐπέρναντο γˈλυκεῖ-
αι μελιφθόγγου ποτὶ Τερψιχόρας
ἀργυρωθεῖσαι πρόσωπα μαλθακόφωνοι ἀοιδαί.

Callimaque frg. 222 Pfeiffer
οὐ γὰρ ἐργάτιν τρέφω
τὴν Μοῦσαν, ὡς ὁ Κεῖος Ὑλίχου νέπους

Les taedia (v. 34) et le genre περὶ εὐθυμίας

Démocrite frg. B3 Diels–Kranz ap. Sen. tranq. an. 13,1 hoc secutum puto Democritum ita coepisse: « qui tranquille uolet uiuere nec priuatim agat multa nec publice », ad superuacua scilicet referentem.

Sénèque tranq. anim. 2,6-7 omnes in eadem causa sunt […] statum uitae suae reformando subinde in eo nouissime manent in quo illos non mutandi odium sed senectus ad nouandum pigra deprendit. adice et illos qui non constantiae uitio parum leues sunt sed inertiae, et uiuunt non quomodo uolunt sed quomodo coeperunt (7.) innumerabiles deinceps proprietates sunt sed unus effectus uitii, sibi displicere. hoc oritur ab intemperie animi et cupiditatibus timidis aut parum prosperis, ubi aut non audent quantum concupiscunt aut non consequuntur et in spem toti prominent; semper instabiles mobilesque sunt, quod necesse est accidere pendentibus.

Sénèque anim. 2,10-11 hinc illud est taedium et displicentia sui et nusquam residentis animi uolutatio et otii sui tristis atque aegra patientia, utique ubi causas fateri pudet et tormenta introsus egit uerecundia, in angusto inclusae cupiditates sine exitu se ipsae strangulant. inde maeror marcorque et mille fluctus mentis incertae, quam spes inchoatae suspensam habent, deploratae tristem; inde ille adfectus otium suum detestantium querentiumque nihil ipsos habere quod agant et alienis incrementis inimicissima inuidia. alit enim liuorem infelix inertia et omnes destrui cupiunt, quia se non potuere prouehere; (11.) ex hac deinde auersatione alienorum processuum et suorum desperatione obirascens fortunae animus et de saeculo querens et in angulos se retrahens et poenae incubans suae, dum illum taedet sui pigetque.

Le λόγος ἀποτρεπτικός de Calpurnius Siculus

Calpurnius Siculus ecl. 4,23-28
frange, puer, calamos et inanes desere Musas;
i, potius glandes rubicundaque collige corna,
duc ad mulctra greges et lac uenale per urbem                                    25
non tacitus porta. quid enim tibi fistula reddet,
quo tutere famem? certe mea carmina nemo
praeter ab his scopulis uentosa remurmurat echo.

 

Juvénal 1,147-171

Le schéma apologétique chez Lucilius

  • Luclius 1016 Marw = 30,18 Charpin : et maledicendo in multis sermonibus differs
  • Lucilius 1014 Marx = 30,19 Charpin : idque tuis factis saeuis et tristibus dictis
  • Lucilius 1035 Marx = 30,20 Charpin : nunc, Gai, quoniam incilans nos laedis uicissim
  • Lucilius 1030 Marx = 30,30 Charpin : nolito tibi me maledicere posse putare !
  • Lucilius 1033 Marx = 30,32 Charpin : quem scis tuas omnes maculasque notasque

Le schéma apologétique de la satire 1 de Juvénal

Premier mouvement (v. 147-150a)

nil erit ulterius quod nostris moribus addat
posteritas, eadem facient cupientque minores,
omne in praecipiti uitium stetit. utere uelis,
totos pande sinus.                                                                                            150

Horace sat. 2,1,57-60a
ne longum faciam: seu me tranquilla senectus
exspectat seu mors atris circumuolat alis,
diues, inops, Romae, seu fors ita iusserit, exsul,
quisquis erit uitae scribam color.

Perse 1,103-106
haec fierent si testiculi uena ulla paterni
uiueret in nobis? summa delumbe saliua
hoc natat in labris et in udo est Maenas et Attis
nec pluteum caedit nec demorsos sapit unguis.
Deuxième mouvement (v. 150b-153a)

dices hic forsitan “unde  
ingenium par materiae? unde illa priorum
scribendi quodcumque animo flagrante liberet
simplicitas?”

Horace sat. 2,1,60b-62a
o puer, ut sis
uitalis metuo et maiorum nequis amicus
frigore te feriat.

Perse 1,107-110a
sed quid opus teneras mordaci radere uero
auriculas? uide sis ne maiorum tibi forte
limina frigescant: sonat hic de nare canina
littera.
Troisième mouvement (v. 153b-154)

“cuius non audeo dicere nomen?
quid refert dictis ignoscat Mucius an non?”

Horace sat. 2,1,62b-78a
quid? cum est Lucilius ausus
primus in hunc operis conponere carmina morem
detrahere et pellem, nitidus qua quisque per ora
cederet, introrsum turpis: num Laelius aut qui             65
duxit ab oppressa meritum Karthagine nomen
ingenio offensi aut laeso doluere Metello  
famosisque Lupo cooperto uersibus? atqui
primores populi arripuit populumque tributim,
scilicet uni aequos uirtuti atque eius amicis.            70
quin ubi se a uolgo et scaena in secreta remorant
uirtus Scipiadae et mitis sapientia Laeli,
nugari cum illo et discincti ludere, donec
decoqueretur holus, soliti. quidquid sum ego, quamuis
infra Lucili censum ingeniumque, tamen me                 75
cum magnis uixisse inuita fatebitur usque
inuidia et fragili quaerens inlidere dentem
offendet solido – nisi quid tu, docte Trebati,
dissentis.

Perse 1,114b-119
discedo. secuit Lucilius urbem,
te Lupe, te Muci, et genuinum fregit in illis.
omne uafer uitium ridenti Flaccus amico
tangit et admissus circum praecordia ludit,
callidus excusso populum suspendere naso.
me muttire nefas? nec clam? nec cum scrobe? nusquam?
Quatrième mouvement (v. 155-157)

“pone Tigillinum, taeda lucebis in illa                                      155
qua stantes ardent qui fixo gutture fumant,
et latum media sulcum deducit harena”.

schol. Iuu. 1,155 pone Tigellinum] hoc est in satura: pone te uituperare Tigellinum, quem si laeseris, uiuus ardebis, quemadmodum in munere Neronis uiui arserunt, de quibus ille iusserat cereos fieri, ut lucerent spec<ta>toribus, cum fixa essent guttura, ne se curuarent.

Horace sat. 2,1,79b-83a
equidem nihil hinc diffindere possum.
sed tamen ut monitus caueas, ne forte negoti
incutiat tibi quid sanctarum inscitia legum:
si mala condiderit in quem quis carmina, ius est
iudiciumque.

Perse 1,119
me muttire nefas? nec clam? nec cum scrobe? nusquam?
Variation du premier mouvement (v. 158-159)

“qui dedit ergo tribus patruis aconita, uehatur
pensilibus plumis atque illinc despiciat nos?”

Variation du quatrième mouvement (v. 160-170a)

“cum ueniet contra, digito compesce labellum:                             160
accusator erit qui uerbum dixerit ‘hic est’.
securus licet Aenean Rutulumque ferocem
committas, nulli grauis est percussus Achilles
aut multum quaesitus Hylas urnamque secutus:
ense uelut stricto quotiens Lucilius ardens                                    165
infremuit, rubet auditor cui frigida mens est
criminibus, tacita sudant praecordia culpa.  
inde ira et lacrimae. tecum prius ergo uoluta
haec animo ante tubas: galeatum sero duelli
paenitet”.                                                                                                           170

Horace sat. 2,1,21-23
quanto rectius hoc quam tristi laedere uersu
Pantolabum scurram Nomentanumque nepotem,
cum sibi quisque timet, quamquam est intactus, et odit.

Horace sat. 2,1,39-42
sed hic stilus haud petet ultro
quemquam animantem et me ueluti custodiet ensis
uagina tectus: quem cur destringere coner
tutus ab infestis latronibus?
Final (v. 170b-171)

“experiar quid concedatur in illos
quorum Flaminia tegitur cinis atque Latina”.

Horace sat. 2,1,83b-85
esto, siquis mala; sed bona siquis
iudice condiderit laudatus Caesare? siquis
opprobriis dignum latrauerit, integer ipse?

Perse 1,119-123a
me muttire nefas? nec clam? nec cum scrobe? nusquam?
hic tamen infodiam. uidi, uidi ipse, libelle:
auriculas asini quis non habet? hoc ego opertum,
hoc ridere meum, tam nil, nulla tibi uendo
Iliade.

La “distortion temporelle” dans la littérature des époques de Trajan et Hadrien

  • Tacite 3,1 nunc demum redit animus; et quamquam primo statim beatissimi saeculi ortu Nerua Caesar res olim dissociabilis miscuerit, principatum ac libertatem, augeatque cotidie felicitatem temporum Nerua Traianus […] natura tamen infirmitatis humanae tardiora sunt remedia quam mala.
  • Pline 8,12,4-5 quod si illi nullam uicem nulla quasi mutua officia deberem, sollicitarer tamen uel ingenio hominis pulcherrimo et maximo et in summa seueritate dulcissimo, uel honestate materiae. scribit exitus inlustrium uirorum, in his quorundam mihi carissimorum. uideor ergo fungi pio munere, quorumque exsequias celebrare non licuit, horum quasi funebribus laudationibus seris quidem sed tanto magis ueris interesse.
  • Pline 9,13,2 occiso Domitiano statui mecum ac deliberaui, esse magnam pulchramque materiam insectandi nocentes, miseros uindicandi, se proferendi.

La théorie rhétorique de l’indignatio

Quintilien inst. 11,3,61 quod quidem maxima ex parte praestant ipsi motus animorum, sonatque uox ut feritur: sed cum sint alii ueri adfectus, alii ficti et imitati, ueri naturaliter erumpunt, ut dolentium irascentium indignantium, sed carent arte ideoque sunt disciplina et ratione formandi.

Quintilien inst. 6,2,26 summa enim, quantum ego quidem sentio, circa mouendos adfectus in hoc posita est, ut moueamur ipsi. nam et luctus et irae et indignationis aliquando etiam ridicula fuerit imitatio, si uerba uultumque tantum, non etiam animum accommodarimus.

Quintilien inst. 6,2,34 nos illi simus quos grauia, indigna, tristia passos queramur, nec agamus rem quasi alienam, sed adsumamus parumper illum dolorem.

La uituperatio épidictique

Quintilien inst. 3,7,26 laudantur autem urbes similiter atque homines. nam pro parente est conditor, et multum auctoritatis adfert uetustas, ut iis qui terra dicuntur orti, et uirtutes ac uitia circa res gestas eadem quae in singulis: illa propria quae ex loci positione ac munitione sunt. ciues illis ut hominibus liberi sunt decori.

 

Juvénal 1,81-146

La farrago satirique

ex quo Deucalion nimbis tollentibus aequor
nauigio montem ascendit sortesque poposcit
paulatimque anima caluerunt mollia saxa  
et maribus nudas ostendit Pyrrha puellas,
quidquid agunt homines, uotum, timor, ira, uoluptas,                    85
gaudia, discursus, nostri farrago libelli est.

Varron rust. 1,31,5 <farrago> contra ex segete ubi sata admixta hordeum et uicia et legumina pabuli causa uiride aut quo<d> {fart} ferro caesa ferrago dicta, aut inde, quod primum in farracia segete seri coepta. eo equi et iumenta cetera uerno tempore purgantur ac saginantur.

Diomède GL i 485,30-486,13 satira dicitur carmen apud Romanos nunc quidem maledicum et ad carpenda hominum uitia archaeae comoediae charactere conpositum, quale scripserunt Lucilius et Horatius et Persius. et olim carmen quod ex uariis poematibus constabat satira uocabatur, quale scripserunt Pacuuius et Ennius. satira autem dicta siue a Satyris, quod similiter in hoc carmine ridiculae res pudendaeque dicuntur, quae uelut a Satyris proferuntur et fiunt: siue satura a lance quae referta uariis multisque primitiis in sacro apud priscos dis inferebatur et a copia ac saturitate rei satura uocabatur; […] siue a quodam genere farciminis, quod multis rebus refertum saturam dicit Varro uocitatum. est autem hoc positum in secundo libro Plautinarum  quaestionum [GRFF 52 = frg. 50 Goetz–Schoell], «satura est uua passa et polenta et nuclei pini ex mulso consparsi». ad haec alii addunt et de malo punico grana. alii autem dictam putant a lege satura, quae uno rogatu multa simul conprehendat, quod scilicet et satura carmine multa simul poemata conprehenduntur.

La satire de l’argent

et quando uberior uitiorum copia? quando
maior auaritiae patuit sinus? alea quando
hos animos? neque enim loculis comitantibus itur
ad casum tabulae, posita sed luditur arca.                                      90
proelia quanta illic dispensatore uidebis
armigero! simplexne furor sestertia centum
perdere et horrenti tunicam non reddere seruo?
quis totidem erexit uillas, quis fercula septem
secreto cenauit auus? nunc sportula primo                                     95
limine parua sedet turbae rapienda togatae.
ille tamen faciem prius inspicit et trepidat ne
suppositus uenias ac falso nomine poscas:
agnitus accipies. iubet a praecone uocari
ipsos Troiugenas, nam uexant limen et ipsi                                   100
nobiscum. “da praetori, da deinde tribuno”.
sed libertinus prior est. “prior – inquit – ego adsum.
cur timeam dubitemue locum defendere, quamuis
natus ad Euphraten, molles quod in aure fenestrae
arguerint, licet ipse negem? sed quinque tabernae                         105
quadringenta parant. quid confert purpura maior
optandum, si Laurenti custodit in agro
conductas Coruinus ouis, ego possideo plus
Pallante et Licinis?” expectent ergo tribuni,
uincant diuitiae, sacro ne cedat honori                                           110
nuper in hanc urbem pedibus qui uenerat albis,
quandoquidem inter nos sanctissima diuitiarum
maiestas, etsi funesta Pecunia templo  
nondum habitat, nullas nummorum ereximus aras,
ut colitur Pax atque Fides, Victoria, Virtus                                    115
quaeque salutato crepitat Concordia nido.

116 : cf. [Probus] p. 13 Wessner ap. Valla Placentinus ad Iuu. 1,116 templum Concordiae – inquit Probus – est uuetus, in quo ciconia multa est. aut quae uenientibus salutatum concordiae crepitu consensum prodebant. et satyrice salutato nido, non templo Concordiae. crepitat rostro ciconia scilicet quae concussione rostri sonitum pacis uidetur reddere.

sed cum summus honor finito conputet anno,
sportula quid referat, quantum rationibus addat,
quid facient comites quibus hinc toga, calceus hinc est
et panis fumusque domi? densissima centum                                120
quadrantes lectica petit, sequiturque maritum
languida uel praegnas et circumducitur uxor.
hic petit absenti nota iam callidus arte
ostendens uacuam et clausam pro coniuge sellam.
“Galla mea est – inquit – citius dimitte. moraris?                          125
profer, Galla, caput” — “noli uexare, quiescet”.
ipse dies pulchro distinguitur ordine rerum:
sportula, deinde forum iurisque peritus Apollo
atque triumphales, inter quas ausus habere
nescio quis titulos Aegyptius atque Arabarches,                            130
cuius ad effigiem non tantum meiiere fas est.
uestibulis abeunt ueteres lassique clientes
uotaque deponunt, quamquam longissima cenae
spes homini; caulis miseris atque ignis emendus.

Le rex μονόφαγος 

optima siluarum interea pelagique uorabit                                     135
rex horum uacuisque toris tantum ipse iacebit.
nam de tot pulchris et latis orbibus et tam
antiquis una comedunt patrimonia mensa.
nullus iam parasitus erit. sed quis ferat istas
luxuriae sordes? quanta est gula quae sibi totos                             140
ponit apros, animal propter conuiuia natum!
poena tamen praesens, cum tu deponis amictus  
turgidus et crudum pauonem in balnea portas.
hinc subitae mortes atque intestata senectus.
it noua nec tristis per cunctas fabula cenas;                                   145
ducitur iratis plaudendum funus amicis.

Horace epist. 1,6,61-62
crudi tumidique lauemur,
quid deceat, quid non, obliti.

Perse 3,98-106
turgidus hic epulis atque albo uentre lauatur,
gutture sulpureas lente exhalante mefites.
sed tremor inter uina subit calidumque trientem                                  100
excutit e manibus, dentes crepuere retecti,
uncta cadunt laxis tunc pulmentaria labris.
hinc tuba, candelae, tandemque beatulus alto
conpositus lecto crassisque lutatus amomis
in portam rigidas calces extendit. at illum                                           105
hesterni capite induto subiere Quirites.

Pline nat. 29,26 illa autem, quae timuit Cato [cf. ad M. filium frg. 1 Cugusi-Sblendorio Cugusi] atque prouidit, innocentiora multo et parua opinatu, quae proceres artis eius de semet ipsi fateantur, illa perdidere imperii mores, illa, quae sani patimur, luctatus, ceromata ceu ualitudinis causa instituta, balineae ardentes, quibus persuasere in corporibus cibos coqui, ut nemo non minus ualidus exiret, oboedientissimi uero efferrentur.

L’argent dans le moralisme romain et la tradition diatribique

Sénèque epist. 25,4 nihil ex his quae habemus necessarium est. ad legem naturae reuertamur; diuitiae paratae sunt. aut gratuitum est quo egemus, aut uile: panem et aquam natura desiderat. nemo ad haec pauper est, intra quae quisquis desiderium suum clusit cum ipso Ioue de felicitate contendat.

Sénèque epist. 2,6 illa uero non est paupertas, si laeta est: non qui parum habet, sed qui plus cupit, pauper est.

Sénèque epist. 62,3 breuissima ad diuitias per contemptum diuitiarum uia est. Demetrius autem noster sic uiuit, non tamquam contempserit omnia, sed tamquam aliis habenda permiserit.

Sénèque epist. 5,6 magnus ille est qui fictilibus sic utitur quemadmodum argento, nec ille minor est qui sic argento utitur quemadmodum fictilibus; infirmi animi est pati non posse diuitias.

Sénèque epist. 18,8 ne inparatos fortuna deprehendat, fiat nobis paupertas familiaris; securius diuites erimus si scierimus quam non sit graue pauperes esse.