Tous les articles par Alessandro Garcea

Cicéron et l’écriture des textes en prose

Le travail préliminaire : adnotatio

Cicéron Att. 16,11,4 (Pouzzoles, 5 nourembre 44) : τὰ περὶ τοῦ καθήκοντος, quatenus Panaetius, absolui duobus. illius tres sunt; sed cum initio diuisisset ita, tria genera exquirendi offici esse, unum, cum deliberemus honestum an turpe sit, alterum, utile an inutile, tertium, cum haec inter se pugnare uideantur, quo modo iudicandum sit, […] de duobus primis praeclare disserit, de tertio pollicetur se deinceps scripturum sed nihil scripsit. eum locum Posidonius persecutus <est>. ego autem et eius librum arcessiui et ad Athenodorum Caluum scripsi ut ad me τὰ κεφάλαια mitteret; quae exspecto.

L’introduction du sigle K(aput)

P.Iand. V 90 (I a.C. – I p.C.) : Cicéron Verr. 2,2,3-4

5 quare · P. · Africanus · Carthagine · deleta · Siculoru]m · urbes · signIs[·] monumentIsque
pulcherrimIs · exornauit · / ut · quos · uictoria po]puli · R · maxime · laetari · arbitrabatur
apud · eos · monumenta · uictoriae · plurima con]locaret K · denique · ille · ipse
M · Marcellus · cuius · in Sicilia · uirtutem · host]e[s] 「misericordiam uictI · fidem ·
ceterI · SiculI · perspexerunt / · non solu/m · sociIs · in · eo · bello · consuluit · 「uerum · etiam ·
superatIs · hostibus · temperauit K · urbe]m[·]pulcherrumam · Syracusás · quae · cum · manú
munitissima · esset · tum · locI · natura · te]rr[a] · ac · mari · clauderetur · / cum [uI consi]lioque ·
cepisset · / non · solum · incolum]em · passus · est · esse · / sed · ita · reliquit · ornatam / ·
ut · esset · idem · monumentum · uictoria]e[· mansuetudinis · continentiae · / cum · homines ·
La méthode de travail de Pline l’Ancien

Pline le Jeune epist. 3,5,10-17 post cibum saepe (quem interdiu leuem et facilem ueterum more sumebat) aestate si quid otii, iacebat in sole, liber legebatur, adnotabat excerpebatque. nihil enim legit quod non excerperet; dicere etiam solebat nullum esse librum tam malum ut non aliqua parte prodesset. (11) post solem plerumque frigida lauabatur, deinde gustabat dormiebatque minimum; mox quasi alio die studebat in cenae tempus. super hanc liber legebatur adnotabatur, et quidem cursim. […] (14) […] in secessu solum balinei tempus studiis eximebatur (cum dico balinei, de interioribus loquor; nam dum destringitur tergiturque, audiebat aliquid aut dictabat). (15) in itinere quasi solutus ceteris curis, huic uni uacabat: ad latus notarius cum libro et pugillaribus, cuius manus hieme manicis muniebantur, ut ne caeli quidem asperitas ullum studii tempus eriperet; qua ex causa Romae quoque sella uehebatur. […] (17) hac intentione tot ista uolumina peregit electorumque commentarios centum sexaginta mihi reliquit, opisthographos quidem et minutissimis scriptos; qua ratione multiplicatur hic numerus.

 

La pré-édition : distinctio et circulation restreinte

Cicéron fam. 16,22,1 (à Tiron, domaine de Tusculum, juillet 46) ego hic cesso, quia ipse nihil scribo; lego autem libentissime. tu istic, si quid librarii mea manu non intellegent, monstrabis. una omnino interpositio difficilior est, quam ne ipse quidem facile legere soleo, de quadrimo Catone.

Cicéron de orat. 3,173 uersus enim ueteres illi in hac soluta oratione propemodum, hoc est, numeros quosdam nobis esse adhibendos putauerunt: interspirationis enim, non defetigationis nostrae neque librariorum notis, sed uerborum et sententiarum modo interpunctas clausulas in orationibus esse uoluerunt.

Cicéron Att. 16,2,6 (Pouzzoles, 11 juillet 44) de gloria misi tibi. custodies igitur, ut soles, sed notentur eclogae duae quas Saluius bonos auditores nactus in conuiuio dumtaxat legat. mihi ualde placent, mallem tibi.

Retour à l’auteur : la retractatio

Cicéron Att. 16,3,1 (Pompéi, 17 juillet 44) quod Erotem non sine munusculo exspectare te dicis, gaudeo non fefellisse eam rem opinionem tuam; sed tamen idem σύνταγμα misi ad te retractatius, et quidem ἀρχέτυπον ipsum crebris locis inculcatum et refectum. hunc tu tralatum in macrocollum lege arcano conuiuis tuis sed, si me amas, hilaris et bene acceptis, ne in me stomachum erumpant cum sint tibi irati.

Erreurs glissées dans l’édition définitive

Cicéron Att. 16,6,4 (Vibo, 25 juillet 44) nunc neglegentiam meam cognosce. de gloria librum ad te misi, et in eo prohoemium id quod est in Academico tertio. id euenit ob eam rem quod habeo uolumen prohoemiorum. ex eo eligere soleo cum aliquod σύγγραμμα institui. itaque iam in Tusculano, qui non meminissem me abusum isto prohoemio, conieci id in eum librum quem tibi misi. cum autem in naui legerem Academicos, agnoui erratum meum. itaque statim nouum prohoemium exaraui et tibi misi. tu illud desecabis, hoc adglutinabis.

Cicéron Att. 13,44,3 (domaine de Tusculum, 28 juillet 45) Brutus mihi T. Ligari uerbis nuntiauit, quod appelletur L. Corfidius in oratione Ligariana, erratum esse meum. sed, ut aiunt, μνημονικὸν ἁμάρτημα. sciebam Corfidium pernecessarium Ligariorum; sed eum uideo ante esse mortuum. da igitur, quaeso, negotium Pharnaci, Antaeo, Saluio ut id nomen ex omnibus libris tollatur.

Cf. Cicéron Lig. 33 uidesne igitur hunc splendorem omnem, hanc Brocchorum domum, hunc L. Marcium, C. Caesetium, L. Corfidium, hos omnis equites Romanos qui adsunt ueste mutata, non solum notos tibi uerum etiam probatos uiros.

cf. O. PECERE, «La composizione del testo in prosa», in: ID., Roma antica e il testo. Scritture d'autore e composizione letteraria, Roma–Bari 2010, 101-192.

Catulle et l’écriture des textes poétiques

Les épigones de la poésie traditionnelle

Catulle 14,8-11. 17-20
quod si, ut suspicor, hoc nouum ac repertum
munus dat tibi Sulla litterator,
non est mi male, sed bene ac beate,
quod non dispereunt tui labores.
[…]
nam, si luxerit, ad librariorum
curram scrinia; Caesios, Aquinos,
Suffenum, omnia colligam uenena,
ac te his suppliciis remunerabor.

Catulle 22,1. 3-11. 15-17
Suffenus iste, Vare, quem probe nosti,
[…]
longe plurimos facit uersus.
puto esse ego illi milia aut decem aut plura
perscripta, nec sic ut fit in palimpsesto
relata: chartae regiae, noui libri,
noui umbilici, lora rubra, membranae,
derecta plumbo et pumice omnia aequata.
haec cum legas, tum bellus ille et urbanus
Suffenus unus caprimulgus aut fossor
rursus uidetur: tantum abhorret ac mutat.
[…]
neque idem umquam
aequest beatus ac poema cum scribit:
tam gaudet in se tamque se ipse miratur.

Catulle 36,1. 18-20
annales Volusi, cacata charta
[…]
at uos interea uenite in ignem,
pleni ruris et inficetiarum
annales Volusi, cacata charta!

Catulle 95,1-3. 7-8
Smyrna mei Cinnae, nonam post denique messem
quam coeptast nonamque edita post hiemem,
milia cum interea quingenta Hortensius in uno
[…]
at Volusi annales Paduam morientur ad ipsam
et laxas scombris saepe dabunt tunicas.

L’écriture de la poésie nouvelle: pugillares, codicilli, tabellae

Callimaque frg. 1,5-6 Pfeiffer
… ἔπος δ’ ἐπὶ τυτθὸν ἑλ[ίσσω
παῖς ἅτ⌋ε, τῶν δ’ ἐτέων ἡ δεκὰ⌊ς⌋ οὐκ ὀλίγη.

Catulle 1,1-2
cui dono lepidum nouum libellum
arido modo pumice expolitum?

Callimaque frg. 1,21-24 Pfeiffer
καὶ γὰρ ὅτ⌋ε πρ⌊ώ⌋τιστον ἐμοῖς ἐπὶ δέλτον ἔθηκα
γούνασι⌋ν, Ἀ[πό]λλων εἶπεν ὅ μοι Λύκιος·
“…….]…ἀοιδέ, τὸ μὲν θύος ὅττι πάχιστον
θρέψαι, τὴ]ν̣ Μοῦσαν δ’ ὠγαθὲ λεπταλέην”

Catulle 42
adeste, hendecasyllabi, quot estis
omnes, undique, quotquot estis omnes.
iocum me putat esse moecha turpis,
et negat mihi nostra reddituram
5 pugillaria, si pati potestis.
persequamur eam et reflagitemus.
quae sit, quaeritis? illa, quam uidetis
turpe incedere, mimice ac moleste
ridentem catuli ore Gallicani.
10 circumsistite eam, et reflagitate:
“moecha putida, redde codicillos,
redde, putida moecha, codicillos!”
non assis facis? o lutum, lupanar,
aut si perditius potest quid esse!
15 sed non est tamen hoc satis putandum.
quod, si non aliud potest, ruborem
ferreo canis exprimamus ore.
conclamate iterum altiore uoce:
“moecha putida, redde codicillos,
20 redde, putida moecha, codicillos!”
sed nil proficimus, nihil mouetur.
mutandast ratio modusque uobis,
siquid proficere amplius potestis:
“pudica et proba, redde codicillos!”.

Catulle 35,1-3
poetae tenero, meo sodali,
uelim Caecilio, papyre, dicas
Veronam ueniat.

Catulle 50,1-6
hesterno, Licini, die otiosi
multum lusimus in meis tabellis,
ut conuenerat esse delicatos:
scribens uersiculos uterque nostrum
ludebat numero modo hoc modo illoc,
reddens mutua per iocum atque uinum.

Des dérives d’époque impériale

Suétone Nero 52 itaque ad poeticam pronus carmina libenter ac sine labore composuit nec, ut quidam putant, aliena pro suis edidit. uenere in manus meas pugillares libellique cum quibusdam notissimis uersibus ipsius chirographo scriptis, ut facile appareret non tralatos aut dictante aliquo exceptos, sed plane quasi a cogitante atque generante exaratos; ita multa et deleta et inducta et superscripta inerant.

cf. O. PECERE, «La composizione del testo poetico», in: ID., Roma antica e il testo. Scritture d'autore e composizione letteraria, Roma–Bari 2010, 27-100.

 

 

Les premiers livres à Rome, entre mythe et réalité

Les premiers supports

Varron GRF 297 ap. Plin. nat. 13,68-70
nondum palustria attingimus nec frutices amnium; prius tamen quam digrediamur ab Aegypto, et papyri natura dicetur, cum chartae usu maxime humanitas uitae constet, certe memoria. (69.) et hanc Alexandri Magni uictoria repertam auctor est M. Varro, condita in Aegypto Alexandria. antea non fuisse chartarum usum: in palmarum foliis primo scriptitatum, dein quarundam arborum libris. postea publica monumenta plumbeis uoluminibus, mox et priuata linteis confici coepta aut ceris; pugillarium enim usum fuisse etiam ante Troiana tempora inuenimus apud Homerum, illo uero prodente ne terram quidem ipsam, quae nunc Aegyptus, intellegitur, cum in Sebennytico et Saite eius nomo omnis charta nascatur, postea adaggeratam Nilo, (70.) si quidem a Pharo insula, quae nunc Alexandriae ponte iungitur, noctis dieique uelifico nauigi cursu terram afuisse prodidit. mox aemulatione circa bibliothecas regum Ptolemaei et Eumenis, supprimente chartas Ptolemaeo, idem Varro membranas Pergami tradit repertas. postea promiscue repatuit usus rei qua constat inmortalitas hominum.

Servius Aen. 11,554 liber dicitur interior corticis pars, quae ligno cohaeret. alibi [sc. ecl. 10,67] alta liber aret in ulmo. unde et liber dicitur in quo scribimus, quia ante usum chartae uel membranae de libris arborum uolumina fiebant, id est conpaginabantur.

Ulpien dig. 32,52 pr. librorum appellatione continentur omnia uolumina, siue in charta siue in membrana sint siue in quauis alia materia: sed et si in philyra aut in tilia (ut nonnulli conficiunt) aut in quo alio corio, idem erit dicendum.

Les livres de Numa

Varron GRF 297 ap. Plin. nat. 13,84-87
ingentia exempla contra M. Varronis sententiam de chartis reperiuntur. namque Cassius Hemina [hist. 37 Peter² = 40 Chassignet = 35 Cornell], uetustissimus auctor annalium, quarto eorum libro prodidit Cn. Terentium scribam agrum suum in Ianiculo repastinantem effodisse arcam, in qua Numa, qui Romae regnauit, situs fuisset. (85.) in eadem libros eius repertos P. Cornelio L. filio Cethego, M. Baebio Q. filio <T>amphilo cos., ad quos a regno Numae colliguntur anni DXXXV. hos fuisse e charta, maiore etiamnum miraculo, quod infossi durauerint – quapropter in re tanta ipsius Heminae uerba ponam: (86.) «mirabantur alii, quomodo illi libri durare possent; ille ita rationem reddebat: lapidem fuisse quadratum circiter in media arca euinctum candelis quoquouersus. in eo lapide insuper libros insitos fuisse; propterea arbitrarier non computuisse. et libros citratos fuisse; propterea arbitrarier tineas non tetigisse. in iis libris scripta erant philosophiae Pythagoricae» – eosque combustos a Q. Petilio praetore, quia philosophiae scripta essent. (87.) hoc idem tradit Piso censorius [Calpurnius Piso Frugi hist. 11 Peter² = 13 Chassignet = 14 Cornell] primo commentariorum, sed libros septem iuris pontificii, totidem Pythagoricos fuisse; Tuditanus [hist. 3 Peter² = 7 Chassignet = 3 Cornell] tertio decimo Numae decretorum fuisse. ipse Varro humanarum antiquitatum VII [VI D, sexto E : frg. 6,3 Mirsch], Antias [hist. 8 Peter² = 9b Chassignet = 9a Cornell] secundo libros fuisse XII pontificales Latinos, totidem Graecos praecepta philosophiae continentes; idem [hist. 15 Peter² = 16 Chassignet = 58 Cornell] tertio et SC. ponit quo comburi eos placuerit.

Valérius Antias hist. 7 Peter² = 9a Chassignet = 9b Cornell ap. Plut. Numa 22,6
οἱ δὲ περὶ Ἀντίαν ἱστοροῦσι δώδεκα μὲν εἶναι βίβλους ἱεροφαντικάς, δώδεκα δὲ ἄλλας Ἑλληνικὰς φιλοσόφους τὰς εἰς τὴν σορὸν συντεθείσας.

Tite-Live 40,29,3-14
eodem anno in agro L. Petilii scribae sub Ianiculo, dum cultores {agri} altius moliuntur terram, duae lapideae arcae, octonos ferme pedes longae, quaternos latae, inuentae sunt, operculis plumbo deuinctis. (4.) litteris Latinis Graecisque utraque arca inscripta erat, in altera Numam Pompilium Pomponis filium, regem Romanorum, sepultum esse, in altera libros Numae Pompilii inesse. (5.) eas arcas cum ex amicorum sententia dominus aperuisset, quae titulum sepulti regis habuerat, inanis inuenta, sine uestigio ullo corporis humani aut ullius rei, per tabem tot annorum omnibus absumptis. (6.) in altera duo fasces candelis inuoluti septenos habuere libros, non integros modo sed recentissima specie. (7.) septem Latini de iure pontificum erant, septem Graeci de disciplina sapientiae, quae illius aetatis esse potuit. (8.) adicit Antias Valerius Pythagoricos fuisse, uulgatae opinioni, qua creditur Pythagorae auditorem fuisse Numam, mendacio probabili accommodata fide. (9.) primo ab amicis, qui in re praesenti fuerunt, libri lecti; mox pluribus legentibus cum uulgarentur, Q. Petilius praetor urbanus studiosus legendi libros eos a L. Petilio sumpsit: (10.) et erat familiaris usus, quod scribam eum quaestor Q. Petilius in decuriam legerat. (11.) lectis rerum summis cum animaduertisset pleraque dissoluendarum religionum esse, L. Petilio dixit sese libros eos in ignem coniecturum esse; priusquam id faceret, se ei permittere, uti, si quod seu ius seu auxilium se habere ad eos libros repetendos existimaret, experiretur: <id> integra sua gratia eum facturum. (12.) scriba tribunos plebis adit, ab tribunis ad senatum res est reiecta. praetor se iusiurandum dare paratum esse aiebat, libros eos legi seruarique non oportere. (13.) senatus censuit satis habendum quod praetor iusiurandum polliceretur; libros primo quoque tempore in comitio cremandos esse; pretium pro libris, quantum Q. Petilio praetori maiorique parti tribunorum plebis uideretur, domino soluendum esse. id scriba non accepit. (14.) libri in comitio igne a uictimariis facto in conspectu populi cremati sunt.

Plutarque Numa 22,2-5
ζηλωτὸν δὲ αὐτοῦ καὶ τῷ τάφῳ τὸν βίον ἐποίησαν οἵ τε σύμμαχοι καὶ φίλοι δῆμοι, συνελθόντες ἐπὶ τὰς ταφὰς ἅμα δημοσίαις ἐπιφοραῖς καὶ στεφάνοις, οἵ τε πατρίκιοι τὸ λέχος ἀράμενοι, καὶ συμπαρόντες οἱ τῶν θεῶν ἱερεῖς καὶ παραπέμποντες, ὁ δ’ ἄλλος ὅμιλος ἀναμεμιγμένων καὶ γυναικῶν καὶ παίδων οὐχ ὡς βασιλέως ταφαῖς γηραιοῦ παρόντες, ἀλλ’ ὥς τινα τῶν φιλτάτων ἕκαστος ἐν ἀκμῇ βίου ποθούμενον θάπτων, μετ’ οἰμωγῆς καὶ κλαυθμῶν ἑπόμενοι. (2.) πυρὶ μὲν οὖν οὐκ ἔδοσαν τὸν νεκρὸν αὐτοῦ κωλύσαντος, ὡς λέγεται, δύο δὲ ποιησάμενοι λιθίνας σοροὺς ὑπὸ τὸ Ἰάνοκλον ἔθηκαν, τὴν μὲν ἑτέραν ἔχουσαν τὸ σῶμα, τὴν δὲ ἑτέραν τὰς ἱερὰς βίβλους ἃς ἐγράψατο μὲν αὐτός, ὥσπερ οἱ τῶν Ἑλλήνων νομοθέται τοὺς κύρβεις, ἐκδιδάξας δὲ τοὺς ἱερεῖς ἔτι ζῶν τὰ γεγραμμένα καὶ πάντων ἕξιν τε καὶ γνώμην ἐνεργασάμενος αὐτοῖς, ἐκέλευσε συνταφῆναι μετὰ τοῦ σώματος, ὡς οὐ καλῶς ἐν ἀψύχοις γράμμασι φρουρουμένων τῶν ἀπορρήτων. (3.) ᾧ λογισμῷ φασι μηδὲ τοὺς Πυθαγορικοὺς εἰς γραφὴν κατατίθεσθαι τὰ συντάγματα, μνήμην δὲ καὶ παίδευσιν αὐτῶν ἄγραφον ἐμποιεῖν τοῖς ἀξίοις. καὶ τῆς γε περὶ τὰς ἀπόρους καὶ ἀρρήτους λεγομένας ἐν γεωμετρίᾳ μεθόδους πραγματείας πρός τινα τῶν ἀναξίων ἐκδοθείσης, ἔφασαν ἐπισημαίνειν τὸ δαιμόνιον μεγάλῳ τινὶ καὶ κοινῷ κακῷ τὴν γεγενημένην παρανομίαν καὶ ἀσέβειαν ἐπεξερχόμενον. (4.) ὥστε συγγνώμην ἔχειν πολλὴν τοῖς εἰς τὸ αὐτὸ Πυθαγόρᾳ Νομᾶν φιλοτιμουμένοις συνάγειν ἐπὶ τοσαύταις ὁμοιότησιν. οἱ δὲ περὶ Ἀντίαν ἱστοροῦσι δώδεκα μὲν εἶναι βίβλους ἱεροφαντικάς, δώδεκα δὲ ἄλλας Ἑλληνικὰς φιλοσόφους τὰς εἰς τὴν σορὸν συντεθείσας. τετρακοσίων δέ που διαγενομένων ἐτῶν ὕπατοι μὲν ἦσαν Πόπλιος Κορνήλιος καὶ Μάρκος Βαίβιος• ὄμβρων δὲ μεγάλων ἐπιπεσόντων καὶ χώματος περιρραγέντος ἐξέωσε τὰς σοροὺς τὸ ῥεῦμα• (5.) καὶ τῶν ἐπιθημάτων ἀποπεσόντων ἡ μὲν ἑτέρα κενὴ παντάπασιν ὤφθη καὶ μέρος οὐδὲν οὐδὲ λείψανον ἔχουσα τοῦ σώματος, ἐν δὲ τῇ ἑτέρᾳ τῶν γραμμάτων εὑρεθέντων ἀναγνῶναι μὲν αὐτὰ λέγεται Πετίλιος στρατηγῶν τότε, πρὸς δὲ τὴν σύγκλητον κομίσαι, μὴ δοκεῖν αὐτῷ θεμιτὸν εἶναι λέγων μηδὲ ὅσιον ἔκπυστα πολλοῖς τὰ γεγραμμένα γενέσθαι• διὸ καὶ κομισθείσας εἰς τὸ Κομίτιον τὰς βίβλους κατακαῆναι.

L’origine des annales

Servius Danielis Aen. 1,373 ita autem annales conficiebantur: tabulam dealbatam quotannis pontifex maximus habuit, in qua praescriptis consulum nominibus et aliorum magistratuum digna memoratu notare consueuerat domi militiaeque terra marique gesta per singulos dies. cuius diligentiae annuos commentarios in octoginta libros ueteres retulerunt, eosque a pontificibus maximis a quibus fiebant annales maximos appellarunt.

Macrobe Sat. 3,2,17 (ad Aen. 1,373) pontificibus enim permissa est potestas memoriam rerum gestarum in tabulas conferendi, et hos annales appellant et quidem maximos quasi a pontificibus maximis factos.

Tite-Live 1,32,2 longe antiquissimum ratus [sc. Ancus Marcus] sacra publica ut ab Numa instituta erant facere, omnia ea ex commentariis regiis pontificem in album elata proponere in publico iubet.

ann. Pont. frg. 8 Chassignet = 5 Cornell ap. Cic. rep. 1,25 id autem postea ne nostrum quidem Ennium fugit; qui ut scribit, anno trecentesimo quinquagesimo fere post Romam conditam

Nonis Iunis soli luna obstitit et nox [Ennius ann. 153 Skutsch].

atque hac in re tanta inest ratio atque sollertia, ut ex hoc die, quem apud Ennium et in maximis annalibus consignatum uidemus, superiores solis defectiones reputatae sint usque ad illam, quae Nonis Quinctilibus fuit regnante Romulo; quibus quidem Romulum tenebris etiamsi natura ad humanum exitum abripuit, uirtus tamen in caelum dicitur sustulisse.

Caton orig. 4,1 Chassignet = frg. 80 Cornell ap. Gell. 2,28,6 non lubet scribere quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.

ann. Pont. frg. 4 Chassignet = 2 Cornell ap. [Aur. Vict.] orig. 17,5 eiusdem [sc. Siluii] posteri omnes cognomento Siluii usque ad conditam Romam Albae regnauerunt, ut est scriptum annalium Pontificalium libro quarto.

ann. Pont. frg. 5 Chassignet = 3 Cornell ap. [Aur. Vict.] orig. 18,3 qui [sc. Aremulus Siluius] tamen praesenti affectus est poena: nam fulmine ictus raptusque turbine in Albanum lacum praecipitatus est, ut scriptum est annalium libro quarto et epitomarum Pisonis secundo.

Cicéron de orat. 2,52-53 erat enim historia nihil aliud nisi annalium confectio, cuius rei memoriaeque publicae retinendae causa ab initio rerum Romanarum usque ad P. Mucium pontificem maximum res omnis singulorum annorum mandabat litteris pontifex maximus efferebatque [cf. Liv. elata : referebatque Lambinus, edd.] in album et proponebat tabulam domi, potestas ut esset populo cognoscendi, eique etiam nunc annales maximi nominantur. hanc similitudinem scribendi multi secuti sunt, qui sine ullis ornamentis monumenta solum temporum, hominum, locorum gestarumque rerum reliquerunt; itaque qualis apud Graecos Pherecydes, Hellanicus, Acusilas fuit aliique permulti, talis noster Cato et Pictor et Piso, qui neque tenent, quibus rebus ornetur oratio – modo enim huc ista sunt importata – et, dum intellegatur quid dicant, unam dicendi laudem putant esse breuitatem.

RÉFÉRENCES BIBLIOGRAPHIQUES
Pour tous les textes cités, cf. le commentaire de T.J. CORNELL, The Fragments of the Roman Historians, vol.3, Oxford 2013, ad loc.

Le récit d’Alexandre et les Gymnosophistes

PSI VII 743

col. I 1-2 Cf. P.Berol. 13044 III 7-9 <ἢ> (dub Wilcken) καλῶς | ζηιν ἢ καλῶς ἀποθα|νεῖν; Plutarque Alex. 64,5 (= Clément d’Alexandrie 6,38,6) ὁ δὲ τέταρτος ἀνακρινόμενος, τίνι λογισμῷ τὸν Σάββαν ἀπέστησεν, ἀπεκρίνατο, καλῶς ζῆν βουλόμενος αὐτὸν ἢ καλῶς ἀποθανεῖν; epit. Mett. 80 Alexander dixit: quam ob causam Sambo regi consilium dedistis, ut me cum bellum gereret? Indus respondit: ut – inquit, – aut honeste uiueret aut honeste moreretur; Herm. Steph. CGloss. III 386,3-5 quarto interrogauit τῷ τετάρτῳ quare pugnare consiliaretur διὰ τί μάχεσθαι συνβουλεύοιεν. is dixit ut bene uiuant aut fortiter moriantur. οὗτος εἶπεν ἵνα καλῶς ζώσοιεν ἢ ἰσχυρῶς ἀποθνήσκοιεν.
col. I 2-5 Cf. P.Berol 13044 III 9-15 τὸν πέμπτον | ἐκέλευεν λέγειν, πό|τερον ἡμέ⟦τε⟧ρα πρότερον | γέγονεν ἢ νύξ;  τοῦ|τον δ’ἀποκριθῆναι (<νύκτα, τὴν γὰρ γεγονέναι> Wilcken) νυ|κτὶ μιᾶι πρότερον ἡμ̣έ|ρα<ς> (Wilcken); Plutarque Alex. 64,6 (= Clément d’Alexandrie 6,38,7) ὁ δὲ πέμπτος ἐρωτηθείς, πότερον οἴεται τὴν ἡμέραν πρότερον ἢ τὴν νύκτα γεγονέναι, τὴν ἡμέραν, εἶπεν, ἡμέρᾳ μιᾷ; Anecd. Gr. I 146 Boissonade τὸν πέμπτον ἤρετο πότερον προτέρα ἐγένετο, νύξ ἢ ἡμέρα;  ὁ δὲ τὴν νύκτα – ἔφη –, ἡμέραν μίαν ; epit. Mett. 80 Alexander dixit: utrum nox an dies prior natus? Indus respondit : uno die prius noctem quam diem natam; herm. Steph. CGloss. III 386,6-7 quinto interrograuit : qui primus natus est, nox aut dies ? τῷ πέμπτῳ ήρώτησεν· τίς πρῶτος ἐγεννήθη, νύξ ἢ ἡμέρα;  is dixit noctem unam ante diem. ὁ δὲ εἶπεν νύκτα μίαν πρότερον ἡμέραν.
col. I 6 Cf. P.Berol. 13044 III 15-16 διαπορουμένου | δὲ τοῦ ʼ Αλεξάνδρου ; Anecd. Gr. I 146 Boissonade διηποεῖτο οὖν ὁ Ἀλέξανδρος.
col. I 7-12 Cf. P.Berol. 13044 III 22-27 τὸν ἕκτον ἠρώτα, | τί ποιῶν ἄν τις ὑπὸ ἀν|θρώπων ἀγαπῶιτο μά|λιστα ; τὸν δὲ εἰπεῖν· [εἰ] | κ̣[ρ]άτιστος ὢν μηθεν[ὶ] | [φο]βερὸς εἴηι; Plutarque Alex. 64,8 (= Clément d’Alexandrie 6,38,8) μεταβαλὼν οὖν τὸν ἕκτον ἠρώτα, πῶς ἄν τις φιληθείη μάλιστα· ἂν κράτιστος ὤν, ἔφη, μὴ φοβερὸς ᾖ; Anecd. Gr. I 146 Boissonade τὸν ἕκτον ἤρετο, τί ἄν τις ποιῶν ὑπὸ ἀνθρώπων φιληθείη;  ὁ δὲ εἶπεν, εἰ κράτιστος ὢν μηδενὶ φοβερὸς εἴη; epit. Mett. 81 Alexander dixit: quid homo debet facere ut omnibus iucundus sit? Indus respondit: si – inquit – cum potentissimus erit, dabit operam ne acerbus esse uideatur; CGloss. III 386,10-11 septimo interrogauit quid aliquis faciendo bonus fiat ? τῷ ἑβδόμῳ ἠρώτησεν, τί ἄν τις ποιῶν ἀγαθὸς καὶ καλὸς γίνοιτο;  is dixit, qui quum potens est, nemini metuendus sit. οὗτος εἶπεν εἰ ὁ δυνατὸς ὢν οὐδενὶ φοβερὸς εἴη. Cf. aussi Roman d’Alexandre Byz. 4762-4765, R 1955-1956: πλεονεξία; β 3,6 ; γ 35a,11a πλεονεξίας δύναμις ἄδικος; Julius Valerius fraudis potentiam.
col. II 1-3 Cf. P.Berol. 13044 IV 5-12 τὸν ὄγδ[οο]ν ἠ|ρώτα, πότερον ἰσ[χυ]ρό|τερον ἐστιν θάνατος ἢ | ζωή. τὸν [δὲ ἀ]ποκ[ρι]θῆναι | τὴν ζωήν, τὴν μὲγ γὰρ | ἐξ οὐκ ὄν[τ]ων ὄντας ποι|εῖν, τὸ[ν δ]ὲ θάνατον ἐ|ξ ὄν̣τ;ων̣ [οὐκ] ὄ̣ντας; Anecd. Gr. I 146 Boissonade τόν ὄγδοον ἤρετο πότερον εἴη ἰσχθρότερον, θάνατος ἢ ζωὴ;  ὁ δὲ εἶπε· ζωή; epit. Mett. 81 Alexander dixit, utrum plus mors an uita ualeret. Indus respondit : uita – inquit – ideo quod uita ex nullis, ut sint, facit ; mors autem ex his qui sunt, ut nulli sint, efficit. Cf. aussi Plutarque Alex. 64,11 (= Clément d’Alexandrie 6,38,10) ὁ δὲ περὶ ζῳῆς καὶ θανάτου, πότερον ἰσχυρότερον, ἀπεκρίνατο τὴν ζῳήν, τοσαῦτα κακὰ φέρουσαν; Herm. Steph. CGloss. III 386,12-13 octauo interrogauit utrum esset firmius, mors aut uita. τῷ ὀγδόῳ ἐπηρώτησεν πότερόν ἐστιν στερεώτερον, θάνατος ἢ ζωή. is dixit, uita. οὗτος εἶπεν, ζωή. En outre: Roman d’Alexandre α 3,6; β 3,6; γ 35a,11a; Byz. 4748-4751; R 1933-1940).
col. II 4-7 Cf. Plutarque Alex. 64,11 ὁ δὲ τελευταῖος, μέχρι τίνος <ἂν> ἄνθρωπον καλῶς ἔχοι ζῆν, μέχρι οὗ μὴ νομίζει τὸ τεθνάναι τοῦ ζῆν ἄμεινον. Cf. aussi P.Berol. 13044 IV 13-19 τὸν ἔσχατον ἐκέλευε̣ | λέγειν, πόσο[ν] τ̣ι̣ν̣ὰ | χ̣ρόνον ἄ[ν κ]αλῶ[ς ἔχοι] |  [ζῆιν]. <τὸν δ’> (Wilcken) ε̣ἰ[πε]ῖ̣ν ἕω̣[ς? ἂν] | [  ̣]  ̣ὑ̣π̣ο̣λ̣ά̣[βηι .]ωντα̣  ̣[  ̣  ̣] | κρ  ̣  ̣  ̣ε̣ἶναι̣ [  ̣]  ̣ ετερο̣[  ̣  ̣] | τ̣αι   ̣  ̣  ̣[  ̣  ̣  ̣; Anecd. Gr. I 146 Boissonade τὸν ἔννατον ἤρετο· πόσον χρόνον ζῆιν ἄνθρωπόν ἐστι καλόν;  ὁ δὲ εἶπεν· ἕως ὑπολάβηι τὸ τεθνάναι τοῦ ζῆιν κρεῖττον; epit. Mett. 82 Alexander dixit: quandiu utile est homini uiuere? Indus respondit: adeo – inquit – dum ipse intellegit sibi utiliorem mortem esse quam uitam; Herm. Steph. CGloss. III 386,14-15 nono interrogauit usque quamdiu bona est uita ? ἐννάτῳ ἐπηρώτησεν ἕως πότε καλή ἐστιν ἡ ζωή;  is dixit, donec arbitrentur utilius esse. οὗτος εἶπεν ἕως ἂν λογίσωνται χρήσιμον εἶναι.

BIBLIOGRAPHIE SÉLECTIVE
Ed. princeps: G. Vitelli, « Trascrizione di un testo greco in caratteri latini », Papiri della Società Italiana 7, 1925, 20-22 (n° 743) ; Id., « Aggiunte e correzioni a pubblicazioni di papirologia e di egittologia. 387 », Aegyptus 4, 1923, 314-315 ; nouvelle éd.: S. Ciriello – A. Stramaglia, « PSI VII 743 recto (Pack2 2100). Dialogo di Alessandro con i Ginnosofisti e testo giuridico romano non identificato », Archiv für Papyrusforschung und verwandte Gebiete 44 (1998), 219-227.
Description du papyrus: E. Crisci, « nr. 84. PSI vii 743 », G. Cavallo – E. Crisci – G. Messeri – R. Pintaudi éds., Scrivere libri e documenti nel mondo antico, Firenze 1998, 164-165 + tav. lxxiii.
Contextualisation: A. Stramaglia, « Fra ‘consumo’ e ‘impegno’: usi didattici della narrativa nel mondo antico », O. Pecere – A. Stramaglia éds., La letteratura di consumo nel mondo greco-latino, Cassino 1996, 97-166 : 113-119.

Cornélius Gallus

L’obélisque du Vatican

AE 1964, 255 iussu imp(eratoris) Caesaris diui f(ilii) | C(aius) Cornelius Cn(ei) f(ilius) Gallus | praef(ectus) fabr(um) Caesaris diui f(ilii) | forum Iulium fecit

La stèle trilingue

http://ancientrome.ru/art/artwork/epigr/rom/ep0092.jpg
Roma, Museo della civiltà romana: http://ancientrome.ru/art/artwork/epigr/rom/ep0092.jpg

CIL III 14147. 5 = ILS 8995 = IGPh II 128

C(aius) Cornelius Cn(aei) f(ilius) Gallu[s, eq]ues Romanus, posṭ reges a Caesare deiui f(ilio) deuictos praefect[us Alex]andreae et Aegypti primus, defectioni[s] Thebaidis intra dies XV, quibus hostem u[icit, bis a]cie uictor, V urbium expugnator, Bore[se]os, Copti, Ceramices, Diospoleos Meg[ales, Op]hieu, ducibus earum defectionum inter[ce]ptis, exercitu ultra Nili catarhacte[n transd]ucto, in quem locum neque populo Romano neque regibus Aegypti [arma s]unt prolata, Thebaide communi omn[i]um regum formidine subact[a], leg[atis re]gis Aethiopum ad Philas auditis, eo[dem] rege in tutelam recepto, tyrann[o] Tr[iacontas]choe‹ni› in Aethiopiae constituto, die[is] […] patrieis et N[ilo adiut]ori d(onum) d(edit).

[Γ]άϊος Κορνήλιος, Γναίου υἱός, Γάλλ[ος, ἱππεὺ]ς Ῥωμαίων, μετὰ τὴν κατάλυσιν τῶν ἐν Αἰγύπτωι βασιλέων πρῶτος ὑπὸ Καίσ[αρος ἐπὶ] τῆς Αἰγύπτου κατασταθείς, τὴν Θηβαΐδα [ἀ]ποστᾶσαν ἐν πεντεκαίδεκα ἡμέραις δὶς [ἐν παρ]ατάξει κατὰ κράτος νικήσας, σὺν τῶι τοὺς ἡγεμόνας τῶν ἀντιταξαμένων ἑλεῖν, πέν[τε τε πό]λεις τὰς μὲν ἐξ ἐφόδου, τὰς δὲ ἐκ πολιορκί[ας] καταλαβόμενος, Βορῆσιν, Κόπτον, Κεραμική[ν, Διόσπ]ολιν μεγάλην, Ὀφιῆον, καὶ σὺν τῆι στρατιᾶι ὑπεράρας τὸν καταράκτην, ἀβάτου στρατία[ις τῆς χώρ]ας πρὸ αὐτοῦ γενομένης, καὶ σύμπασαν τὴ[ν] Θηβαΐδα μὴ ὑποταγεῖσαν τοῖς βασιλεῦσιν, [ὑποτάξ]ας, δεξάμενός τε πρέσβεις Αἰθιόπων ἐν Φίλαις καὶ προξενίαν παρὰ τοῦ βασιλέως λ[αβών, τύ]ραννόν τε τῆς Τριακοντασχοίνου τοπαρχία[ς] μιᾶς ἐν Αἰθιοπίαι καταστήσας, θεοῖς πατ[ρῴοις, Ν]είλῳ συνλήπτορι χαριστήρια.

P. Qaṣr Ibrīm inv. 78-3-11/1

https://cdn-az.allevents.in/banners/717c8bc11b25b52f6c0a5cfe0504e5e5
https://cdn-az.allevents.in/banners/717c8bc11b25b52f6c0a5cfe0504e5e5

Les paragraphoi du mausolée des Flavii de Cillium  :

http://www.persee.fr/renderIllustration/efr_0000-0000_1993_arc_169_1_T2_0080_0007_1.png

Suétone frg. 103 p. 132,4-5 Reifferscheid sexta [sc. carta] Corneliana a Cornelio Gallo praefecto Aegypti primum confecta.

v.1 Lycori: cf. Virgile ecl. 10,2-3. 44-46 pauca meo Gallo, sed quae legat ipsa Lycoris, | carmina sunt dicenda: neget quis carmina Gallo? […] nunc insanus amor duri me Martis in armis | tela inter media atque aduersos detinet hostis. te procul a patria (nec sit mihi credere tantum!); Servius ecl. 10,46 hi autem omnes uersus Galli sunt, de ipsius translati carminibus.
v.5 fixa: cf. Lucrèce 5,1204-1204 …cum suspicimus magni caelestia mundi | templa super stellisque micantibus aethera fixum (cf. Ennius ann. 159 Vahlen = 145 Skutsch caelum prospexit [Flores cum codd. Macrob. : suspexit corr. Vahlen, Skutsch] stellis fulgentibus aptum)
v.6 fecerunt: cf. Euphorion frg. 118 Powell Μοῦσαι ἐποιήσαντο καὶ ἀπροτίμαστος Ὅμηρος; Antipater de Sidon AG 7,409,1 et 3 ὄβριμον ἀκαμάτου στίχον αἴνεσον Ἀντιμάχοιο … Πιερίδων χαλκευτὸν ἐπ' ἄκμοσιν; Virgile ecl. 10,72 Pierides : uos haec facietis maxima Gallo; Properce 2,1,3-4 non haec, Calliope, non haec mihi cantat Apollo ; | ingenium nobis ipsa puella facit; Lygdamus 1,15 uos, auctores huius mihi carminis ; Ovide trist. 4,10,19-20 inque suum furtim Musa trahebat opus  
v.7 digna: cf. Ovide am. 1,3,19-20 te mihi materiem felicem in carmina praebe : | prouenient causa carmina digna sua; cf. aussi Théocrite id. 7,37-41 καὶ γὰρ ἐγὼ Μοισᾶν καπυρὸν στόμα, κἠμὲ λέγοντι | πάντες ἀοιδὸν ἄριστον· ἐγὼ δέ τις οὐ ταχυπειθής, | οὐ Δᾶν· οὐ γάρ πω κατ' ἐμὸν νόον οὔτε τὸν ἐσθλόν | Σικελίδαν νίκημι τὸν ἐκ Σάμω οὔτε Φιλίταν | ἀείδων, βάτραχος δὲ ποτ' ἀκρίδας ὥς τις ἐρίσδω; Virgile ecl. 9,32-36 et me fecere poetam | Pierides, sunt et mihi carmina, me quoque dicunt | uatem pastores; sed non ego credulus illis. | nam neque adhuc Vario uideor nec dicere Cinna | digna, sed argutos inter strepere anser olores
v.9 Virgile ecl. 2,26-27 non ego Daphnin, | iudice te, metuam, si numquam fallit imago  

FPL 2 cf. Properce 3,4,1. 10-18 arma deus Caesar dites meditatur ad Indos | […] | ite et Romanae consulite historiae! | Mars pater, et sacrae fatalia lumina Vestae, | ante meos obitus sit precor illa dies, | qua uideam spoliis oneratos Caesaris axes, | ad uulgi | plausus saepe resistere equos, | inque sinu carae nixus spectare puellae | incipiam et titulis oppida capta legam, | tela fugacis equi et bracati militis arcus, | et subter captos arma sedere duces!
FPL 2 + 3 cf. Ovide trist. 4,2,73-74 illa dies ueniet, mea qua lugubria ponam | causaque priuata publica maior erit.

L’influence de Parthénios de Nicée

Parthénios de Nicée hist. amat. praef. p. 308 Lightfoot <μηδὲ> διὰ τὸ μὴ παρεῖναι τὸ περιττὸν αὐτοῖς, ὃ δὴ σὺ μετέρχῃ, χεῖρον περὶ αὐτῶν ἐννοηθῇς· οἱονεὶ γὰρ ὑπομνηματίων τρόπον αὐτὰ συνελεξάμεθα, καὶ σοὶ νυνὶ τὴν χρῆσιν ὁμοίαν, ὡς ἔοικε, παρέξεται.

L’influence d’Euphorion de Chalcis

Servius ecl. 10,50 Euphorion elegiarum scriptor Chalcidensis fuit, cuius in scribendo secutus colorem uidetur Cornelius Gallus.

L’érudition de Gallus

Gallus FPL 1 ap. Vib. Seq. 77 uno tellures diuidit amne duas

BIBLIOGRAPHIE SÉLECTIVE

Mario CAPASSO, Il ritorno di Cornelio Gallo. Il papiro di Qaṣr Ibrîm venticinque anni dopo, Lecce 2003.
Gian Enrico MANZONI, Foroiuliensis poeta. Vita e poesia di Cornelio Gallo, Milano 1995.
Luciano NICASTRI, Cornelio Gallo e l'elegia ellenistico-romana, Napoli 1984.
Francesca ROHR VIO – Emanuele M. CIAMPINI (éds.), La lupa sul Nilo. Gaio Cornelio Gallo tra Roma e l'Egitto, Venezia 2015.

 

Le livre antique dans le monde romain : témoignages littéraires et documentaires

Terentius Neo et son épouse (Pompéi, reg. VII 2, 6)
Programme Semestre 1 – 2017-2018 (M1-M3 LC56LA) :
mardi, 15h-17h, bibliothèque de l’UFR de latin, escalier E, 3ᵉ étage

Bien que notre connaissance de la littérature latine ne se fonde sur aucun document autographe, il est possible de reconstituer les modalités de composition et de diffusion des œuvres littéraires à Rome en fonction des typologies de celles-ci, de l’attitude des lettrés à l’égard de ces processus éditoriaux et de la valeur de l’acte auctorial en lui-même. Nous suivrons deux pistes de recherche complémentaires :

  1. d’une part, une attention particulière sera prêtée aux témoignages littéraires sur la constitution et sur la transmission des textes, de la forme du poème épique archaïque d’Ennius aux évolutions des élégies qu’Ovide écrivit pendant son exile, du réseau épistolaire que Cicéron avait créé en lien avec l’édition de ses traités rhétoriques et philosophiques jusqu’à la diffusion non autorisée des textes de Quintilien ou aux cas de plagiat dont se plaignait Martial ;
  2. d’autre part, nous nous proposons de reconstituer les caractéristiques des œuvres littéraires latines à partir des fragments de papyrus, de codices en parchemin et d’autres types de support documentaire qui ont été conservés et transmis jusqu’à nous, notamment le papyrus de Cornélius Gallus (P.QasrIbrîm 1), témoignage fondamental sur l’origine de l’élégie latine à partir des recueils d’épigrammes ; le dialogue entre Alexandre le Grand et les Gymnosophistes (PSI VII 743), exemple de récit fantastique lié à la morale populaire ; certains des plus anciens témoins de Térence, de Virgile et de Juvénal sur papyrus (P.Oxy. XXIV 2401, P.Vindob. inv. L 103, PSI II 142 vo, P.Ant. inv. s.n.), sans oublier la littérature technique médicale ou gastronomique (P.Mich. VII 449, P.Heid. inv. Lat. 1).

L’étude de ces documents nous permettra de proposer un parcours inédit dans la littérature latine, suivant les dynamiques de transmission de celle-ci en Égypte (Nag Hammadi, Oxyrhynque, Karanis, etc.), jusque dans les provinces les plus éloignées de l’empire, et de reconstituer ainsi un moment fondamental de l’histoire de la culture occidentale. En plus des fiches proposées par le Leuven Database of Ancient Books (http://www.trismegistos.org/ldab/index.php), les textes étudiés seront distribués dans le cadre du séminaire et mis en ligne dans le carnet de recherche Littérature latine et histoire des textes : https://llhdt.hypotheses.org/.

Index du séminaire:

  1. Cornélius Gallus
  2. Le récit d’Alexandre et les Gymnosophistes
  3. Un texte théâtral : P.Hamb. II 167r
  4. Les premiers livres à Rome, entre mythe et réalité
  5. Catulle et l’écriture des textes poétiques
  6. Cicéron et l’écriture des textes en prose
  7. L’histoire du texte de Térence à l’école
  8. La mise à jour du « canon » des auteurs lus à l’école
  9. Juvénal et les scholies aux satires: P. Ant. s.n. (VIᵉ s.)
  10. P. Monts. Roca inv. 128-178
  11. Alcestis Barcinonensis

Chapitres 14b-15 : le double verdict

(14.4.) non placuit ulli ex ueteribus missionem dari, ne uel Claudius umquam simile speraret. placuit nouam poenam constitui debere, excogitandum illi laborem irritum et alicuius cupiditatis spe<cie>m sine effectu. tum Aeacus iubet illum alea ludere pertuso fritillo. et iam coeperat fugientes semper tesseras quaerere et nihil proficere.

(15.1.) nam quotiens missurus erat resonante fritillo,
utraque subducto fugiebat tessera fundo.
cumque recollectos auderet mittere talos,
lusuro similis semper semperque petenti,
decepere fidem: refugit digitosque per ipsos
fallax adsiduo dilabitur alea furto.
sic, cum iam summi tanguntur culmina montis,
inrita Sisyphio uoluuntur pondera collo.

(2.) apparuit subito C. Caesar et petere illum in seruitutem coepit, producere testes, qui illum uiderant ab illo flagris, ferulis, colaphis uapulantem. adiudicatur C. Caesari. Caesar illum Aeaco donat. is Menandro liberto suo tradidit, ut a cognitionibus esset.

15.1 v.4: cf. cf. Od. 11,608 ἀιεὶ βαλέοντι ἐοικὠς [sc. Ἡρακλῆς]; Virgile Aen. 6,602-603 super atra silex iam iam lapsura cadentique | imminet adsimilis.
G. Binder, «Der Sklave Claudius. Senecas Apocolocyntosis und ihr Kömodien-Finale», Der altsprachliche Unterricht 34, 1991, 54-67.
G. Moretti, «I difetti fisici di Claudio (apoc. 5,2-3) e la seconda pena del contrappasso (apoc. 15,2): Claudio fra tradizione biografica e tradizione menippea», in : Gli Annei. Una famiglia nella storia e nella cultura di Roma imperiale, éd. I. Gualandri – G. Mazzoli, Como 2003, 141-151.

Chapitre 14a : le procès de Claude

(1.) ducit illum ad tribunal Aeaci. is lege Cornelia, quae de sicariis lata est, quaerebat. postulat, nomen eius recipiat; edit subscriptionem: occisos senatores xxx<v>, equites R. cc<c>xxi, ceteros

ὅσα ψάμαθός τε κόνις τε [Il. 9,385].

(2.) aduocatum non inuenit. Tandem procedit P. Petronius, uetus conuictor eius, homo Claudiana lingua disertus, et postulat aduocationem. non datur. accusat Pedo Pompeius magnis clamoribus. incipit patronus uelle respondere. Aeacus, homo iustissimus, uetat et illum, altera tantum parte audita, condemnat et ait:

αἴκε πάθοις τὰ ἔρεξας δίκη εὐθεῖα γένοιτο [Hésiode frg. 286,2 Merkelbach–West].

(3.) ingens silentium factum est. stupebant omnes nouitate rei attoniti; negabant hoc umquam factum. Claudio magis iniquum uidebatur quam nouum. de genere poenae diu disputatum est, quid illum pati oporteret. erant qui dicerent Si<syph>um diu laturam fecisse{nt}, Tantalum siti periturum nisi illi succurreretur, aliquando Ixionis miseri rotam sufflaminandam.

14,2: cf. apocol. 10,4 antequam audires ; 12,3 v. 21-22 una tantum parte audita, | saepe neutra.

Aristote  Nic. 1132b25-27 καίτοι βούλονταί [sc. οἱ Πυθαγόρειοι] γε τοῦτο λέγειν καὶ τὸ Ῥαδαμάνθυος δίκαιον·
εἴ κε πάθοι τά τ’ ἔρεξε, δίκη κ’ ἰθεῖα γένοιτο.

Anonyme comm.  Nic. CAG xx 222,24-26 τὸ μέντοι ἔπος ἐστὶ παρ’ Ἡσιόδῳ ἐν τοῖς Μεγάλοις Ἔργοις οὕτως ἔχον
“εἰ κακά τις σπείραι, κακὰ κέρδεα ἀμήσειεν·
εἴ κε πάθοι τά κ’ ἔρεξε, δίκη δ’ ἰθεῖα γένοιτο.”

Anonyme comm. eth. Nic. CAG xix.2 94,31-34 οἱ δὲ Πυθαγόρειοι ἔλεγον δίκαιον εἶναι τὸ ἀντιπεπονθός, τὸ τὰ αὐτὰ πάσχειν ἃ ποιεῖ τις· καὶ πρὸς τοῦτο φέρειν καὶ τὸ τοῦ Ῥαδαμάνθυος ἔπος
<εἴ κε πάθοι τά κ’ ἔρεξε, δίκη κ’ ἰθεῖα γένοιτο>.

Julien symp. 12 ἀλλ’ ἀπέτισε τὴν δίκην, ἢ λέληθεν ἡ δοθεῖσα <ἐν> Δελφοῖς μαντεία·
αἴκε πάθοι τά κ’ ἔρεξε, δίκη δ’ ἰθεῖα γένοιτο; 

schol. Aesch. Suppl. 436 <ὁμοίαν θέμιν>] δίκαιόν ἐστιν ἀποδιδόναι ὁμοίαν δίκην· <αἴ κε πάθηι τά κ’ ἔρεξε, δίκη δ’ ἰθεῖα γένοιτο>.

Chapitre 13 : Claude aux Enfers

(1.) delectabatur laudibus suis Claudius et cupiebat diutius spectare. inicit illi manum Talthybius deorum {nuntius} et trahit capite obuoluto, ne quis eum possit agnoscere, per campum Martium, et inter Tiberim et uiam Tectam descendit ad inferos. (2.) antecesserat iam compendiaria Narcissus libertus ad patronum excipiendum, et uenienti nitidus, ut erat a balineo, occurrit et ait: “quid di ad homines?” “celerius! – inquit Mercurius – et uenire nos nuntia”. (3.) dicto citius Narcissus euolat. omnia procliuia sunt, facile descenditur. itaque quamuis podagricus esset, momento temporis peruenit ad ianuam Ditis, ubi iacebat Cerberus uel, ut ait Horatius,

«belua centiceps» [carm. 2,13,34].

pusillum perturbatur – subalbam canem in deliciis habere adsueuerat – ut illum uidit canem nigrum, uillosum, sane non quem uelis tibi in tenebris occurrere, et magna uoce “Claudius – inquit – ueniet.” (4.) cum plausu procedunt cantantes “εὑρήκαμεν συγχαίρωμεν”. hic erat C. Silius consul designatus, Iuncus praetorius, Sex. Traulus, M. Heluius, Trogus, Cotta, Vettius Valens, Fabius, equ<it>es R., quos Narcissus duci iusserat. medius erat in hac cantantium turba Mnester pantomimus, quem Claudius decoris causa minorem fecerat. (5.) ad Messalinam – cito rumor percrebuit Claudium uenisse – conuolant primi omnium liberti Polybius, Myron, Harpocras, Ampheus †pherona otus†, quos Claudius omnes, necubi imparatus esset, praemiserat. deinde praefecti duo Iustus Catonius et Rufrius Pollio. deinde amici Saturninus Lusius et Pedo Pompeius et Lupus et Celer Asinius consulares. nouissime fratris filia, sororis filia, generi, soceri, socrus, omnes plane consanguinei. et agmine facto Claudio occurrunt. (6.) quos cum uidisset Claudius, exclamat “πάντα φίλων πλήρη! quomodo huc uenistis uos?” tum Pedo Pompeius: “quid dicis, homo crudelissime? quaeris quomodo? quis enim nos alius huc misit quam tu, omnium amicorum interfector? in ius eamus: ego tibi hic s{t}ellas ostendam.”

13,2: cf. Souda s.v. Σαλούστιος φιλόσοφος (Σ 63) τῷ δὲ Παμπρεπίῳ μέγιστον ἤδη δυναμένῳ ἐντυχών, ἐπειδὴ ἐκεῖνος ὡραϊζόμενος, τί θεοὶ πρὸς ἀνθρώπους, ἔφη [sc. Σαλούστιος]• τίς δέ, ἔφη, οὐκ οἶδεν, ὡς οὔτ’ ἐγὼ πώποτε θεὸς ἐγενόμην οὔτε σὺ ἄνθρωπος.
13,4: cf. apocol. 4,2 χαίροντας, εὐφημοῦντας ἐκπέμπειν δόμων.
13,6: cf. Talès (frg. A 22 Diels–Kranz), Héraclite (test. 1,7 Diano), Diogène cynique (ap. Diog. Laër. 6,37), Épictète diss. 3,24,11 πάντα δὲ φίλων μεστά, πρῶτα μὲν θεῶν, εἶτα καὶ ἀνθρώπων φύσει πρὸς ἀλλήλους ᾠκειωμένων

Le topos de la νέκυια

apocol. 13,3 cf. Virgile Aen. 6,125-129
… sate sanguine diuum,
Tros Anchisiade, facilis descensus Auerno:
noctes atque dies patet atri ianua Ditis;
sed reuocare gradum superasque euadere ad auras,
hoc opus, hic labor est.

apocol. 13,4 cf. Virgile Aen. 6,426-427
continuo auditae uoces uagitus et ingens
infantumque animae flentes, in limine primo…

La polémique contre les cultes mystériques

Sénèque phil. frg. 69 Vottero ap. Aug. ciu. 6,10,2 iam illa quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat [sc. Seneca] et intrepide omnino coarguit, quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum, mox autem inuentum magno esse gaudio derisisset, cum perditio eius inuentioque fingatur, dolor tamen ille atque laetitia ab eis, qui nihil perdiderunt nihilque inuenerunt, ueraciter exprimatur: « huic tamen – inquit – furori certum tempus est; tolerabile est semel anno insanire ».

 

Chapitre 12 : les laudes Claudii

(1.) dum descendunt per uiam Sacram, interrogat Mercurius, quid sibi uelit ille concursus hominum, num Claudii funus esset. et erat omnium formosissimum et impensa cura, plane ut scires deum efferri: tubicinum, cornicinum, omnis generis aenatorum tanta turba, tantus conuentus, ut etiam Claudius audire posset. (2.) omnes laeti, hilares: populus R. ambulabat tamquam liber. Agatho et pauci causidici plorabant, sed plane ex animo. iurisconsulti e tenebris procedebant, pallidi, graciles, uix animam habentes, tamquam qui tum maxime reuiuiscerent. ex his unus, cum uidisset capita conferentes et fortunas suas deplorantes causidicos, accedit et ait: “dicebam uobis: non semper Saturnalia erunt.” (3.) Claudius, ut uidit funus suum, intellexit se mortuum esse. ingenti enim μεγάλωι χορικῶι nenia cantabatur anapaestis:
fundite fletus,
 edite planctus,
resonet tristi
 clamore forum:
cecidit pulchre
 cordatus homo,
quo non alius
fuit in toto
fortior orbe.
ille citato
 uincere cursu
poterat celeris,
 ille rebelles
fundere Parthos 
leuibusque sequi
Persida telis,
 certaque manu
tendere neruum, 
qui praecipites
uulnere paruo 
figeret hostes
pictaque Medi
terga fugacis.
ille Britannos 
ultra noti
litora ponti
et caeruleos
 scuta Brigantas
dare Romuleis 
colla catenis
iussit et ipsum
 noua Romanae
iura securis 
tremere Oceanum.
deflete uirum,
 quo non alius
potuit citius
 discere causas,
una tantum
 parte audita,
saepe neutra.
 quis nunc iudex
toto lites
 audiet anno?
tibi iam cedet
 sede relicta,
qui dat populo
 iura silenti,
Cretaea tenens 
oppida centum.
caedite maestis
 pectora palmis,
o causidici,
 uenale genus,
uosque poetae 
lugete noui,
uosque in primis
 qui concusso
magna parastis 
lucra fritillo.
v.1: cf. Tro. 130-133 [Hécube] uertite planctus … fundite fletus … [chœur] accipe… planctus, accipe fletus.
v.2: cf. Herc. f. 1108 resonet maesto clamore chaos.
v.3: cf. apocol. 8,1 nec cor nec caput habet.
v. 5: cf. apocol. 6,1 quae cum illo tot annis uixi.
v.6-7: cf. apocol. 1,2 non passibus aequis ; 5,2 pedem dextrum trahere.
v.9: cf. apocol. 6,2 illo gestu solutae manus, et ad hoc unum satis firmae; Herc. f. 1128 missum [sc. telum] certa librare manu.
v.13-14 et 18: CIL XIII 1668, col. 1,40 : uereor ne nimio insolentior esse uidear et quaesisse iactationem gloriae prolati imperi ultra Oceanum.
v.20: cf. apocol. 10,4 quare quemquam ex his, quos quasque occidisti, antequam de causa cognosceres, antequam audires, damnasti?
v. 23: cf. apocol. 7,4 ego eram qui Tib<ur>i ante templum tuum ius dicebam totis diebus mense Iulio et Augusto.
v.29 apocol. 2,3 non quiescunt omnes poetae, non contenti ortus et occasus describere.

Chapitres 10-11 : le discours d’Auguste

Exordium

(1.) tunc diuus Augustus surrexit sententiae suae loco dicendae et summa facundia disseruit: “ego – inquit — p.c., uos testes habeo, ex quo deus factus sum, nullum me uerbum fecisse: semper meum negotium ago; sed non possum amplius dissimulare, et dolorem, quem grauiorem pudor facit, continere. (2.) in hoc terra marique pacem peperi? ideo ciuilia bella compescui? ideo legibus urbem fundaui, operibus ornaui, ut… quid dicam, p.c., non inuenio: omnia infra indignationem uerba sunt. confugiendum est itaque ad Messalae Coruini, disertissimi uiri, illam sententiam: «pudet imperii» [ORF4 n° 176 test. 4].

Narratio

(3.) hic, p.c., qui uobis non posse uidetur muscam excitare, tam facile homines occidebat quam canis adsīdit. sed quid ego de tot ac talibus uiris dicam? non uacat deflere publicas clades intuenti domestica mala. itaque illa omittam, haec referam; nam etiam si sura mea Graece nescit, ego scio: ἔγγιον γόνυ κνήμης. (4.) iste quem uidetis, per tot annos sub meo nomine latens, hanc mihi gratiam rettulit, ut duas Iulias proneptes meas occideret, alteram ferro, alteram fame, unum abnepotem L. Silanum: uideris, Iuppiter, an in causa mala; certe in tua, si aequos futurus es. dic mihi, diue Claudi, quare quemquam ex his, quos quasque occidisti, antequam de causa cognosceres, antequam audires, damnasti? hoc ubi fieri solet? in caelo non fit. (11.1.) ecce Iuppiter, qui tot annos regnat, uni Volcano crus fregit, quem

 ῥῖψε ποδὸς τεταγὼν ἀπὸ βηλοῦ θεσπεσίοιο [Il. 1,591].

et iratus fuit uxori et suspendit illam: numquid occidit? tu Messalinam, cuius aeque auunculus maior eram quam tuus, occidisti. “nescio” inquis. di tibi male faciant: adeo istuc turpius est quod nescisti quam quod occidisti. (2.) C. Caesarem non desiit mortuum persequi. occiderat ille socerum: hic et generum. Gaius Crassi filium uetuit Magnum uocari: hic nomen illi reddidit, caput tulit. occidit in una domo Crassum, Magnum, Scriboniam, †tristionias assarionem†, nobiles tamen, Crassum uero tam fatuum ut etiam regnare posset.

Argumentatio

(3.) hunc nunc deum facere uultis? uidete corpus eius dis iratis natum. ad summam, tria uerba cito dicat et seruum me ducat. (4.) hunc deum quis colet? quis credet? dum tales deos facitis, nemo uos deos esse credet. summa rei, p.c., si honeste inter uos gessi, si nulli clarius respondi, uindicate iniurias meas. ego pro sententia mea hoc censeo – atque ita ex tabella recitauit –:

Conclusio

(5.) ‘quandoquidem diuus Claudius occidit socerum suum Appium Silanum, generos duos Magnum Pompeium et L. Silanum, socerum filiae suae Crassum Frugi, hominem tam similem sibi quam ouo ouum, Scriboniam socrum filiae suae, uxorem suam Messalinam et ceteros quorum numerus iniri non potuit, placet mihi in eum seuere animaduerti nec illi rerum iudicandarum uacationem dari eumque quam primum exportari et caelo intra triginta dies excedere, Olympo intra diem tertium’.” (6.) pedibus in hanc sententiam itum est. nec mora, Cyllenius illum collo obtorto trahit ad inferos a caelo

«unde negant redire quemquam» [Catulle 3,12].

S. Wolf, Die Augustusrede in Senecas Apocolocyntosis, Königstein–Taunus 1986.

Tableau généalogique

L’éloquence d’Auguste

  • Auguste test. 1 Malcovati5 (= De Biasi–Ferrero) ap. Tac. ann. 13,3,2 Augusto prompta ac profluens, quae deceret principem, eloquentia fuit.
  • Auguste test. 3 Malcovati5 (= De Biasi–Ferrero) ap. Suet. Aug. 86 genus eloquendi secutus est elegans et temperatum uitatis sententiarum ineptiis atque concinnitate et “reconditorum uerborum – ut ipse dicit – fetoribus”; praecipuamque curam duxit sensum animi quam apertissime exprimere. quod quo facilius efficeret aut necubi lectorem uel auditorem obturbaret ac moraretur, neque praepositiones urbibus addere neque coniunctiones saepius iterare dubitauit, quae detractae afferunt aliquid obscuritatis, etsi gratiam augent. cacozelos et antiquarios, ut diuerso genere uitiosos, pari fastidio spreuit exagitabatque nonnumquam.
  • Auguste frg. 53 Malcovati5 (= De Biasi–Ferrero) ap. Suet. Aug. 87,1 cotidiano sermone quaedam frequentius et notabiliter usurpasse eum, litterae ipsius autographae ostentant, in quibus identidem, cum aliquos numquam soluturos significare uult, “ad kal(endas) Graecas soluturos” ait; et cum hortatur ferenda esse praesentia, qualiacumque sint, “contenti simus hoc Catone”.
  • Auguste frg. 23 Malcovati5 (= De Biasi–Ferrero) ap. Quint. inst. 1,6,1 Augustus quoque in epistulis ad C. Caesarem scriptis emendat, quod is calidum dicere quam caldum malit, non quia id non sit Latinum, sed quia sit odiosum et, ut ipse Graeco uerbo significauit, περίεργον.

 

Chapitre 9 : les discours de Janus et de Diespiter

(1.) tandem Ioui uenit in mentem, priuatis intra curiam morantibus, <non licere> sententiam dicere nec disputare. “ego – inquit – p.c., interrogare uobis permiseram, uos mera mapalia fecistis. uolo ut seruetis disciplinam curiae. hic, qualiscumque est, quid de nobis existimauit?” (2.) illo dimisso primus interrogatur sententiam Ianus pater. is designatus erat in kal. Iulias postmeridianus consul, homo, quantum uia sua fert, qui semper uidet ἅμα πρόσσω καὶ ὀπίσσω [Il. 1,343 ; 3,109 ; 18,250 ; Od. 24,452]. is multa diserte, quod in foro uiuat, dixit, quae notarius persequi non potuit et ideo non refero, ne aliis uerbis ponam quae ab illo dicta sunt. (3.) multa dixit de magnitudine deorum: non debere hunc uulgo dari honorem. “olim – inquit – magna res erat deum fieri: iam fabam mimum fecisti. itaque ne uidear in personam, non in rem dicere sententiam, censeo ne quis post hunc diem deus fiat ex his qui ἀρούρης καρπὸν ἔδουσιν [Il. 6,142] aut ex his, quos alit ζείδωρος ἄρουρα [Il. 2,548 ; 8,486 ; 20,226 ; Od. 3,3 ; 4,229 ; 5,463 ; 7,332 ; 9,357 ; 11,309 ; 12,386 ; 13,354 ; 19,593]. qui contra hoc senatus consultum deus factus dictus pictusue erit, eum dedi laruis et proximo munere inter nouos auctoratos ferulis uapulare placet.”
(4.) proximus interrogatur sententiam Diespiter, Vicae Potae filius, et ipse designatus consul, nummulariolus. hoc quaestu se sustinebat: uendere ciuitatulas solebat; ad hunc belle accessit Hercules et auriculam illi tetigit. censet itaque in haec uerba: (5.) “cum diuus Claudius et diuum Augustum sanguine contingat nec minus diuam Augustam auiam suam, quam ipse deam esse iussit, longeque omnes mortales sapientia antecellat sitque e re publica esse aliquem qui cum Romulo possit feruentia rapa uorare, censeo uti diuus Claudius ex hac die deus sit ita uti ante eum qui{s} optimo iure factus sit, eamque rem ad Metamorphosis Ouidi adiciendam.” (6.) uariae erant sententiae, et uidebatur Claudius sententiam uincere. Hercules enim, qui uideret ferrum suum in igne esse, modo huc modo illuc cursabat et aiebat: “noli mihi inuidere, mea res agitur; deinde tu si quid uolueris, in uicem faciam: manus manum lauat.”

Le topos de l’assemblée des dieux, entre satire et épopée

Servius Aen. 10,104 accipite ergo animis : totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutauit [sc. Vergilius]…

Le modèle sénatorial

Virgile Aen. 10,116-117
hic finis fandi. solio tum Iuppiter aureo
surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt.

Chapitre 8 : le discours du dieu anonyme

(1.) * “non mirum quod in curiam impetum fecisti: nihil tibi clausi est. modo dic nobis qualem deum istum fieri uelis. Ἐπικούρειος θεὸς non potest esse: οὔτε αὐτὸς πρᾶγμα ἔχει τι οὔτε ἄλλοις παρέχει. Stoicus? quomodo potest «rotundus» esse, ut ait Varro, «sine capite, sine praeputio» [Men. 583 Astbury, Cèbe]? est aliquid in illo Stoici dei, iam uideo: nec cor nec caput habet. (2.) si mehercules a Saturno petisset hoc beneficium, cuius mensem toto anno celebrauit Saturnalicius princeps, non tulisset. illum deum ab Ioue, quem, quantum quidem in illo fuit, damnauit incesti? Silanum enim generum suum occidit. oro, per <quid>? quod sororem suam, festiuissimam omnium puellarum, quam omnes Venerem uocarent, maluit Iunonem uocare. “quare – inquit – quaero enim, sororem suam?” stulte, stude. Athenis dimidium licet, Alexandriae totum. (3.) quia Romae – inquis – mures molas lingunt, hic nobis curua corrigit? quid in cubiculo suo faciat nescit; et iam

«caeli scrutatur plagas» [Ennius scen. 284 Vahlen2 = 187 Jocelyn].

deus fieri uult? parum est quod templum in Britannia habet, quod hunc barbari colunt ut deum et orant μωροῦ εὐιλάτου τυχεῖν?”

Le τρόπος ἀπὸ τῆς διαφωνίας

Diogène Laërce 9,88 ὁ μὲν οὖν [sc. τρόπος] ἀπὸ τῆς διαφωνίας ὃ ἂν προτεθῇ ζήτημα παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ἢ τῇ συνηθείᾳ, πλείστης μάχης καὶ ταραχῆς πλῆρες ἀποδεικνύει.

Polémiques philosophiques dans les Ménippées de Varron

  • Andabatae
  • Armorum iudicium : Men. 43 Astbury = 42 Cèbe ap. Non. 477,22 Mercier = 766 Lindsay illic uiros | hortari ut rixarent praeclari philosophi.
  • Caprinum proelium
  • Eumenides : Men. 144 Astbury = 131 Cèbe ap. Non. p. 452,1-3 Mercier = 724 Lindsay et ceteri scholastici saturis auribus scholica dape atque ebriis sophistice aperantologia {consurgia} consurgimus ieiunis oculis.
  • Λογομαχία : Men. 243 Astbury = 242 Cèbe ap. Porph. sat. 2,4,1 dicunt [sc. Epicurei] summum bonum ἡδονήν, sed rerum honestarum; unde Stoici hanc gu{i]}ae et corporis libidinem criminantur *** τὴν ἀταραξίαν τῆς ψυχῆς, hoc est nihil timere nec cupere summum bonum esse. unde <V>arro dicit λογομαχίαν inter illos esse.

Lucien Iupp. trag. 4 et 6

Τιμοκλῆς, ὦ Ἥρα, ὁ Στωϊκὸς καὶ Δᾶμις ὁ Ἐπικούρειος χθές, οὐκ οἶδα ὅθεν σφίσιν ἀρξαμένου τοῦ λόγου, προνοίας πέρι διελεγέσθην παρόντων μάλα συχνῶν καὶ δοκίμων ἀνθρώπων, ὅπερ μάλιστα ἠνίασέ με· καὶ ὁ μὲν Δᾶμις οὐδ’ εἶναι θεοὺς ἔφασκεν, οὐχ ὅπως τὰ γινόμενα ἐπισκοπεῖν ἢ διατάττειν, ὁ Τιμοκλῆς δὲ ὁ βέλτιστος ἐπειρᾶτο συναγωνίζεσθαι ἡμῖν· εἶτα ὄχλου πολλοῦ ἐπιρρυέντος οὐδὲν πέρας ἐγένετο τῆς συνουσίας· διελύθησαν γὰρ εἰσαῦθις ἐπισκέψεσθαι τὰ λοιπὰ συνθέμενοι, καὶ νῦν μετέωροι πάντες εἰσίν, ὁπότερος κρατήσει καὶ ἀληθέστερα δόξει λέγειν. ὁρᾶτε τὸν κίνδυνον, ὡς ἐν στενῷ παντάπασι τὰ ἡμέτερα, ἐν ἑνὶ ἀνδρὶ κινδυνευόμενα; καὶ δυοῖν θάτερον ἢ παρεῶσθαι ἀνάγκη, ὀνόματα μόνον εἶναι δόξαντας, ἢ τιμᾶσθαι ὥσπερ πρὸ τοῦ, ἢν ὁ Τιμοκλῆς ὑπέρσχῃ λέγων. […] (6.) οὐκοῦν ἤδη κήρυττε [sc. ὦ Ἑρμῆ] καὶ παρέστωσαν ἅπαντες· ὀρθῶς γὰρ λέγεις.

Chapitre 7 : Hercule tragique et Claude

(1.) tum Hercules: “audi me – inquit – tu desine fatuari. uenisti huc, ubi mures ferrum rodunt. citius mihi uerum, ne tibi alogias excutiam.” et quo terribilior esset, tragicus fit et ait:

(2.) “exprome propere sede qua genitus cluas,
hoc ne peremptus stipite ad terram accidas:
haec claua reges saepe mactauit feros.
quid nunc profatu uocis incerto sonas?
quae patria, quae gens mobile eduxit caput?
edissere. equidem regna tergemini petens
longinqua regis, unde ab Hesperio mari
Inachiam ad urbem nobile aduexi pecus,
uidi duobus imminens fluuiis iugum,
quod Phoebus ortu semper obuerso uidet,
ubi Rhodanus ingens amne praerapido fluit
Ararque, dubitans quo suos cursus agat,
tacitus quietis adluit ripas uadis.
estne illa tellus spiritus altrix tui?”

v.2: cf. Herc. f. 1296 hoc en peremptus spiculo cecidit puer.
v.3: cf. Herc. f. 922-924 … uictima haut ulla amplior | potest magisque opima mactari Ioui, | quam rex iniquus.
v.3: cf. Herc. f. 518-519 impiam regis feri [sc. Lycos] | compesce dextram!
v.11-13: Herc. f. 711-716 a fonte discors manat hinc uno latex, | alter quieto similis (hunc iurant dei) | tacente sacram deuehens fluuio Styga; | at hic tumultu rapitur ingenti ferox | et saxa fluctu uoluit Acheron inuius | renauigari.
v.13: Herc. f. 680 placido quieta labitur Lethe uado.

(3.) haec satis animose et fortiter. nihilo minus mentis suae non est et timet μωροῦ πληγήν. Claudius, ut uidit uirum ualentem, oblitus nugarum, intellexit neminem Romae sibi parem fuisse, illic non habere se idem gratiae: gallum in suo sterquilino plurimum posse. (4.) itaque, quantum intellegi potuit, haec uisus est dicere: “ego te, fortissime deorum Hercule, speraui mihi adfuturum apud alios, et si qui a me notorem petisset, te fui nominaturus, qui me optime nosti. nam, si memoria repetis, ego eram qui tibi ante templum tuum ius dicebam totis diebus mense Iulio et Augusto. (5.) tu scis quantum illic miseriarum contulerim, cum causidicos audirem diem et noctem. in quod si incidisses, ualde fortis licet tibi uidearis, maluisses cloacas Augeae purgare: multo plus ego stercoris exhausi. sed quoniam uolo *”.

L’iconographie d’Hercule “lyonnais”

Cf. Joëlle Burnouf, Catherine Bellon, Jean-Michel Martin et al. , Les textes antiques sur la fondation et sur la topographie de Lugdunum, in : Christian Goudineau éd., Aux origines de Lyon, Lyon 2016.

Pierre Flobert, "Lugudunum: une étymologie gauloise de l'empereur Claude (Sen. Apoc. VII,2, v. 9-10)", REL 46 (1968), 264-280 = Id., Grammaire comparée et variété du latin, Genève 2014, 566-581.

Chapitre 6 : l’arrivée de Fièvre

(1.) et imposuerat Herculi minime uafro, nisi fuisset illic Febris, quae fano suo relicto sola cum illo uenerat: ceteros omnes deos Romae reliquerat. “iste – inquit – mera mendacia narrat. ego tibi dico, quae cum illo tot annis uixi: Luguduni natus est, Marci [marci Roncali : Munatii Waltz, Eden : Planci Ronconi] municipem uides. quod tibi narro, ad sextum decimum lapidem natus est a Vienna, Gallus germanus. itaque, quod Gallum facere oportebat, Romam cepit. hunc ego tibi recipio Luguduni natum, ubi Licinus multis annis regnauit. tu autem, qui plura loca calcasti quam ullus mulio perpetuarius, {Lugudunenses} scire debes multa milia inter Xanthum et Rhodanum interesse.” (2.) excandescit hoc loco Claudius et quanto potest murmure irascitur. quid diceret nemo intellegebat. ille autem Febrim duci iubebat illo gestu solutae manus, et ad hoc unum satis firmae, quo decollare homines solebat. iusserat illi collum praecidi: putares omnes illius esse libertos, adeo illum nemo curabat.