Tra eloquenza e grammatica: la proposta polemica di Cesare

Frontone Parth. 9 (224,12‑17 van den Hout2) quod te uix quicquam nisi raptim et furtim legere posse prae curis praesentibus scripsisti, fac memineris et cum animo tuo cogites C. Caesarem atrocissimo bello Gallico cum alia multa militaria tum etiam duos de analogia libros scrupulosissimos scripsisse, inter tela uolantia de nominibus declinandis, de uerborum aspirationibus et rationibus inter classica et tubas.

Cicerone Brut. 171 et Brutus: qui est, inquit, iste tandem urbanitatis color? nescio, inquam; tantum esse quendam scio. id tu, Brute, iam intelleges, cum in Galliam ueneris; audies tu quidem etiam uerba quaedam non trita Romae, sed haec mutari dediscique possunt; illud est maius, quod in uocibus nostrorum oratorum retinnit quiddam et resonat urbanius. nec hoc in oratoribus modo apparet, sed etiam in ceteris.

Cesare Gall. 1,19,3 Diuiciacum ad se uocari iubet et cotidianis interpretibus remotis per C. Valerium Troucillum, principem Galliae prouinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem habebat, cum eo conloquitur.

Cesare anal. fr. 1a‑b Garcea ap. Cic. Brut. 253 qui{n} etiam in maxumis occupationibus ad te ipsum – inquit in me intuens – de ratione Latine loquendi accuratissume scripserit primoque in libro dixerit uerborum dilectum originem esse eloquentiae tribueritque, mi Brute, huic nostro, qui me de illo maluit quam se dicere, laudem singularem; nam scripsit his uerbis, cum hunc nomine esset adfatus: «ac si, <ut> cogitata praeclare eloqui possent, nonnulli studio et usu elaborauerunt — cuius te paene principem copiae atque inuentorem bene de nomine ac dignitate populi Romani meritum esse existumare debemus — hunc facilem et cotidianum nouisse sermonem nunc pro relicto est habendum?».

Cicerone de orat. 3,52‑53 faciles enim – inquit – Antoni, partes eae fuerunt duae, quas modo percucurri uel potius paene praeterii, Latine loquendi planeque dicendi; reliquae sunt magnae, implicatae, uariae, graues, quibus omnis admiratio ingenii, omnis laus eloquentiae continetur. nemo enim umquam est oratorem, quod Latine loqueretur, admiratus; si est aliter, irrident neque eum oratorem tantummodo, sed hominem non putant. nemo extulit eum uerbis, qui ita dixisset, ut, qui adessent, intellegerent quid diceret, sed contempsit eum, qui minus id facere potuisset. (53.) in quo igitur homines exhorrescunt? quem stupefacti dicentem intuentur? in quo exclamant? quem deum, ut ita dicam, inter homines putant? qui distincte, qui explicate, qui abundanter, qui inluminate et rebus et uerbis dicunt et in ipsa oratione quasi quendam numerum uersumque conficiunt: id est quod dico ornate. qui idem ita moderantur, ut rerum, ut personarum dignitates ferunt, ii sunt in eo genere laudandi laudis, quod ego aptum et congruens nomino.

Svetonio Iul. 42, 2 omnisque medicinam Romae professos et liberalium artium doctores, quo libentius et ipsi urbem incolerent et ceteri adpeterent, ciuitate donauit.

Svetonio Iul. 44, 3 ius ciuile ad certum modum redigere atque ex immensa diffusaque legum copia optima quaeque et necessaria in paucissimos conferre libros.

Svetonio Iul. 44, 4 bibliothecas Graecas Latinasque quas maximas posset publicare data Marco Varroni cura comparandarum ac digerendarum.

Cesare test. 9 Klotz ap. Macr. Sat. 1,14,2 C. Caesar omnem hanc inconstantiam temporum uagam adhuc et incertam in ordinem statae definitionis coegit, adnitente sibi M. Flauio scriba, qui scriptos dies singulos ita ad dictatorem retulit ut et ordo eorum inueniri facillime posset et inuento certus status perseueraret.

Ateneo 6,273a‑b Σκιπίων γοῦν ὁ Ἀφρικανὸς ἐπίκλην ἐκπεμπόμενος ὑπὸ τῆς συγκλήτου ἐπὶ τὸ καταστήσασθαι τὰς κατὰ τὴν οἰκουμένην βασιλείας, ἵνα τοῖς προσήκουσιν ἐγχειρισθῶσιν, πέντε μόνους <συν>επήγετο bοἰκέτας, ὡς ἱστορεῖ Πολύβιος [fr. 76 Buettner–Wobst] καὶ Ποσειδώνιος [FGrH 87 F 59 = fr. 265 Edelstein–Kidd] […]. Ἰούλιος δὲ Καῖσαρ ὁ πρῶτος πάντων ἀνθρώπων περαιωθεὶς ἐπὶ τὰς Βρεττανίδας νήσους μετὰ χιλίων σκαφῶν τρεῖς οἰκέτας τοὺς πάντας συνεπήγετο, ὡς Κόττας [fr. 1 Peter2, cf. FrHist Appendix IA8] ἱστορεῖ ὁ τότε ὑποστρατγῶν αὐτῷ ἐν τῷ Περὶ τῆς Ῥωμαίων Πολιτείας συγγράμματι, ὃ τῇ πατρίῳ ἡμῶν γέγραπται φωνῇ.

Cesare anal. fr. 1c Garcea ap. Cic. Brut. 258 solum quidem, inquit ille, et quasi fundamentum oratoris uides locutionem emendatam et Latinam, cuius penes quos laus adhuc fuit, non fuit rationis aut scientiae sed quasi bonae consuetudinis. mitto C. Laelium P. Scipionem: aetatis illius ista fuit laus tamquam innocentiae sic Latine loquendi […]: sed omnes tum fere, qui nec extra urbem hanc uixerant neque eos aliqua barbaries domestica infuscauerat, recte loquebantur. sed hanc certe rem deteriorem uetustas fecit et Romae et in Graecia. confluxerunt enim et Athenas et in hanc urbem multi inquinate loquentes ex diuersis locis. quo magis expurgandus est sermo et adhibenda tamquam obrussa ratio, quae mutari non potest, nec utendum prauissima consuetudinis regula.

Cicerone Brut. 261 Caesar autem rationem adhibens consuetudinem uitiosam et corruptam pura et incorrupta consuetudine emendat.

Cesare anal. fr. 2 Garcea ap. Gell. 1,10 Fauorinus philosophus adulescenti ueterum uerborum cupidissimo et plerasque uoces nimis priscas et ignotissimas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius – inquit – et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi uiri, et his antiquiores Horatii ìlli trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae uerbis locuti sunt; (2.) tu autern, proinde quasi cum matre Euandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem uis quae dicas. nonne, homo inepte, ut quid uis abunde consequaris, taces? (3.) sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. (4.) uiue ergo moribus praeteritis, loquere uerbis praesentibus atque id quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae uiro, in primo de analogia libro scriptum est habe semper in memoria atque in pectore, ut tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens uerbum”.

Varrone ling. 9,1 Aristarchus, de aequabilitate cum scribit {et de} uerborum, similitudinem qua{ru}ndam inclinationes sequi iubet, quoad patiatur consuetudo.

Cesare anal. fr. 27 Garcea ap. Quint. inst. 1,5,63 nunc recentiores instituerunt Graecis nominibus Graecas declinationes potius dare, quod tamen ipsum non semper fieri potest. mihi autem placet rationem Latinam sequi, quousque patitur decor. neque enim iam ‘Calypsonem’ dixerim ut ‘Iunonem’, quamquam secutus antiquos C. Caesar utitur hac ratione declinandi; sed auctoritatem consuetudo superauit.

 

 

Alessandro Garcea
Alessandro Garcea

OpenEdition vous propose de citer ce billet de la manière suivante :
Alessandro Garcea (17 juin 2025). Tra eloquenza e grammatica: la proposta polemica di Cesare. LL-HdT. Consulté le 12 juin 2026 à l’adresse https://doi.org/10.58079/1455k


Laisser un commentaire

Votre adresse e-mail ne sera pas publiée. Les champs obligatoires sont indiqués avec *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.