Tous les articles par Alessandro Garcea

Le corpus pseudo-césarien

La langue du Bellum Africum

Afr. 67,2 magno inuento hordei… numero, pauco tritici

rhet. Her. 4,45 abusio est, quae uerbo simili et propinquo pro certo et proprio abutitur, hoc modo : uti pauco sermone.

Vitruve 1,1,6 Lacones … pauca manu infinitum numerum exercitus Persarum cum superauissent.

Afr. 47,5 oppido perquam pauci sub pellibus adquiescebant

Quintilien inst. 8,3,25 “oppido” quamquam usi sunt paulum tempore nostro superiores, uereor ut iam nos ferat quisquam.

Cicéron fam. 14,4,4 (ad Terentiam : ca. 25/4/58) seruirent, praeterquam oppido pauci ; de orat. 2,259 mimus uetus, oppido ridiculus ; fin. 3,33 eorum definitiones paulum oppido inter se differunt.

Catulle 54,1 caput oppidum est pusillum

Vitruve 1,4,7 aquatiles autem piscium naturae … umoris habent oppido quam paulum ; 7 praef. 14 oppido quam pauca [sc. uolumina] ; 8.3.11 fonticulus oppido quam paruulus ; 9.2.2 oppido quam tenui linea.

Tite-Live 36,25,3 oppido quam breue interuallum uidetur ; 39,47,2 nec… multa solum, sed etiam pleraque oppido quam parua erant ; 42,28,13 oppido adulescens sacerdos.

Afr. 46,2 sic extra uallum deducti sunt et cruciabiliter interfecti.

Plaute Pseud. 950 nisi effecero, cruciabiliter carnufex me accipito ; Mil. 260 dissimulabiliter ; stich. 85 perplexabiliter.

Afr. 13,1 inter eos … Numidas … ita condensauerunt ut…

Varron rust. 2,3,9 oues quae se congregent ac condensent in locum unum.

Columelle 1,6,13 ; 2,17,6 ; 2,19,1 ; 4,1,7 ; 4,17,8 ; 7,8,5 ; 12,45,3.

Afr. 16,3 tum ait miles : iam me qui sim intelleges.

Varron rust. 3,10,4 easque cellas prouident ne habeant in solo umorem.

Caelius fam. 8,10,3 (Rome, 17/11/51) nosti Marcellum quam tardus et parum efficax sit.

Afr. 54,4 ob eas res ignominiae causa ab exercitu meo te [sc. C. Auienum] remoueo hodieque ex Africa abesse et quantum pote proficisci iubeo ; 54,5 indignos uos [sc. T. Salienum, M. Tironem, C. Clusinatem] esse arbitror qui in meo exercitu ordines ducatis, missosque facio et quantum pote abesse ex Africa iubeo.

Cicéron Att. 4,13,1 (15 ou 16/11/55) sed mehercule uelim res istas et praesentem statum rei publicae et quo animo consules ferant hunc σκυλμὸν scribas ad me quantum pote.

Afr. 25.1 dum haec ita fierent, rex Iuba cognitis Caesaris difficultatibus copiarumque paucitate non est uisum dari spatium conualescendi augendarumque eius opum.

Plaute Maen. 57-59 Epidamniensis ille, quem dudum dixeram … ei liberorum … nil erat.

Cato or. frg. 83 ap. Gell. 3,7,19 Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius uirtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decorauere monumentis.

Cicéron fin. 3,11 ceterae philosophorum disciplinae, omnino alia magis alia, sed tamen omnes quae rem ullam uirtutis expertem aut in bonis aut in malis numerent, eas non modo nihil adiuuare arbitror neque confirmare quo meliores simus, sed

Afr. 78,10 grauiter pilo per cassidem caput ictus ; 85,7 bracchium gladio percussus.

Le style du Bellum Hispaniense

  • génitifs absolus? Hisp. 14,1 eius praeteritis temporis Pompeius trans flumen Salsum castellum constituit; 23,5 huius concidentis comparis … equites nostri … aduersarios ad uallum agere coeperunt.
  • style historiographique:
    • ablatifs absolus: 1,1 Pharnace superato, Africa recepta; 4,1 hoc misso ad Vliam praesidio ; 18,1 remissis legatis ; al.
    • esse «présentatif»: 3,1 erat idem temporis Sex. Pompeius frater qui…; 30,1 erat acies xiii aquilis constitua quae… ; 34,2 erant hic legiones quae… ; 35,2 erat bene magna manus intra Pompeianarum partium quae…
    • infinitifs de narration: 1,2 ita partim precibus partim ui bene magna comparata manu prouinciam uastare; 29,5 nostri laetari, nonnulli etiam timere ; 33,4 ipse de tempore cenare ; 41,1 interclusi inter se decernere
  • littéralisation:
    • citations: 23,2 hic tum, ut ait Ennius [ann. 587 V2. = 480 S.], nostri « cessere parumper »; 31,7 hic, ut ait Ennius [ann. 572 V2. = 584 S.], pes pede premitur, armis teruntur arma, aduersariosque uehementissime pugnantes nostri agere coeperunt.
    • modèles homériques: 25,4 hic, ut fertur Achillis Memnonisque congressus, Q. Pompeius Niger eques Romanus Italicensis ex acie nostra ad congrediendum progressus.
  • latin non-standard
    • 25,1 nullo loco aequo se committere audebant.
    • 13,3 quo die ad oppidum capiundum accederent, se scutum esse positurum.
    • 16,4 iugulatione oppidanorum facta.
    • 6,2 ad Cordubam; 40,7 ad Hispalim ; 42,1 ad Mundam ; ab : Hisp. 12,3 a Corduba ; 37,3 a Carteia ; 41,6 a Munda
    • 5,5 propter pontem coagulabant.
Éléments bibliographiques
J. N. ADAMS,«The Bellum Africum», in: T. Reinhardt – M. Lapidge – J. N. Adams éds., Aspects of the Language of Latin Prose Oxford 2005, 73-96.
J.F. GAERTNER, «The Corpus Caesarianum», in: L. Grillo – C. B. Krebs éds., The Cambridge Companion to the Writings of Julius Caesar, Cambridge 2018, 263-276.

Le Bellum Alexandrinum et les modèles historiographiques

Parallèle entre deux récits de batailles navales: bell. Alex. 13-16 et ciu. 2,4-6

  • Alex. 13,1-2 erant omnibus ostiis Nili custodiae exigendi portorii causa dispositae; naues ueteres erant in occultis regiae naualibus quibus multis annis ad nauigandum non erant usi: has reficiebant, illas Alexandriam reuocabant. (2.) deerant remi: porticus gymnasia publica aedificia detegebant, asseres remorum usum obtinebant; aliud naturalis sollertia, aliud urbis copia subministrabat.
  • ciu. 2,4,1 Massilienses post superius incommodum ueteres ad eundem numerum ex naualibus productas nauis refecerant summaque industria armauerant – remigum, gubernatorum magna copia subpetebat…

 

  • Alex. 13,4 ad has minores apertasque complures adiecerunt, et in portu periclitati remigio quid quaeque earum efficere posset, idoneos milites imposuerunt seque ad confligendum omnibus rebus parauerunt.
  • ciu. 2,4,2 piscatoriasque adiecerant atque contexerant, ut essent ab ictu telorum remiges tuti; has sagittariis tormentisque conpleuerunt.

 

  • Alex. 16,3-4 haec superioribus diebus saepe numero Caesar suis exposuerat, ut hoc maiore animo contenderent quod omnium salutem sibi commendatam uiderent. (4.) eadem suum quisque contubernalem amicum notum prosequens erat obtestatus, ne suam atque omnium falleret opinionem, quorum iudicio delectus ad pugnam proficisceretur.
  • ciu. 2,4,3 tali modo instructa classe omnium seniorum, matrum familiae, uirginum precibus et fletu excitati, extremo tempore ciuitati subuenirent, non minore animo ac fiducia quam ante dimicauerant, naues conscendunt.
  • ciu. 2,4,5 rursusque se ad confligendum animo confirmant et consilia communicant.
  • ciu. 2,5,2 itaque suos cohortatus [sc. Brutus], quos integros superauissent, ut uictos contemnerent…
  • ciu. 2,5,5 nam et honesti ex iuuentute et cuiusque aetatis amplissimi nominatim euocati atque obsecrati nauis conscenderant [cf. Thucydide 7,69,2 ὁ δὲ Νικίας … αὖθις τῶν τριηράρχων ἕνα ἕκαστον ἀνεκάλει, πατρόθεν τε ἐπονομάζων καὶ αὐτοὺς ὀνομαστὶ καὶ φυλήν], ut ut siquid aduersi accidisset, ne ad conandum quidem sibi quicquam reliqui fore uiderent [cf. Thucydide 7,71,2 πάντων γὰρ δὴ ἀνακειμένων τοῖς Ἀθηναίοις ἐς τὰς ναῦς ὅ τε φόβος ἦν ὑπὲρ τοῦ μέλλοντος οὐδενὶ ἐοικώς]

 

  • Alex. 15,8-16,2 neque uero Alexandriae fuit quisquam aut nostrorum aut oppidanorum qui aut in opere aut in pugna occupatum animum haberent, quin altissima tecta peteret atque ex omni prospectu locum spectaculo caperet precibusque et uotis uictoriam suis ab dis inmortalibus exposceret. (16.1) minime autem par erat proelii certamen. nostris enim {pulsis} neque terra neque mari effugium dabatur uictis, omniaque uictoribus erant futura in incerto, <cum> illi si superassent nauibus, omnia tenerent, si inferiores fuissent, reliquam tamen fortunam periclitarentur. (2.) simul illud graue ac miserum uidebatur, perpaucos de summa <rerum> ac de salute omnium decertare; quorum siqui aut animo aut uirtute cessisset, reliquis etiam esset cauendum quibus pro se pugnandi facultas non fuisset.
  • ciu. 2,5,3-2,6,1 facile erat ex castris C. Treboni atque omnibus superioribus locis prospicere in urbem, ut omnis iuuentus, quae in oppido remanserat, omnesque superioris aetatis cum liberis atque uxoribus publicis <locis> custodiisque aut muro ad caelum manus tenderent aut templa deorum immortalium adirent et ante simulacra proiecti uictoriam ab dis exposcerent [cf. Thucydide 7,71,3 καὶ πρὸς ἀνάκλησιν θεῶν μὴ στερῆσαι σφᾶς τῆς σωτηρίας ἐτρέποντο « … et d’invoquer les dieux, les suppliant de ne pas leur ôter cet espoir de salut »]. (4.) neque erat quisquam omnium, quin in eius diei casu suarum omnium fortunarum euentum consistere existimaret. (5.) nam et honesti ex iuuentute et cuiusque aetatis amplissimi nominatim euocati atque obsecrati nauis conscenderant, ut siquid aduersi accidisset, ne ad conandum quidem sibi quicquam reliqui fore uiderent; si superauissent, uel domesticis opibus uel externis auxiliis de salute urbis confiderent. (6.1.) commisso proelio Massiliensibus res nulla ad uirtutem defuit. sed memores eorum praeceptorum, quae paulo ante ab suis acceperant, hoc animo decertabant, ut nullum aliud tempus ad conandum habituri uiderentur, et quibus in pugna uitae periculum accideret, non ita multo se reliquorum ciuium fatum antecedere existimarent, quibus urbe capta eadem esset belli fortuna patienda.

 

La difficulté des manœuvres navales dans le port:
Thucydide 7,70,4-6 ξυμπεσουσῶν δὲ ἐν ὀλίγῳ πολλῶν νεῶν […] αἱ μὲν ἐμβολαὶ διὰ τὸ μὴ εἶναι τὰς ἀνακρούσεις καὶ διέκπλους ὀλίγαι ἐγίγνοντο, αἱ δὲ προσβολαί, ὡς τύχοι ναῦς νηὶ προσπεσοῦσα ἢ διὰ τὸ φεύγειν ἢ ἄλλῃ ἐπιπλέουσα, πυκνότεραι ἦσαν. (5.) καὶ ὅσον μὲν χρόνον προσφέροιτο ναῦς, οἱ ἀπὸ τῶν καταστρωμάτων τοῖς ἀκοντίοις καὶ τοξεύμασι καὶ λίθοις ἀφθόνως ἐπ' αὐτὴν ἐχρῶντο· ἐπειδὴ δὲ προσμείξειαν, οἱ ἐπιβάται ἐς χεῖρας ἰόντες ἐπειρῶντο ταῖς ἀλλήλων ναυσὶν ἐπιβαίνειν. (6.) ξυνετύγχανέ τε πολλαχοῦ διὰ τὴν στενοχωρίαν τὰ μὲν ἄλλοις ἐμβεβληκέναι, τὰ δὲ αὐτοὺς ἐμβεβλῆσθαι […] καὶ τὸν κτύπον μέγαν ἀπὸ πολλῶν νεῶν ξυμπιπτουσῶν ἔκπληξίν τε ἅμα καὶ ἀποστέρησιν τῆς ἀκοῆς ὧν οἱ κελευσταὶ φθέγγοιντο παρέχειν.
Alex. 15,7 tum necessario discessum ab arte est propter angustias loci atque omne certamen in uirtute consistit.
La technique du récit des spectateurs:
Thucydide 7,71,3 δι' ὀλίγου γὰρ οὔσης τῆς θέας καὶ οὐ πάντων ἅμα ἐς τὸ αὐτὸ σκοπούντων, εἰ μέν τινες ἴδοιέν πῃ τοὺς σφετέρους ἐπικρατοῦντας, ἀνεθάρσησάν τε ἂν καὶ πρὸς ἀνάκλησιν θεῶν μὴ στερῆσαι σφᾶς τῆς σωτηρίας ἐτρέποντο, οἱ δ' ἐπὶ τὸ ἡσσώμενον βλέψαντες ὀλοφυρμῷ τε ἅμα μετὰ βοῆς ἐχρῶντο καὶ ἀπὸ τῶν δρωμένων τῆς ὄψεως καὶ τὴν γνώμην μᾶλλον τῶν ἐν τῷ ἔργῳ ἐδουλοῦντο.

Une autre bataille navale : Bell. Alex. 25

  • Alex. 25,3-6 proficiscuntur in ea classe Rhodiae naues atque in his Euphranor, sine quo nulla umquam dimicatio marituma, nulla etiam parum feliciter confecta erat. (4.) at Fortuna quae plerumque eos quos plurimis beneficiis ornauit, ad duriorem casum reseruat, superiorum temporum dissimilis Euphranorem prosequebatur. (5.) nam cum ad Canopum uentum esset instructaque utrimque classis conflixisset et sua consuetudine Euphranor primus proelium commisisset et quadriremem hostium perforasset ac demersisset, proximam longius insecutus parum celeriter insequentibus reliquis circumuentus ab Alexandrinis. (6.) cui subsidium nemo tulit, siue quod in ipso satis praesidii pro uirtute ac felicitate eius putarent esse, siue quod ipsi sibi timebant. ita qui unus ex omnibus eo proelio bene rem gessit, solus cum sua quadriremi uictrice periit.

 

La Fortuna et les dieux
Alex. 70,4 sibi [sc. Caesari], cui di immortales uictoriam tribuissent
Alex. 75,3 insequitur has acies hostium, et clamore sublato confligitur multum adiuuante natura loci, plurimum deorum immortalium benignitate. qui cum omnibus casibus belli intersunt, tum praecipue eis quibus nihil ratione potuit administrari.
Alex. 76,1 sed tamen eisdem diis adiuuantibus sinistro cornu mediaque acie totae profligentur copiae regis
Alex. 10,3 qua re comperta magnam sibi facultatem fortunam obtulisse bene gerendae rei crediderunt
Alex. 16,1 <cum> illi [sc. Alexandrini], si superassent nauibus, omnia tenerent, si inferiores fuissent, reliquam tamen fortunam periclitarentur.
Le modèle tragique
Euripide Tr. 1203-1206
θνητῶν δὲ μῶρος ὅστις εὖ πράσσειν δοκῶν
βέβαια χαίρει· τοῖς τρόποις γὰρ αἱ τύχαι,
ἔμπληκτος ὡς ἄνθρωπος, ἄλλοτ' ἄλλοσε
πηδῶσι, †κοὐδεὶς αὐτὸς εὐτυχεῖ ποτε†.
Alex. 27,4-5 quae primae copiae flumen a Delta transire et Mithridati occurrere potuerunt, proelium commiserunt festinantes praeripere subsequentibus uictoriae societatem. (5.) … cum uero incaute atque insolenter succedere eos munitionibus uideret, eruptione undique facta magnum numerum eorum interfecit.
Alex. 43,1 Gabinius ut in Illyricum uenit hiberno tempore anni ac difficili siue copiosiorem prouinciam existimans siue multum fortunae uictoris Caesaris tribuens siue uirtute et scientia sua confisus, qua saepe in bellis periclitatus magnas res et secundas ductu auspicioque suo gesserat…

L’historiographie tragique chez Cicéron

  • Cicéron fam. 5,12,4 (12 avril 55) nihil est enim aptius ad delectationem lectoris quam temporum uarietates fortunaeque uicissitudines.
  • Cicéron fam. 5,12,6 (12 avril 55) quo mihi acciderit optatius si in hac sententia fueris, ut a continentibus tuis scriptis, in quibus perpetuam rerum gestarum historiam complecteris, secernas hanc quasi fabulam rerum eventorumque nostrorum.
  • Cicéron fam. 5,12,4 (12 avril 55) et reprehendes ea quae uituperanda duces, et quae placebunt exponendis rationibus comprobabis.
Cf. J. F. GAERTNER – B.C. HAUSBURG, Caesar and the Bellum Alexandrinum, Göttingen 2013, 74-154.

Genèse et évolution du corpus Caesarianum

Deux sources : quelle relation ?

Suétone Iul. 56,1-4 reliquit et rerum suarum commentarios Gallici ciuilisque belli Pompeiani. nam Alexandrini Africique et Hispaniensis incertus auctor est: alii Oppium putant, alii Hirtium, qui etiam Gallici belli nouissimum imperfectumque librum suppleuerit. (2.) de commentariis Caesaris Cicero in eodem Bruto sic refert: (2.) « commentarios scripsit ualde quidem probandos: nudi sunt, recti et uenusti, omni ornatu orationis tamquam ueste detracta; sed dum uoluit alios habere parata, unde sumerent qui uellent scribere historiam, ineptis gratum fortasse fecit, qui illa uolent calamistris inurere, sanos quidem homines a scribendo deterruit ». (3.) de isdem commentariis Hirtius ita praedicat: « adeo probantur omnium iudicio, ut praerepta, non praebita facultas scriptoribus uideatur. <cuius tamen rei maior nostra quam reliquorum est admiratio; ceteri enim, quam bene atque emendate,> nos etiam, quam facile atque celeriter eos perscripserit, scimus ». (4.) Pollio Asinius parum diligenter parumque integra ueritate compositos putat, cum Caesar pleraque et quae per alios erant gesta temere crediderit et quae per se, uel consulto uel etiam memoria lapsus perperam ediderit; existimatque rescripturum et correcturum fuisse.

Gall. 8 pr. 1-9 coactus adsiduis tuis uocibus, Balbe, cum cotidiana mea recusatio non difficultatis excusationem, sed inertiae uideretur deprecationem habere, difficillimam rem suscepi. (2.) Caesaris nostri commentarios rerum gestarum Galliae, non conmpetentibus superioribus atque insequentibus eius scriptis, contexui, nouissimumque imperfectum ab rebus gestis Alexandriae confeci usque ad exitum non quidem ciuilis dissensionis, cuius finem nullum uidemus, sed uitae Caesaris. (3.) quos utinam qui legent scire possint, quam inuitus susceperim scribendos, quo facilius caream stultitiae atque arrogantiae crimine, qui me mediis interposuerim Caesaris scriptis. (4.) constat enim inter omnes nihil tam operose ab aliis esse perfectum, quod non horum elegantia commentariorum superetur. (5.) qui sunt editi ne scientia tantarum rerum scriptoribus deesset, adeoque probantur omnium iudicio, ut praerepta, non praebita facultas scriptoribus uideatur. (6.) cuius tamen rei maior nostra quam reliquorum est admiratio; ceteri enim quam bene atque emendate, nos etiam quam facile atque celeriter eos perfecerit scimus. (7.) erat autem in Caesare cum facultas atque elegantia summa scribendi, tum uerissima scientia suorum consiliorum explicandorum. (8.) mihi ne illud quidem accidit, ut Alexandrino atque Africano bello interessem; quae bella quamquam ex parte nobis Caesaris sermone sunt nota, tamen aliter audimus ea, quae rerum nouitate aut admiratione nos capiunt, aliter quae pro testimonio sumus dicturi. (9.) sed ego nimirum dum omnes excusationis causas colligo, ne cum Caesare conferar, hoc ipso crimen arrogantiae subeo, quod me iudicio cuiusquam existimem posse cum Caesare comparari. uale.

La « seconde préface » de Gall. 8

Gall. 8,48,10-11 scio Caesarem singulorum annorum singulos commentarios confecisse; quod ego non existimaui mihi esse faciendum propterea, quod insequens annus L. Paulo C. Marcello consulibus nullas res Galliae habet magnopere gestas. ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar exercitusque eo tempore fuissent, pauca esse scribenda coniungendaque huic commentario statui.

Cf. J. F. GAERTNER – B.C. HAUSBURG, Caesar and the Bellum Alexandrinum, Göttingen 2013, 15-30; 169-184.

Les discours des Commentarii

Entre historiographie et éloquence: l’exemple de Thucydide

  • Cicéron 287 Thucydides enim rerum gestarum pronuntiator sincerus et grandis etiam fuit; hoc forense concertatorium iudiciale non tractauit genus. orationes autem, quas interposuit – multae enim sunt – , eas ego laudare soleo: imitari neque possim, si uelim, nec uelim fortasse, si possim.
  • Cicéron 30 Thucydides autem res gestas et bella narrat et proelia, grauiter sane et probe, sed nihil ab eo transferri potest ad forensem usum et publicum. ipsae illae contiones ita multas habent obscuras abditasque sententias uix ut intellegantur; quod est in oratione ciuili uitium uel maxumum.

Les discours du De bello Gallico

Le livre 1 et l’oratio obliqua
Diviciacus

Gall. 1,31,3-5 locutus est pro his Diuiciacus Haeduus: Galliae totius factiones esse duas: harum alterius principatum tenere Haeduos, alterius Aruernos. (4.) hi cum tantopere de potentatu inter se multos annos contenderent, factum esse uti ab Aruernis Sequanisque Germani mercede arcesserentur. (5.) horum primo circiter milia xv Rhenum transisse; posteaquam agros et cultum et copias Gallorum homines feri ac barbari adamassent, traductos plures; nunc esse in Gallia ad centum et uiginti milium numerum. […] (12.) Ariouistum autem ut semel Gallorum copias proelio uicerit, quod proelium factum sit ad Magetobrigam, superbe et crudeliter imperare, obsides nobilissimi cuiusque liberos poscere et in eos omnia exempla cruciatusque edere, si qua res non ad nutum aut ad uoluntatem eius facta sit. (13.) hominem esse barbarum, iracundum, temerarium; non posse eius imperia diutius sustineri.

César et les Éduens

Gall. 1,33,1-5 his rebus cognitis Caesar Gallorum animos uerbis confirmauit pollicitusque est sibi eam rem curae futuram; magnam se habere spem et beneficio suo et auctoritate adductum Ariouistum finem iniuriis facturum. (2.) hac oratione habita concilium dimisit. et secundum ea multae res eum hortabantur, quare sibi eam rem cogitandam et suscipiendam putaret, inprimis, quod Haeduos fratres consanguineosque saepe numero a senatu appellatos in seruitute atque in dicione uidebat Germanorum teneri eorumque obsides esse apud Ariouistum ac Sequanos intellegebat; quod in tanto imperio populi Romani turpissimum sibi et rei publicae esse arbitrabatur. (3.) paulatim autem Germanos consuescere Rhenum transire et in Galliam magnam eorum multitudinem uenire populo Romano periculosum uidebat, (4.) neque sibi homines feros ac barbaros temperaturos existimabat, quin cum omnem Galliam occupauissent, ut ante Cimbri Teutonique fecissent, in prouinciam exirent atque inde in Italiam contenderent, praesertim cum Sequanos a prouincia nostra Rhodanus diuideret; quibus rebus quam maturrime occurrendum putabat. (5.) ipse autem Ariouistus tantos sibi spiritus, tantam arrogantiam sumpserat, ut ferendus non uideretur.

César et son armée

Gall. 1,40,2-6 et 8-9 Ariouistum se consule cupidissime populi Romani amicitiam adpetisse; cur hunc tam temere quisquam ab officio discessurum iudicaret? (3.) sibi quidem persuaderi cognitis suis postulatis atque aequitate condicionum perspecta eum neque suam neque populi Romani gratiam repudiaturum. (4.) quodsi furore atque amentia impulsus bellum intulisset, quid tandem uererentur? aut cur de sua uirtute aut de ipsius diligentia desperarent? (5.) factum eius hostis periculum patrum nostrorum memoria, cum Cimbris et Teutonis a C. Mario pulsis non minorem laudem exercitus quam ipse imperator meritus uidebatur. (6.) ex quo iudicari posset, quantum haberet in se boni constantia, propterea quod, quos aliquamdiu inermes sine causa timuissent, hos postea armatos ac uictores superassent.  […] (8.) si quos aduersum proelium et fuga Gallorum commoueret, hos, si quaererent, reperire posse diuturnitate belli defatigatis Gallis Ariouistum, cum multos menses castris se ac paludibus tenuisset neque sui potestatem fecisset, desperantes iam de pugna et dispersos subito adortum magis ratione et consilio quam uirtute uicisse. (9.) cui rationi contra homines barbaros atque imperitos locus fuisset, hac ne ipsum quidem sperare nostros exercitus capi posse.

Gall. 1,41,1-2 hac oratione habita mirum in modum conuersae sunt omnium mentes summaque alacritas et cupiditas belli gerendi iniecta est, (2.) princepsque decima legio per tribunos militum ei gratias egit, quod de se optimum iudicium fecisset, seque esse ad bellum gerendum paratissimam confirmauit.

Arioviste

Gall. 1,44,1 et 9 Ariouistus ad postulata Caesaris pauca respondit, de suis uirtutibus multa praedicauit: […] quod a se Haeduos amicos appellatos diceret, non se tam barbarum neque tam imperitum esse rerum ut non sciret neque bello Allobrogum proximo Haeduos Romanis auxilium tulisse, neque ipsos in his contentionibus, quas Haedui secum et cum Sequanis habuissent, auxilio populi Romani usos esse.

Le livre 7 et l’oratio recta: Critognatus

(1.) at ii, qui Alesiae obsidebantur, praeterita die, qua auxilia suorum ex<s>pectauerant, consumpto omni frumento, inscii, quid in Haeduis gereretur, concilio coacto de exitu suarum fortunarum consultabant. (2.) apud quos uariis dictis sententiis, quarum pars deditionem, pars, dum uires suppeterent, eruptionem censebat, non praetereunda oratio Critognati uidetur propter eius singularem et nefariam crudelitatem .

Partitio

(3.) hic summo in Aruernis ortus loco et magnae habitus auctoritatis, « nihil — inquit — de eorum sententia dicturus sum, qui turpissimam seruitutem deditionis nomine appellant, neque hos habendos ciuium loco neque ad concilium adhibendos censeo. (4.) cum his mihi res sit, qui eruptionem probant

Refutatio
Enthymema 1

quorum in consilio omnium uestrum consensu pristinae residere uirtutis memoria uidetur,
(5). animi est ista mollitia, non uirtus, paulisper inopiam ferre non posse.
qui se ultro morti offerant, facilius reperiuntur quam qui dolorem patienter ferant.

Enthymema 2

(6.) atque ego hanc sententiam probarem (tantum apud me dignitas potest), si nullam praeterquam uitae nostrae iacturam fieri uiderem.
(7.) sed in consilio capiendo omnem Galliam respiciamus, quam ad nostrum auxilium concitauimus. (8.) quid enim hominum milibus LXXX uno loco interfectis propinquis consanguineisque nostris animi fore existimatis, si paene in ipsis cadaueribus proelio decertare cogentur ?
(9.) nolite hos uestro auxilio exspoliare, qui uestrae salutis causa suum periculum neglexerunt, nec stultitia ac temeritate uestra aut animi inbecillitate omnem Galliam prosternere et perpetuae seruituti addicere .

Enthymema 3

(10.) an, quod ad diem non uenerunt, de eorum fide constantiaque dubitatis ?
quid ergo ? Romanos in illis ulterioribus munitionibus animine causa cotidie exerceri putatis ?
(11.) si illorum nuntiis confirmari non potestis omni aditu praes<a>epto, his utimini testibus appropinquare eorum aduentum, cuius rei timore exterriti diem noctemque in opere uersantur .

Exemplum

(12.) quid ergo mei consilii est ? facere, quod nostri maiores nequaquam pari bello Cimbrorum Teutonumque fecerunt : qui in oppida compulsi ac simili inopia subacti eorum corporibus, qui aetate ad bellum inutiles uidebantur, uitam tolerauerunt neque se hostibus tradiderunt .

Confirmatio
Enthymema 4

(13.) cuius rei si exemplum non haberemus, tamen libertatis causa institui et posteris prodi pulcherrimum iudicarem.
(14.) nam quid illi simile bello fuit ?
depopulata Gallia Cimbri magnaque inlata calamitate finibus quidem nostris aliquando excesserunt atque alias terras petiverunt, iura, leges, agros, libertatem nobis reliquerunt. (15.) Romani uero quid petunt aliud aut quid uolunt, nisi inuidia adducti, quos fama nobiles potentesque bello cognouerunt, horum in agris ciuitatibusque considere atque his aeternam iniungere seruitutem ? neque enim umquam alia condicione bella gesserunt.
(16.) quod si ea, quae in longinquis nationibus geruntur, ignoratis, respicite finitimam Galliam, quae in prouinciam redacta, iure et legibus commutatis, securibus subiecta perpetua premitur seruitute. »

Éléments bibliographiques

L. GRILLO, «Speeches in the Commentarii», in: L. Grillo – C. B. Krebs éds., The Cambridge Companion to the Writings of Julius Caesar, Cambridge 2018, 131-143.
R. UTARD, Le discours indirect chez les historiens latins : écriture ou oralité ? Histoire d'un style, Leuven–Paris 2004.

Le style des Commentarii de bello Gallico

Le recours à un lexique «populaire» dans les descriptions techniques

Le pont sur le Rhin
C. Iulii Caesaris Commentarii ab. Aldo Manutio Paulli F. Aldi N. emendati. et scholiis illustrati. Venetiis, apud Aldum, 1575

Gall. 4,17,1-18,1 Caesar his de causis, quas commemoraui, Rhenum transire decreuerat. sed nauibus transire neque satis tutum esse arbitrabatur neque suae neque populi Romani dignitatis esse statuebat. (2.) itaque etsi summa difficultas faciundi pontis proponebatur propter latitudinem rapiditatem altitudinemque fluminis, tamen id sibi contendendum aut aliter non traducendum exercitum existimabat. (3.) rationem pontis hanc instituit: tigna bina sesquipedalia paulum ab imo praeacuta dimensa ad altitudinem fluminis interuallo pedum duorum inter se iungebat. (4.) haec cum machinationibus immissa in flumen defixerat festucisque adegerat, non sublicae modo derecte ad perpendiculum, sed prone ac fastigate, ut secundum naturam fluminis procumberent, (5.) his item contraria duo ad eundem modum iuncta interuallo pedum quadragenum ab inferiore parte contra uim atque impetum fluminis conuersa statuebat. (6.) haec utraque insuper bipedalibus trabibus immissis, quantum eorum tignorum iunctura distabat, binis utrimque fibulis ab extrema parte distinebantur. (7.) quibus disclusis atque in contrariam partem reuinctis tanta erat operis firmitudo atque ea rerum natura, ut, quo maior uis aquae se incitauisset, hoc artius inligata tenerentur. (8.) haec derecta materia iniecta contexebantur et longuriis cratibusque consternebantur. (9.) ac nihilo setius sublicae et ad inferiorem partem fluminis oblique agebantur, quae pro ariete subiectae et cum omni opere coniunctae uim fluminis exciperent, (10.) et aliae item supra pontem mediocri spatio, ut si arborum trunci siue naues deiciendi operis causa essent a barbaris missae, his defensoribus earum rerum uis minueretur neu ponti nocerent. (18.1.) diebus decem quibus coepta erat conportari omne opere effecto exercitus traducitur.

4 festucisque em. Pascucci: fistucisque pler. codd. α : festuculisque β, Seel

5 iuncta α: disiuncta β, Seel
bi-, sesquipedalis: cf. Catulle 97,5 os dentes sesquipedales [ habet]; Horace ars 97 proicit ampullas et sesquipedalia uerba; Horace serm. 2,3,309 totus moduli bipedalis

fastigatae, fastigatus: César Gall. 2,8,3 collis in fronte leniter fastigatus [= «decliuis»] paulatim ad planitiem redibat; Tite-Live 44,9,6 fastigatam, sicut tecta aedificiorum sunt, testudinem faciebant [sc. milites]; Pline nat. 36,93 pyramides … ita fastigatae [= «in uerticem acuuntur»], ut in summo orbis aeneus et petasus unus sit impositus.

ad perpendiculum: Cicéron Verr. 2,1,133 «tu, Verres, hic quod moliare nihil habes, nisi forte uis ad perpendiculum columnas exigere». homo omnium rerum imperitus quaerit, quid sit ad perpendiculum: dicunt ei fere nullam esse columnam quae ad perpendiculum esse possit. «nam mehercule – inquit – sic agamus; columnae ad perpendiculum exigantur»; Cicéron fat. 22 nam qui potest pelli alia ab alia, si grauitate feruntur ad perpendiculum corpora indiuidua rectis lineis, ut Epicuro placet?; Ausone parent. 7,7-8 haec non deliciis ignoscere prompta pudendis | ad perpendiculum seque suosque habuit.
Les défenses du camp des Romains à Alésia

C. Iulii Caesaris Commentarii ab. Aldo Manutio Paulli F. Aldi N. emendati. et scholiis illustrati. Venetiis, apud Aldum, 1575

Gall. 7,73,1-9 erat eodem tempore et materiari et frumentari et tantas munitiones fieri necesse deminutis nostris copiis, quae longius a castris progrediebantur. ac nonnumquam opera nostra Galli temptare atque eruptionem ex oppido pluribus portis summa ui facere conabantur. (2.) quare ad haec rursus opera addendum Caesar putauit, quo minore numero militum munitiones defendi possent. itaque truncis arborum aut admodum firmis ramis abscisis atque horum delibratis ac praeacutis cacuminibus perpetuae fossae quinos pedes altae ducebantur. (3.) huc illi stipites demissi et ab infimo reuincti, ne reuelli possent, ab ramis eminebant. (4.) quini erant ordines coniuncti inter se atque implicati; quo qui intrauerant se ipsi acutissimis uallis induebant. hos cippos appellabant. (5.) ante hos obliquis ordinibus in quincuncem dispositis scrobes tres in altitudinem pedes fodiebantur paulatim angustiore ad infimum fastigio. (6.) huc teretes stipites feminis crassitudine ab summo praeacuti et praeusti demittebantur, ita ut non amplius digitis quattuor e terra eminerent; (7.) simul confirmandi et stabiliendi causa singuli ab infimo solo pedes terra exculcabantur; reliqua pars scrobis ad occultandas insidias uiminibus ac uirgultis integebatur. (8.) huius generis octoni ordines ducti ternos inter se pedes distabant. id ex similitudine floris lilium appellabant. (9.) ante haec taleae pedem longae ferreis hamis infixis totae in terram infodiebantur mediocribusque intermissis spatiis omnibus locis disserebantur, quos stimulos nominabant.

Les choix stylistiques

La mémorialisation: l’épilogue de la bataille contre les Nerviens

Gall. 2,27,1-5 horum aduentu tanta rerum commutatio est facta, ut nostri, etiam qui uulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent, calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent, (2.) equites uero, ut turpitudinem fugae uirtute delerent, omnibus in locis pugnantes studio se legionariis militibus praeferrent. (3.) at hostes etiam in extrema spe salutis tantam uirtutem praestiterunt, ut cum primi eorum cecidissent, proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus pugnarent, (4.) his deiectis et coaceruatis cadaueribus, qui superessent ut ex tumulo tela in nostros conicerent pilaque intercepta remitterent: (5.) ut non nequiquam tantae uirtutis homines iudicari deberet ausos esse transire latissimum flumen, ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; quae facilia ex difficillimis animi magnitudo redegerat.

2 pugnae β: pugnant quo α : pugnandi studio Metzger
Sujet, verbe et circonstances concomitantes
La campagne contre les Morins et les Ménapes

Gall. 3,28 eodem fere tempore Caesar, etsi prope exacta iam aestas erat, tamen quod omni Gallia pacata Morini Menapiique supererant qui in armis essent neque ad eum umquam legatos de pace misissent, arbitratus id bellum celeriter confici posse, eo exercitum duxit. qui longe alia ratione ac reliqui Galli bellum gerere instituerunt. (2.) nam quod intellegebant maximas nationes, quae proelio contendissent, pulsas superatasque esse continentesque siluas ac paludes habebant, eo se suaque omnia contulerunt. (3.) ad quarum initium siluarum cum Caesar peruenisset castraque munire instituisset neque hostis interim uisus esset, dispersis in opere nostris subito ex omnibus partibus siluae euolauerunt et in nostros impetum fecerunt. (4.) nostri celeriter arma ceperunt eosque in siluas reppulerunt et compluribus interfectis longius impeditioribus locis secuti paucos ex suis deperdiderunt.

L’attaque à la ville d’Atuatuca

Gall. 6,36,1-2 Cicero, qui omnes superiores dies praeceptis Caesaris summa diligentia milites in castris continuisset ac ne calonem quidem quemquam extra munitiones egredi passus esset, septimo die diffidens de numero dierum Caesarem fidem seruaturum, quod longius eum progressum audiebat neque ulla de reditu eius fama adferebatur, (2.) simul eorum permotus uocibus, qui illius patientiam paene obsessionem appellabant, siquidem ex castris egredi non liceret, nullum eiusmodi casum exspectans, quo nouem oppositis legionibus maximoque equitatu, dispersis ac paene deletis hostibus in milibus passuum tribus offendi posset, quinque cohortes frumentatum in proximas segetes mittit, quas inter et castra unus omnino collis intererat.

L’anti-pathétique : la religion des Gaulois

Gall. 6,16,1-5 natio est omnis Gallorum admodum dedita religionibus, (2.) atque ob eam causam, qui sunt adfecti grauioribus morbis quique in proeliis periculisque uersantur, aut pro uictimis homines immolant aut se immolaturos uouent, administrisque ad ea sacrificia druidibus utuntur, (3.) quod pro uita hominis nisi hominis uita reddatur, non posse aliter deorum immortalium numen placari arbitrantur, publiceque eiusdem generis habent instituta sacrificia. (4.) alii immani magnitudine simulacra habent, quorum contexta uiminibus membra uiuis hominibus complent; quibus succensis circumuenti flamma exanimantur homines. (5.) supplicia eorum, qui in furto aut in latrocinio aut aliqua noxii sint comprehensi, gratiora dis immortalibus esse arbitrantur. sed cum eius generis copia deficit, etiam ad innocentium supplicia descendunt.

Cicéron Font. 31 postremo his quicquam sanctum ac religiosum uideri potest qui, etiam si quando aliquo metu adducti deos placandos esse arbitrantur, humanis hostiis eorum aras ac templa funestant, ut ne religionem quidem colere possint, nisi eam ipsam prius scelere uiolarint? quis enim ignorat eos usque ad hanc diem retinere illam immanem ac barbaram consuetudinem hominum immolandorum?

Le style des elogia et l’après défaite de Vercingétorix

Gall. 7,90,1-8 his rebus confectis in Haeduos proficiscitur; ciuitatem recipit. (2.) eo legati ab Aruernis missi: quae imperaret, se facturos pollicentur. imperat magnum numerum obsidum. (3.) legiones in hiberna mittit. captiuorum circiter xx milia Haeduis Aruernisque reddit. (4.) T. Labienum cum duabus legionibus et equitatu in Sequanos proficisci iubet; huic M. Sempronium Rutilum attribuit. (5.) C. Fabium legatum et L. Minucium Basilum cum legionibus duabus in Remis conlocat, ne quam a finitimis Bellouacis calamitatem accipiant. (6.) C. Antistium Reginum in Ambiuaretos, T. Sextium in Bituriges, C. Caninium Rebilum in Rutenos cum singulis legionibus mittit. (7.) Q. Tullium Ciceronem et P. Sulpicium Cauilloni et Matiscone in Haeduis ad Ararim rei frumentariae causa conlocat. ipse Bibracte hiemare constituit. (8.) †his litteris† cognitis Romae dierum xx supplicatio redditur.

8 his litteris cognitis α: huius anni rebus cognitis β
  • CIL I2 elogia n° 10 p. 192 Appius Claudius C. f. Caecus. censor, cos. bis, dict., interrex III, pr. II, aed. cur. II, q., tr. mil. III. complura oppida de Samnitibus cepit. Sabinorum et Tuscorum exercitum fudit. pacem fieri cum Pyrrho rege prohibuit. in censura uiam Appiam strauit et aquam in urbem adduxit. aedem Bellonae fecit.
  • Virgile Aen. 4,655-656 urbem praeclaram statui, mea moenia uidi, | ulta uirum poenas inimico a fratre recepi.

Cf. G. PASCUCCI, «Interpretazione linguistica e stilistica del Cesare autentico», ANRW I.3 (1973), 488-522.

La constitution des Commentarii de bello Gallico

La propagande césarienne

Cicéron cons. 32 ipse ille C. Marius, cuius diuina atque eximia uirtus magnis populi Romani luctibus funeribusque subuenit, influentis in Italiam Gallorum maximas copias repressit, non ipse ad eorum urbis sedisque penetrauit.

Suétone 23,2 ad securitatem ergo posteri temporis in magno negotio habuit obligare semper annuos magistratus et e petitoribus non alios adiuuare aut ad honorem pati peruenire, quam qui sibi recepissent propugnaturos absentiam suam; cuius pacti non dubitauit a quibusdam ius iurandum atque etiam syngrapham exigere.

5,1,1 L. Domitio Ap. Claudio consulibus discedens ab hibernis Caesar in Italiam, ut quotannis facere consuerat

Cicéron 22 litteras in contione recitasti quas tibi a C. Caesare missas diceres CAESAR PVLCHRO, cum etiam es argumentatus amoris esse hoc signum, <quod> cognominibus tantum uteretur neque adscriberet PRO CONSVLE aut TRIBVNO PLEBI.

Caelius 8,1,4 (24/05/51) quod ad Caesarem, crebri et non belli de eo rumores, sed susurratores dumtaxat, ueniunt. alius equitem perdidisse, quod, opinor, certe fictum est, alius septimam legionem uapulasse, ipsum apud Bel<lo>uacos circumsederi interclusum ab reliquo exercitu. neque adhuc certi quicquam est, neque haec incerta tamen uulgo iactantur, sed inter paucos, quos tu nosti, palam secreto narrantur; at Domitius cum manus ad os apposuit.

Les rapports au sénat

L’exemple de Cicéron en Cilicie

Cicéron 15,3,2 ad M. Catonem (3/09/51) publice propter duas causas nihil scripsi, quod et ipsum Commagenum legati dicebant ad senatum statim nuntios litterasque misisse et existimabam M. Bibulum pro consule, qui circiter Id. Sext. ab Epheso in Syriam nauibus profectus erat, quod secundos uentos habuisset, iam in prouinciam suam peruenisse; cuius litteris omnia certiora perlatum iri ad senatum putabam.

Cicéron 15,9,3 ad M. Marcellum cos. (1-18/09/51) quae mihi de Parthis nuntiata sunt, quia non putabam a me etiam nunc scribenda esse publice, propterea ne pro familiaritate quidem nostra uolui ad te scribere, ne, cum ad consulem scripsissem, publice uiderer scripsisse.

Cicéron 15,1 ad magistratus et senatum (18/09/51)

Cicéron 15,2 ad magistratus et senatum (22/09/51)

Caelius 8,10,2 ad Cicéronem (7/11/51) a te litterae non uenerunt … qua re tibi suadeo, quicumque est istic status rerum, diligenter et caute perscribas, ne aut uelificatus alicui dicaris aut aliquid quod referret scire reticuisse.

Cicéron 2,7,3 ad C. Curionem (17/12/51) scribam ad te plura alias; paucis enim diebus eram missurus domesticos tabellarios, ut, quoniam sane feliciter et ex mea sententia rem publicam gessimus, unis litteris totius aestatis res gestas ad senatum perscriberem.

Cicéron 15,4,1-2 et 11 ad M. Catonem (fin 51/début 50) summa tua auctoritas fecit meumque perpetuum de tua singulari uirtute iudicium ut magni mea interesse putarem et res eas quas gessissem tibi notas esse et non ignorari a te qua aequitate et continentia tuerer socios prouinciamque administrarem. (2.) cum in prouinciam pr. K. Sext. uenissem… (11.) nunc uelim sic tibi persuadeas, si de iis rebus ad senatum relatum sit, me existimaturum summam mihi laudem tributam si tu honorem meum sententia tua comprobaris.

Cicéron 5,20,1 et 7 (19/12/51) Saturnalibus mane se mihi Pindenissitae dediderunt, septimo et quinquagesimo die postquam oppugnare eos coepimus. “quid, malum? isti Pindenissitae qui sunt? – inquies – nomen audiui numquam”. quid ego faciam? num potui Ciliciam Aetoliam aut Macedoniam reddere? hoc iam sic habeto, nunc hoc exercitu hic tanta negotia geri potuisse. quae cognosce ἐν ἐπιτομῇ: sic enim mihi concedis proximis litteris. Ephesum ut uenerim nosti… (7.) habes omnia. nunc publice Romam litteras mittere parabam. uberiores erunt quam si ex Amano misissem.

Les rapports de César

Gall. 2,35,4 ob easque res ex litteris Caesaris dies quindecim supplicatio decreta est, quod ante id tempus accidit nulli.

Gall. 4,38,5 his rebus gestis ex litteris Caesaris dierum uiginti supplicatio ab senatu decreta est.

Gall. 7,90,8 huius anni rebus cognitis Romae dierum uiginti supplicatio redditur.

Suétone 56,7 epistulae quoque eius ad senatum extant, quas primum uidetur ad paginas et formam memorialis libelli conuertisse, cum antea consules et duces non nisi transuersa charta scriptas mitterent.

Suétone 20,1 inito honore primus omnium instituit, ut tam senatus quam populi diurna acta confierent et publicarentur.

Parallèles entre les récits des rapports

Cicéron fam. 15,2,5-6  quae cum essem in consilio meo cum rege locutus, initio ille orationis suae uobis maximas, ut debuit, deinde etiam mihi gratias egit, quod ei permagnum et perhonorificum uidebatur senatui populoque Romano tantae curae esse salutem suam meque tantam diligentiam adhibere ut et mea fides et commendationis uestrae auctoritas perspici posset. […] (6.) postero autem die cum Ariarathe, fratre suo, et cum paternis amicis maioribus natu ad me in castra uenit perturbatusque et flens, cum idem et frater faceret et amici, meam fidem, uestram commendationem implorare coepit. […] (8.) ita confirmato illo ex eo loco castra moui.

César Gall. 1,31-33 eo concilio dimisso idem principes ciuitatum, qui ante fuerant, ad Caesarem reuerterunt petieruntque, uti sibi secreto in occulto de sua omniumque salute cum eo agere liceret. (2.) ea re impetrata sese omnes flentes Caesari ad pedes proiecerunt. […] (3.) locutus est pro his Diuiciacus Haeduus. […]  (16.) Caesarem uel auctoritate sua atque exercitus uel recenti uictoria uel nomine populi Romani deterrere posse, ne maior multitudo Germanorum Rhenum traducatur, Galliamque omnem ab Ariouisti iniuria posse defendere (32.1.) hac oratione ab Diuiciaco habita omnes qui aderant magno fletu auxilium a Caesare petere coeperunt. […] (33.1.) his rebus cognitis Caesar Gallorum animos uerbis confirmauit pollicitusque est sibi eam rem curae futuram.

Les rapports des légats

L’exemple de Q. Cicéron en Bretagne

Gall. 5,46,1-48,6 Caesar acceptis litteris [cf. Q. Cicero ELM ii/2 n° 5 frg. 77 ap. Caes. Gall. 45,2] hora circiter undecima diei statim nuntium in Bellouacos ad M. Crassum quaestorem mittit, cuius hiberna aberant ab eo milia passuum XXV; (2.) iubet media nocte legionem proficisci celeriterque ad se uenire. (3.) exit cum nuntio Crassus. alterum ad C. Fabium legatum mittit, ut in Atrebatium fines legionem adducat, qua sibi iter faciendum sciebat. (4.) scribit Labieno [ELM ii/2 n° 28 frg. 57], si rei publicae commodo facere possit, cum legione ad fines Neruiorum ueniat. reliquam partem exercitus quod paulo aberat longius, non putat expectandam; equites circiter quadringentos ex proximis hibernis cogit. (47.1.) hora circiter tertia ab antecursoribus de Crassi aduentu certior factus eo die milia passuum XX progreditur. (2.) Crassum Samarobriuae praeficit legionemque ei attribuit, quod ibi impedimenta exercitus, obsides ciuitatum, litteras publicas frumentumque omne, quod eo tolerandae hiemis causa deuexerat, relinquebat. (3.) Fabius, ut imperatum erat non ita multum moratus, in itinere cum legione occurrit. (4.) Labienus interitu Sabini et caede cohortium cognita, cum omnes ad eum Treuerorum copiae uenissent, ueritus ne, si ex hibernis fugae similem profectionem fecisset, hostium impetum sustinere non posset, praesertim quos recenti uictoria efferri sciret, (5.) litteras Caesari remittit, quanto cum periculo legionem ex hibernis educturus esset, rem gestam in Eburonibus perscribit, docet omnes peditatus equitatusque copias Treuerorum tria milia passuum longe ab suis castris consedisse. (48.1.) Caesar consilio eius probato, etsi opinione trium legionum deiectus ad duas redierat, tamen unum communis salutis auxilium in celeritate ponebat. (2.) uenit magnis itineribus in Neruiorum fines. ibi ex captiuis cognoscit quae apud Ciceronem gerantur quantoque in periculo res sit. (3.) tum cuidam ex equitibus Gallis magnis praemiis persuadet, uti ad Ciceronem [ELM ii/2 n° 28 frg. 61] epistulam deferat. (4.) hanc Graecis conscriptam litteris mittit, ne intercepta epistula nostra ab hostibus consilia cognoscantur. (5.) si adire non possit, monet ut tragulam cum epistula ad ammentum deligata intra munitiones castrorum abiciat. (6.) in litteris scribit se cum legionibus profectum celeriter adfore; hortatur ut pristinam uirtutem retineat.

Le langage formulaire du De bello Gallico
  • 1,7,1 Caesari cum id nuntiatum esset eos per prouinciam nostram iter facere conari…
  • 1,10,1 Caesari nuntiatur Heluetiis esse in animo per agrum Sequanorum et Haeduorum iter in Santonum fines facere…
  • 2,1,1 cum esset Caesar in citeriore Gallia … crebri ad eum rumores adferebantur, litterisque item Labieni certior fiebat omnes Belgas … contra populum Romanum coniurare obsidesque inter se dare.
  • 2,2,1 his nuntiis litterisque commotus Caesar duas legiones in citeriore Gallia nouas conscripsit et inita aestate in ulteriorem Galliam qui deduceret, Q. Pedium legatum misit.
  • 2,34,1 eodem tempore a P. Crasso … certior factus est omnes eas ciuitates in dicionem potestatemque populi Romani redactas esse.
  • 3,9,1 quibus de rebus Caesar a Crasso certior factus, quod ipse aberat longius, naues interim longas aedificari in flumine Ligeri quod influit in Oceanum, remiges ex prouincia institui, nautas gubernatoresque comparari iubet.
  • 4,5,1 his de rebus Caesar certior factus et infirmitatem Gallorum ueritus, quod sunt in consiliis capiendis mobiles et nouis plerumque rebus student, nihil his committendum existimauit.
  • 7,6,1 his rebus in Italiam Caesari nuntiatis, cum iam ille urbanas res uirtute Cn. Pompei commodiorem in statum peruenisse intellegeret, in Transalpinam Galliam profectus est.
Cf. C. B. KREBS, «More Than Words. The Commentarii in their Propagandistic Context», in: L. Grillo – C. B. Krebs éds., The Cambridge Companion to the Writings of Julius Caesar, Cambridge 2018,29-42.

César orateur et historien

Cicéron Brut. 261 itaque cum ad hanc elegantiam uerborum Latinorum – quae, etiam si orator non sis et sis ingenuus ciuis Romanus, tamen necessaria est – adiungit illa oratoria ornamenta dicendi, tum uidetur tamquam tabulas bene pictas conlocare in bono lumine. hanc cum habeat praecipuam laudem in communibus, non uideo cui debeat cedere. splendidam quandam minimeque ueteratoriam rationem dicendi tenet, uoce motu forma etiam magnificam et generosam quodam modo.

Quintilien inst. 10,1,114 C. uero Caesar si foro tantum uacasset, non alius ex nostris contra Ciceronem nominaretur: tanta in eo uis est, id acumen, ea concitatio, ut illum eodem animo dixisse quo bellauit appareat; exornat tamen haec omnia mira sermonis, cuius proprie studiosus fuit, elegantia.

Les fragments des discours

César or. frg. 2 Klotz = 23 Malcovati4 ap. Gell. 4,16,8 isti quorum in ͞aedĭbūs fānīsque posita et honori erānt ĕt ōrnātū.

César or. frg. 6 Klotz = 27 Malcovati4 ap. Gell. 13,3,5 equidem mihi uideor pro nostra necēssĭtātĕ non labore non opera non induistria dēfŭīssĕ.

César or. frg. 7 Klotz = 29 Malcovati4 ap. Suet. Iul. 6,2
amitae meae Iuliae maternum genus ab regibus ortum, paternum cum diis inmortalibus coniunctum est. nam ab Anco Marcio sunt Marcii Reges, quo nomine fuit mater; a Venere Iulii, cuius gentis familia est nostra. est ergo in genere et sanctitas regum, qui plurimum inter homines pollent, et caerimonia deorum, quorum ipsi in potestate sunt reges.

César or. frg. 4 Klotz = 44 Malcovati4 ap. Gell. 5,13,6
uel pro hospitio regis Nicomedis uel pro horum necessitate quorum de re agitur refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. nam neque hominum morte memoria deleri debet quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus.

César or. frg. 5 Klotz = 45 Malcovati4 ap.  chez Iul. Ruf. rhet. 8 p. 40,23 Halm
quid ergo ? syngraphae non sunt, sed res aliena est.

Cf. H. VAN DER BLOM, «Caesar's Orations», in: L. Grillo – C. B. Krebs éds., The Cambridge Companion to the Writings of Julius Caesar, Cambridge 2018, 193-205.

Le jugement de Cicéron sur les Commentarii et les théories hellénistiques de historia conscribenda

Cicéron Brut. 262 ualde quidem, inquam, probandos; nudi enim sunt, recti et uenusti, omni ornatu orationis tamquam ueste detracta. sed dum uoluit alios habere parata, unde sumerent qui uellent scribere historiam, ineptis gratum fortasse fecit, qui uolent illa calamistris inurere: sanos quidem homines a scribendo deterruit; nihil est enim in historia pura et inlustri breuitate dulcius.

Cicéron de orat. 2,53 neque tenent [sc. Cato et Pictor et Piso] quibus rebus ornetur oratio … et dum intellegatur quid dicant, unam dicendi laudem putant esse breuitatem.

Cicéron de orat. 2,64 uerborum autem ratio et genus orationis fusum atque tractum et cum lenitate quadam aequabiliter profluens sine hac iudiciali asperitate et sine sententiarum forensibus aculeis persequendum est.

Lucien hist. conscr. 16  ἄλλος δέ τις αὐτῶν ὑπόμνημα τῶν γεγονότων γυμνὸν συναγαγὼν ἐν γραφῇ κομιδῇ πεζὸν καὶ χαμαιπετές, οἷον καὶ στρατιώτης ἄν τις τὰ καθ’ἡμέραν ὑπογραφόμενος συνέθηκεν ἢ τέκτων ἢ κάπηλός τις συμπερινοστῶν τῇ στρατιᾷ. πλὴν ἀλλὰ μετριώτερός γε ὁ ἰδιώτης οὗτος ἦν, αὐτὸς μὲν αὐτίκα δῆλος ὢν οἷος ἦν, ἄλλῳ δέ τινι χαρίεντι καὶ δυνησομένῳ ἱστορίαν μεταχειρίσασθαι προπεπονηκώς.

Lucien hist. conscr. 44 ὡς γὰρ τῇ γνώμῃ τοῦ συγγραφέως σκοποὺς ὑπεθέμεθα παρρησίαν καὶ ἀλήθειαν, οὕτω δὲ καὶ τῇ φωνῇ αὐτοῦ εἷς σκοπὸς ὁ πρῶτος, σαφῶς δηλῶσαι καὶ φανότατα ἐμφανίσαι τὸ πρᾶγμα, μήτε ἀπορρήτοις καὶ ἔξω πάτου ὀνόμασι μήτε τοῖς ἀγοραίοις τούτοις καὶ καπηλικοῖς, ἀλλ’ ὡς μὲν τοὺς πολλοὺς συνεῖναι, τοὺς δὲ πεπαιδευμένους ἐπαινέσαι. καὶ μὴν καὶ σχήμασι κεκοσμήσθω ἀνεπαχθέσι καὶ τὸ ἀνεπιτήδευτον μάλιστα ἔχουσιν, ἐπεὶ τοῖς κατηρτυμένοις τῶν ζωμῶν ἐοικότας ἀποφαίνει τοὺς λόγους.

Cicéron Brut. 42-44 at ille ridens: tuo uero, inquit, arbitratu; quoniam quidem concessum est rhetoribus ementiri in historiis, ut aliquid dicere possint argutius. ut enim tu nunc de Coriolano, sic Clitarchus, sic Stratocles de Themistocle finxit. (43.) nam quem Thucydides, qui et Atheniensis erat et summo loco natus summusque uir et paulo aetate posterior, tantum <morbo> mortuum scripsit et in Attica clam humatum, addidit fuisse suspicionem ueneno sibi consciuisse mortem: hunc isti aiunt, cum taurum immolauisset, excepisse sanguinem patera et eo poto mortuum concidisse. hanc enim mortem rhetorice et tragice ornare potuerunt; illa mors uolgaris nullam praebebat materiem ad ornatum. quare quoniam tibi ita quadrat, omnia fuisse Themistocli paria et Coriolano, pateram quoque a me sumas licet, praebebo etiam hostiam, ut Coriolanus sit plane alter Themistocles. (44.) sit sane – inquam – ut lubet, de isto; et ego cautius posthac historiam attingam te audiente, quem rerum Romanarum auctorem laudare possum religiosissumum.

Éléments bibliographiques
M. CHASSIGNET, «Caesar and Roman Historiography Prior to the Commentarii», in: L. Grillo – C. B. Krebs éds., The Cambridge Companion to the Writings of Julius Caesar, Cambridge 2018, 249-262.
L. PITCHER, «Caesar and Greek Historians», in: L. Grillo – C. B. Krebs éds., The Cambridge Companion to the Writings of Julius Caesar, Cambridge 2018, 237-248.

 

Ratio et consuetudo à la fin de la République à Rome

Cicéron Brut. 258 solum quidem, inquit ille, et quasi fundamentum oratoris uides locutionem emendatam et Latinam, cuius penes quos laus adhuc fuit, non fuit rationis aut scientiae sed quasi bonae consuetudinis. mitto C. Laelium P. Scipionem : aetatis illius ista fuit laus tamquam innocentiae sic Latine loquendi – nec omnium tamen ; nam illorum aequales Caecilium et Pacuuium [test. 22 Schierl] male locutos uidemus – : sed omnes tum fere, qui nec extra urbem hanc uixerant neque eos aliqua barbaries domestica infuscauerat, recte loquebantur. sed hanc certe rem deteriorem uetustas fecit et Romae et in Graecia. confluxerunt enim et Athenas et in hanc urbem multi inquinate loquentes ex diuersis locis. quo magis expurgandus est sermo et adhibenda tamquam obrussa ratio, quae mutari non potest, nec utendum prauissima consuetudinis regula.

Cicéron de orat. 3,151-152 in quo non magna laus est uitare uitium – quamquam est magnum – uerum tamen hoc quasi solum quoddam atque fundamentum est, uerborum usus et copia bonorum. sed quid ipse aedificet orator et in quo adiungat artem, id esse nobis quaerendum atque explicandum uidetur.

const. Ath. 2,8  ἔπειτα φωνὴν πᾶσαν ἀκούοντες ἐξελέξαντο τοῦτο μὲν ἐκ τῆς, τοῦτο δὲ ἐκ τῆς· καὶ οἱ μὲν Ἕλληνες ἰδίᾳ μᾶλλον καὶ φωνῇ καὶ διαίτῃ καὶ σχήματι χρῶνται, Ἀθηναῖοι δὲ κεκραμένῃ ἐξ ἁπάντων τῶν Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων.

Varron frg. 268 Funaioli = 115 Goetz–Schoell ap. Diom. GL 1,439,15-30 Latinitas est incorrupt{a}e loquendi obseruatio secundum Romanam linguam. constat autem … his quattuor : natura analogia consuetudine auctoritate.

Cicéron Brut. 261 Caesar autem rationem adhibens consuetudinem uitiosam et corruptam pura et incorrupta consuetudine emendat.

Sisenna et l’analogie

Cicéron Brut. 228 inferioris autem aetatis erat proxumus L. Sisenna, doctus uir et studiis optimis deditus, bene Latine loquens, gnarus rei publicae, non sine facetiis, sed neque laboris multi nec satis uersatus in causis; interiectusque inter duas aetates Hortensi et Sulpici nec maiorem consequi poterat et minori necesse erat cedere. huius omnis facultas ex historia ipsius perspici potest, quae cum facile omnis uincat superiores, tum indicat tamen quantum absit a summo quamque genus hoc scriptionis nondum sit satis Latinis litteris inlustratum.

Cicéron Brut. 260 Sisenna defendens dixit quaedam eius [sc. C. Rusi] sputatilica esse crimina. tum C. Rusius : “circumuenior – inquit – iudices, nisi subuenitis. Sisenna quid dicat nescio ; metuo insidias. sputatilica, quid est hoc ? sputa quid sit scio, tilica nescio”. maxumi risus ; sed ille tamen familiaris meus recte loqui putabat esse inusitate loqui.

Varron entre analogie et usage(s)

Varron ling. 9,18 quare qui ad consuetudinem nos uocant, si ad rectam, sequemur : in eo quoque enim est analogia ; si ad eam inuitant quae est deprauata, ni{c}hilo magis sequemur, nisi cum erit necesse, {se}quam in ceteris rebus mala exempla : nam ea quoque, cum aliqua uis urget, inuiti sequemur.

Varron ling. 10,73 usui<s> species uidentur esse tres: una consuetudinis ueteris, altera consuetudinis huius, tertia neutra. uetera, ut cascus casci, surus suri; huius consuetudinis, ut albus caldus, albo caldo; neutrae, ut scala scalam, falera faleram. ad quas accedere potest quarta mixta, ut amicitia inimicitia, amicitiam inimicitiam. prima est qua usi antiqui et nos reliquimus, secunda qua nunc utimur, tertia qua utuntur poetae.

Varron ling. 9,1 * nesciunt docere quam discere quae ignorant : in quo fuit Crates, nobilis grammaticus, qui fretus Chrysippo, homine acutissimo qui reliquit περὶ ἀνωμαλίας {lei} libros contra analogian atque Aristarchum est nixus, sed ita, ut scripta indicant eius, ut neutrius uideatur peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus [SVF  II 151 = FDS 640] de inaequabilitate cum scribit sermonis, propositum habet ostendere similes res dissimilibus uerbis et dissimiles similibus esse uocabulis notatas, id quod est uer{b}um, et {cum} Aristarchus, de aequabilitate cum scribit, uerborum similitudinem qua{ru}ndam <in>clinatione{s} sequi iubet, quoad patiatur consuetudo.

Varron ling. 9,5 alia enim populi uniuersi, alia singulorum, et de ieis non eadem oratoris et poetae, quod eorum non idem ius. itaque populus uniuersus debet in omnibus uerbis uti analogia et, si perperam est consuetus, corrigere se ipsum, cum orator non debeat in omnibus uti, quod sine offensione non potest facere, cum poeta{e} transilire lineas impune possit.

Varron ling. 9,17 quas nouas uerbi declinationes ratione{s} introductas respuet forum, his boni poetae, maxime scenici, consuetudine subigere aures populi debent, quod poetae multum possunt in hoc: propter eos quaedam uerba in declinatione melius, quaedam deterius dicuntur. consuetudo loquendi est in motu: itaque sole<n>t fieri et meliora deteriora<et deteriora> meliora; uerba perperam dicta{m} apud antiquos aliquos propter poetas non modo nunc dicuntur recte, sed etiam quae ratione dicta sunt tum, nunc perperam dicuntur. (18.) quare qui ad consuetudinem nos uocant, si ad rectam, sequemur: in eo quoque enim est analogia; si ad eam inuitant quae est deprauata, ni{c}hilo magis sequemur, nisi cum erit necesse, {se}quam in ceteris rebus mala exempla.

Varron ling. 9,114 itemque cum ea [sc. analogia] non multo minus quam in omnibus uerbis patiatur uti consuetudo co<m>munis, fatendum illud †quoquando analogian sequi nos debere uniuersos, singulos autem praeterquam in quibus uerbis offensura sit consuetudo co<m>munis, quod ut dixi aliud debet praestare populus, aliud e populo singuli homines. neque id mirum est, cum singuli quoque non sint eodem iure: nam liberius potest poeta quam orator sequi analogias.

Le frg. 2 du De analogia de César

César anla. frg. 2 Garcea ap. Gell. 1,10,1-4 uiue ergo moribus praeteritis, loquere uerbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae uiro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut « tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens uerbum ».

Cf. A. GARCEA, Caesar's De Analogia, Oxford 2012.

Pline, César et le De consulatu suo de Cicéron

Pline nat. 7,116-117 sed quo te, M. Tulli, piaculo taceam, quoue maxime excellentem insigni praedicem ? quo potius quam uniuersi populi illius genti<um> amplissimi testimonio, et tota uita tua consulatus tantum operibus electis ? (117.) te dicente legem agrariam, hoc est alimenta sua, abdicarunt tribus ; te suadente Roscio theatralis auctori legis ignouerunt notatasque se discrimine sedis aequo animo tulerunt ; te orante proscriptorum liberos honores petere puduit. tuum Catilina fugit ingenium ; tu M. Antonium proscripsisti. salue primus omnium parens patriae appellate, primus in toga triumphum linguaeque lauream merite et facundiae Latiarumque litterarum parens aeque – ut dictator Caesar, hostis quondam tuus, de te scripsit – omnium triumphorum laurea maiorem, quanto plus est ingenii Romani terminos in tantum promouisse quam imperii.

César Anticato frg. 2 Klotz, Tschiedel ap. Plut. Caes. 3,4 αὐτὸς δ’ οὖν ὕστερον ἐν τῇ πρὸς Κικέρωνα περὶ Κάτωνος ἀντιγραφῇ παραιτεῖται, μὴ στρατιωτικοῦ λόγον ἀνδρὸς ἀντεξετάζειν πρὸς δεινότητα ῥήτορος εὐφυοῦς καὶ σχολὴν ἐπὶ τοῦτο πολλὴν ἄγοντος.

La mise en forme littéraire du consulat de Cicéron

Cicéron Att. 1,19,10 (mars 60) commentarium consulatus mei Graece compositum misi ad te. […] Latinum si perfecero, ad te mittam. tertium poëma exspectato, ne quod genus a me ipso laudis meae praetermittatur.

Cicéron Att. 2,2,1-2 (juin 60) Kal. Iun. eunti mihi Antium et gladiatores M. Metelli cupide relinquenti uenit obuiam tuus puer. is mihi litteras abs te et commentarium consulatus mei Graece scriptum reddidit. in quo laetatus sum me aliquanto ante de isdem rebus Graece item scriptum librum L. Cossinio ad te perferendum dedisse; nam si ego tuum ante legissem, furatum me abs te esse diceres. (2.) quamquam tua illa (legi enim libenter) horridula mihi atque incompta uisa sunt, sed tamen erant ornata hoc ipso quod ornamenta neglexerant, et, ut mulieres, ideo bene olere quia nihil olebant uidebantur. meus autem liber totum Isocrati myrothecium atque omnis eius discipulorum arculas ac non nihil etiam Aristotelia pigmenta consumpsit. quem tu Corcyrae, ut mihi aliis litteris significas, strictim attigisti, post autem, ut arbitror, a Cossinio accepisti. quem tibi ego non essem ausus mittere nisi eum lente ac fastidiose probauissem. quamquam ad me rescripsit iam Rhodo Posidonius se, nostrum illud ὑπόμνημα <cum> legeret, quod ego ad eum ut ornatius de isdem rebus scriberet miseram, non modo non excitatum esse ad scribendum sed etiam plane deterritum. quid quaeris? conturbaui Graecam nationem. ita uulgo qui instabant ut darem sibi quod ornarent, iam exhibere mihi molestiam destiterunt. tu, si tibi placuerit liber, curabis ut et Athenis sit et in ceteris oppidis Graeciae. uidetur enim posse aliquid nostris rebus lucis adferre.

Une variante d’auteur dans le De consulatu suo?

Cicéron carm. frg. 6 Soubiran = 11 Blänsdorf

  • Cicéron Pis. 74 concedat laurea laudi
  • Cicéron off. 1,77 cedant arma togae, concedat laurea laudi
  • pseudo Salluste in Cic. 6 cedant arma togae, concedat laurea linguae
  • Quintilien inst. 11,1,24 cedant arma togae, concedat laurea linguae
  • laus Pisonis 35-36 sic etiam magno iam tunc Cicerone iubente | laurea facundis, cesserunt arma togatis

Plutarque Cic. 51,1 = compar. Demosth. et Cic. 2,1 τὰ ὅπλα δεῖ τῇ τηβέννῳ καὶ τῇ γλώττῃ τὴν θριαμβικὴν ὑπείκειν δάφνην.

Ennius ann. 268-273 Vahlen2 = 248-253 Skutsch
pellitur e medio sapientia, ui geritur res;
spernitur orator bonus, horridus miles amatur;
haud doctis dictis certantes, nec maledictis
miscent inter sese inimicitias agitantes;
non ex iure manu consertum, sed magis ferro
rem repetunt regnumque petunt, uadunt solida ui.

Éléments bibliographiques

V. LOMANTO, «Cedant arma togae», in : De tuo tibi. Omaggio degli allievi a Italo Lana, Bologna 1996, 115-141.
K. VOLK – J. E.G. ZETZEL, «Laurel, Tongue and Glory (Cicero, De consulatu suo fr. 6 Soubiran)», Classical Quarterly 65 (2015), 204-223.

L’éloquence de César dans le Brutus cicéronien

La formation de César

Cicéron Brut. 252 sed tamen, Brute – inquit Atticus – de Caesare et ipse ita iudico et de hoc huius generis acerrumo existimatore saepissume audio, illum omnium fere oratorum Latine loqui elegantissume ; nec id solum domestica consuetudine ut dudum de Laeliorum et Muciorum familiis audiebamus, sed quamquam id quoque credo fuisse, tamen, ut esset perfecta illa bene loquendi laus, multis litteris et iis quidem reconditis et exquisitis summoque studio et diligentia est consecutus.

Cicéron de orat. 3,45 eam [sc. Laeliuam] sic audio, ut Plautum mihi aut Naeuium uidear audire ; sono ipso uocis ita recto et simplici est, ut nihil ostentationis aut imitationis adferre uideatur ; ex quo sic locutum eius patrem iudico, sic maiores ; non aspere …, non uaste, non rustice, non hiulce, sed presse et aequabiliter et leuiter.

Cicéron Brut. 177 festiuitate igitur et facetiis, inquam, C. Iulius L. f. [test. 1 Malcovati4] et superioribus et aequalibus suis omnibus praestitit oratorque fuit minime ille quidem uehemens, sed nemo unquam urbanitate, nemo lepore, nemo suauitate conditior. sunt eius aliquot orationes, ex quibus sicut ex eiusdem tragoediis lenitas eius sine neruis perspici potest.

Cicéron de orat. 3,48 praetereamus igitur praecepta Latine loquendi quae puerilis doctrina tradit et subtilior cognitio ac ratio litterarum alit aut consuetudo sermonis cotidiani ac domestici, libri confirmant et lectio ueterum oratorum et poetarum.

La rédaction du De analogia

Cicéron Brut. 253 qui{n} etiam in maxumis occupationibus ad te ipsum, inquit in me intuens, de ratione Latine loquendi accuratissume scripserit primoque in libro dixerit uerborum dilectum originem esse eloquentiae tribueritque, mi Brute, huic nostro, qui me de illo maluit quam se dicere, laudem singularem ; nam scripsit his uerbis, cum hunc nomine esset adfatus : « ac si, <ut> cogitata praeclare eloqui possent, nonnulli studio et usu elaborauerunt – cuius te paene principem copiae atque inuentorem bene de nomine ac dignitate populi Romani meritum esse existumare debemus – hunc facilem et cotidianum nouisse sermonem nunc pro relicto est habendum ? » [César anal. frg. 1 a-b Garcea].

La hiérarchie des vertus du discours

Cicéron de orat. 3,38 linquamus igitur haec, quae cognitionem habent facilem, usum necessarium.

Cicéron de orat. 3,49 quid multa? tam facilis est tota res, ut mihi permirum saepe uideatur, cum difficilius intellegatur, quid patronus uelit dicere, quam si ipse ille, qui patronum adhibet, de re sua diceret.

Cicéron de orat. 3,52 faciles enim – inquit – Antoni, partes eae fuerunt duae, quas modo percucurri uel potius paene praeterii, Latine loquendi planeque dicendi; reliquae sunt magnae, implicatae, uariae, graues, quibus omnis admiratio ingeni, omnis laus eloquentiae continetur; nemo enim umquam est oratorem, quod Latine loqueretur, admiratus; si est aliter, inrident, neque eum oratorem tantum modo, sed hominem non putant; nemo extulit eum uerbis, qui ita dixisset, ut, qui adessent, intellegerent quid diceret, sed contempsit eum, qui minus id facere potuisset.

Éloquence et engagement politique

Cicéron Brut. 254-255 tum Brutus : amice hercule, inquit, et magnifice te laudatum puto, quem non solum principem atque inuentorem copiae dixerit, quae erat magna laus, sed etiam bene meritum de populi Romani nomine et dignitate. quo enim uno uincebamur a uicta Graecia, id aut ereptum illis est aut certe nobis cum illis communicatum. (255.) hanc autem – inquit – gloriam testimoniumque Caesaris tuae quidem supplicationi non, sed triumphis multorum antepono.

Cicéron Brut. 256 uerum quidem si audire uolumus, omissis illis diuinis consiliis, quibus saepe constituta est imperatorum sapientia salus ciuitatis aut belli aut domi, multo magnus orator praestat minutis imperatoribus.

La justification historique de l’analogie

Cicéron Brut. 258 solum quidem, inquit ille, et quasi fundamentum oratoris uides locutionem emendatam et Latinam, cuius penes quos laus adhuc fuit, non fuit rationis aut scientiae sed quasi bonae consuetudinis. mitto C. Laelium P. Scipionem : aetatis illius ista fuit laus tamquam innocentiae sic Latine loquendi – nec omnium tamen ; nam illorum aequales Caecilium et Pacuuium [test. 22 Schierl] male locutos uidemus – : sed omnes tum fere, qui nec extra urbem hanc uixerant neque eos aliqua barbaries domestica infuscauerat, recte loquebantur. sed hanc certe rem deteriorem uetustas fecit et Romae et in Graecia. confluxerunt enim et Athenas et in hanc urbem multi inquinate loquentes ex diuersis locis. quo magis expurgandus est sermo et adhibenda tamquam obrussa ratio, quae mutari non potest, nec utendum prauissima consuetudinis regula.

const. Ath. 2,8  ἔπειτα φωνὴν πᾶσαν ἀκούοντες ἐξελέξαντο τοῦτο μὲν ἐκ τῆς, τοῦτο δὲ ἐκ τῆς· καὶ οἱ μὲν Ἕλληνες ἰδίᾳ μᾶλλον καὶ φωνῇ καὶ διαίτῃ καὶ σχήματι χρῶνται, Ἀθηναῖοι δὲ κεκραμένῃ ἐξ ἁπάντων τῶν Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων.

Sisenna et le néologisme

Cicéron Brut. 228 inferioris autem aetatis erat proxumus L. Sisenna, doctus uir et studiis optimis deditus, bene Latine loquens, gnarus rei publicae, non sine facetiis, sed neque laboris multi nec satis uersatus in causis; interiectusque inter duas aetates Hortensi et Sulpici nec maiorem consequi poterat et minori necesse erat cedere. huius omnis facultas ex historia ipsius perspici potest, quae cum facile omnis uincat superiores, tum indicat tamen quantum absit a summo quamque genus hoc scriptionis nondum sit satis Latinis litteris inlustratum.

Cicéron Brut. 260 Sisenna defendens dixit quaedam eius [sc. C. Rusi] sputatilica esse crimina. tum C. Rusius : “circumuenior – inquit – iudices, nisi subuenitis. Sisenna quid dicat nescio ; metuo insidias. sputatilica, quid est hoc ? sputa quid sit scio, tilica nescio”. maxumi risus ; sed ille tamen familiaris meus recte loqui putabat esse inusitate loqui.

Cicéron Brut. 261 Caesar autem rationem adhibens consuetudinem uitiosam et corruptam pura et incorrupta consuetudine emendat.

La théorie de la consuetudo chez Varron

Varron ling. 9,18 quare qui ad consuetudinem nos uocant, si ad rectam, sequemur : in eo quoque enim est analogia ; si ad eam inuitant quae est deprauata, ni{c}hilo magis sequemur, nisi cum erit necesse, {se}quam in ceteris rebus mala exempla : nam ea quoque, cum aliqua uis urget, inuiti sequemur.

Varron ling. 9,1 * nesciunt docere quam discere quae ignorant : in quo fuit Crates, nobilis grammaticus, qui fretus Chrysippo, homine acutissimo qui reliquit περὶ ἀνωμαλίας {lei} libros contra analogian atque Aristarchum est nixus, sed ita, ut scripta indicant eius, ut neutrius uideatur peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus [SVF  II 151 = FDS 640] de inaequabilitate cum scribit sermonis, propositum habet ostendere similes res dissimilibus uerbis et dissimiles similibus esse uocabulis notatas, id quod est uer{b}um, et {cum} Aristarchus, de aequabilitate cum scribit, uerborum similitudinem qua{ru}ndam <in>clinatione{s} sequi iubet, quoad patiatur consuetudo.

Cf. A. GARCEA, Caesar's De Analogia, Oxford 2012.

César, la raison et les lettres

Séminaire du semestre 2 (M2-M4 LC56LA), mardi, 15h-17h, Bibliothèque de l’UFR de Latin

Ce séminaire se propose de replacer l’ensemble de l’œuvre de César, de la correspondance aux traités fragmentaires de cet auteur, dans le cadre de l’esprit critique qui se développa à Rome à la fin du Ier siècle av. J.-C. Peu après le moment où Lucrèce avait démontré que les phénomènes célestes, comme les dynamiques du monde terrestre, dépendent des lois rationnelles et immuables de la nature, la compréhension de la « raison » interne aux différents aspects de l’univers fit l’objet de la réflexion de César. Le nouveau système politique que celui-ci mit en place, fondé sur un nouveau rapport avec l’armée, se manifesta surtout dans une série de réformes juridiques et dans une vaste politique culturelle, témoignant de la quête d’une norme absolue et rationnelle, opposée à l’arbitraire, aux préjugés et aux négligences des représentants traditionnels des institutions. Pour étudier cette politique culturelle nous nous appuierons sur trois corpus complémentaires :

  • lus essentiellement comme documents historiques, les commentarii de bello Gallico et de bello ciuili comportent d’abord et avant tout une dimension littéraire trop souvent négligée, qui ne se réduit pas à la catégorie positiviste de l’ « art de la déformation historique », mais qui s’appuie sur l’émergence de nouvelles catégories ethnographiques, sociologiques et philosophiques, comme par exemple l’élaboration d’une conception du temps liée à l’occasio et à la fortuna;
  • les écrits fragmentaires de César incluent des lettres et des discours, dont le célèbre éloge funèbre de Iulia, remarquable exemple d’ « invention de la tradition », ainsi que des poèmes, où l’on trouve non seulement les libelli poétiques composés par le jeune César et censurés par Auguste, mais aussi une épigramme sur Térence répondant à Cicéron sur les questions fondamentales de la traduction artistique et du rôle de la palliata à l’époque tardo-républicaine ;
  • les traités Sur l’Analogie (De analogia) et Contre Caton (Anticato), eux aussi transmis sous forme fragmentaire, s’insèrent dans une polémique contre Cicéron au sujet des apports différents que l’orateur et le chef militaire peuvent fournir à l’État : au moment même où il était occupé par la guerre en Gaule, César esquissa en effet le projet d’une réforme de la langue latine fondée sur des normes stables, pour créer un véritable modèle de communication adapté aux besoins des nouveaux groupes sociaux annexés aux territoires romains.

Ce séminaire montrera comment César a pu concevoir ses activités littéraires et culturelles en tant qu’instruments de cohésion identitaire et symboles de sa politique d’inclusion culturelle. Les extraits fragmentaires des écrits de César sont édités par Alfred Klotz, Iuli Caesaris commentarii, III, Commentarii belli Alexandrini, belli Africi, belli Hispaniensis; accedunt C. Iuli Caesaris et A. Hirti fragmenta, Leipzig, Teubner, 1927, mais tous les textes étudiés seront distribués dans le cadre du séminaire et mis en ligne dans le carnet de recherche Littérature latine et histoire des textes : https://llhdt.hypotheses.org/.

Index du séminaire :

  1. L’éloquence de César dans le Brutus cicéronien
  2. Pline, César et le De consulatu suo de Cicéron
  3. Ratio et consuetudo à la fin de la République à Rome
  4. César orateur et historien
  5. La constitution des Commentarii de bello Gallico
  6. Le style des Commentarii de bello Gallico
  7. Les discours des Commentarii
  8. Genèse et évolution du corpus Caesarianum
  9. Le Bellum Alexandrinum et les modèles historiographiques
  10. Le corpus pseudo-césarien

Un texte théâtral : P.Hamb. II 167r

Le siparium et l’aulaeum

  • Quintilien inst. 6,1,32 sed non ideo probauerim, quod factum et lego et ipse aliquando uidi, depictam <in> tabula siparioue imaginem rei cuius atrocitate iudex erat commouendus. quae enim est actoris infantia qui mutam illam effigiem magis quam orationem pro se putet locuturam?
  • Cicéron 14 itaque ille alter [sc. Piso] aut ipse est homo doctus et a suis Graecis subtilius eruditus, quibuscum iam in exostra helluatur, antea post siparium solebat.
  • Apulée met. 1,8 oro te – inquam – aulaeum tragicum dimoueto et siparium scaenicum complicato et cedo uerbis communibus.
  • Apulée met. 10,29 at ubi discursus reciproci multinodas ambages tubae terminalis cantus explicuit, aulaeo subducto et complicitis siparis scaena disponitur.

Les protagonistes de la togata

  • Caeso : Titinius 107 Ribbeck = 107 Daviault
  • Hortensius : titre de Titinius ?
  • Lucius : Titinius 179 R. = 173 D.
  • Numerius : Afranius 3 R. ; 272 R. = 276 D.
  • Numisius : Afranius 294 R. = 297 D.
  • Paula : Titinius 109 R. = 112 D.
  • Piculeta Postuma : Titinius 74 R. = 69 D.
  • Prilia : titre de Titinius ?
  • Quintus : titre de Titinius
  • Rutilia : Afranius 426 R. = 427 D.
  • Seruius : Afranius 95 R. = 80 D.
  • Sextus : Afranius 20 R. = 22 D.
  • Tirrius : Afranius 112 R. = 113 D. ; 109 R. = 115 D.
  • Titus : Afranius 304 R. = 316 D.

Les lieux de la togata

  • Ferentinum : Titinius, Psaltria siue Ferentinatis
  • Setia : Titinius, Setīna
  • Veliternum : Titinius, Veliterna
  • Brundisium : Afranius, Brundisina

Les parallèles avec Afranius

Afranius 376-377 Ribbeck = 360-361 Daviault
excludat uxor tam confidenter uirum?
non faciet!

Afranius frg. 3 Ribbeck = 3 Daviault ap. Non. 257,53-58 Mercier = 392 Lindsay
callet significat scit, hoc est, calliditate, quae est urbana scientia. […] Afranius Abducta:
nescis num eri mei omnem melius calluerint rem quam uolo

Numeri me … rem callere corr. Ribbeck

Afranius frg. 272-273 Ribbeck = 276-277 Daviault ap. Non. 396,37-397,9 Mercier = 637 Lindsay
sufferre significat dedere uel subponere. […] Afranius Prodigo :
nam me pudet ubi mecum loquitur Numerius,
aliquid sufferre Graece; inridet me ilico.

sufferre corr. Bothius : suffero codd.

Afranius frg. 15 Ribbeck = 17 Daviault ap. Fes. p. 426,5-9
sagaces appellantur multi ac sollertis acuminis. Afranius in Brundisina:
quis tam sagaci corde, atque ingenio unico?

Afranius 149-150 Ribbeck = 148-149 Daviault ap. Non. 138,10-12 Mercier = 210 Lindsay
maceries, Afranius Excepto:
<  ̆  ̄ >si ille haec nunc sentit, facere illi satis
uis quanta illius mors sit maceries tibi.

BIBLIOGRAPHIE SÉLECTIVE
Ed. princeps: Seminar für klass. Philologie des Universität Hamburg, Veröffentlichungen aus der Hamburger Staats- u. Universitätsbibliothek, IV, Hamburg 1954, 123-126 + Tafel 10.
Études:
B. BADER, «Ein Afraniuspapyrus?», ZPE 12 (1973), 270-276.
J. DINGEL, «Bruchstück einer römischen Komödie auf einem Hamburger Papyrus (Afranius?)», ZPE 19 (1973), 29-44.
J. DINGEL, «Zum Komödienfragment P. Hamb. 167 (Afranius?)», ZPE 14 (1974), 168.

Juvénal et les scholies aux satires: P. Ant. s.n. (VIᵉ s.)

BIBLIOGRAPHIE SÉLECTIVE
C.H. ROBERTS, «The Antinoë Fragment of Juvenal», Journal of Egyptian Archaeology 21 (1935), 199-209.
C.H. ROBERTS, «A Latin Parchment from Antinoë», Aegyptus 15 (1935), 297-302.
G. NOCCHI MACEDO, «Juvenal in Antinoë. Palaeographic and contextual
observations on P. Ant. s.n.», Proceedings
of the 27th International Congress of Papyrology Warsaw, Journal of Juristic Papyrology Suppl. 28, 167-183.

La mise à jour du « canon » des auteurs lus à l’école

herm. Celt. 37a-39d Dickey

37a
ἀπίουσιν πρωτόσχολοι
eunt priores
πρὸς διδάσκαλον·
ad magistrum;
ἀναγινώσκουσιν
legunt
ἀνάγνωσιν
lectionem
περὶ Ἰλιάδος,
de Iliade
ἄλλη περὶ Ὀδυσσείας
aliam de Odyssia.
b
λαμβάνουσι τόπον
accipiunt locum
(παραίνεσιν,
(suasoriam,
ἀμφιβήτησιν,
controuersiam,
ἱστορίαν,
historiam,
κωμῳδίαν,
comoediam,
c
διηγήματα,
narrationes,
ἁπάσην φιλοπονίαν
omnem industriam
ῥητορείας,
orationis,
προφάσεις
causas,
τοῦ Ἰλιακοῦ πολέμου,
Troici belli,
d
πρόθεσιν
materiam
τῆς ἀναγορεύσεως,
recitationis,
ἀνάδοσιν·
redictationes;
38a
πράξεις τοῦ Κικέρωνος,
actiones Tullianas,
Οὐεργίλιον,
Maronem,
<…>,
Persium,
φωτίδιον,
Lucanum,
<…>,
b
δύο μάχη,
duo bella,
<…>,
Terentium,
Sallustium,
τρεῖς κωμῳδίας,
tres comoedias,
<…>,
Theocritum,
c
Thycydidem,
Demosthenem,
Hippocratem,
Xenophontem,
καὶ τοὺς Κυνικούς).
et Cynicos).
39a
τότε ἐπανέρχεται
tunc reuertitur
ἔκαστος,
quisque,
ἐν τῷ ἰδιῳ τόπῳ
in suo loco
καθέζουσιν.
considunt.
b
ἔκαστος ἀναγιγνώσκει
quisque legit
ἀνάγνωσιν
lectionem
αὐτῷ δεδειγμένην·
sibi subtraditam;
c
ἄλλος γράφει,
alter scribit,
ἄλλος ἠθοποιεῖ
alter meditatur.
είς τάξιν ἀναγορεούσιν
in ordinem recitant
ἕκαστος
quisque
κατὰ τὴν δύναμιν·
pro posse;
d
εἴ τις καλῶς
si quis bene
ἀναγόρευσεν,
recitauit,
ἐπαινεῖται·
laudatur;
εἴ τις κακῶς,
si quis male,
δέρεται.
coercetur

L’histoire du texte de Térence à l’école

P.Vindob. inv. L 103 (Πª) et le texte de l’Andrienne

↓ III Andr. 513-521   IV Andr. 539-554 ↓
→ II Andr. 489-499  I Andr. 573-582 →

ll.8-9 interl. ΔΙΗΠΙΛΗΟΣ : δι’ ἐλλίψεως (cf. Donat. Andr. 496 et deest es: apta ἔλλειψις irascenti) ; διαπειληκώς (K. McNamee, Annotations in Greek and Latin Texts from Egypt, New Haven 2007 : 490 n° 2933.1 « “in a violently threatening manner”, explaining how the line should be delivered ») ; διηπ(ε)ιλη(κ)ώς (J. Soubiran, «Une glose grecque sur un papyrus de Térence. [P.Vindob. L 103]»,  Wiener Studien 104, 1991, 115-118)
La mise en page du ms. Paris, BNF, Latinus 7899 (IXe s. )

f. 18 recto: vv. 481-489

f. 19 recto: vv. 510-528

f. 21 recto: vv. 580b-587

R.M. Danese, «Revisione del PVindob L 103 (Terenzio)», Studi Classici e Orientali 39, 1989, 133‒157.

P.Oxy. xxiv 2401

→ frg. a verso : 635-668   frg. b recto : 924-951 [952-956]→
↓ frg. a recto : 602-634      frg. b verso : 957-979 ↓

L’exitus suppositicius de l’Andrienne

Donat Andr. 978 tu Daue abi domum] hi uersus usque ad illum gnatam tibi meam Philumenam uxorem [Andr. 999a] negantur Terentii esse adeo, ut in plurimis exemplaribus bonis non inferantur tu Daue abi domum.

Eugraphius Andr. 976 post hunc uersus secuntur continentes illam sententiam quemadmodum itum est ad Chremetem, quemadmodum exoratus Charino promiserit filiam. sed hos tollendos esse uersus persuadet qui sequitur

exitus (vv. 977-981)
Pamphilus memini: atque adeo longumst illum me exspectare dum exeat.
sequere hac me: intus apŭd Glycerium nunc est. tu, Daue, abĭ domum,
propera, accerse hinc qui auferant. em quid stas? quid cessas? Dauos eo.
ne exspecteti’ dum exeant huc: intu’ despondebitur;
intu’ transigetur siquid est quod restet. Cantor plaudite!
exitus alter suppositicius (vv. 980a-1000a)
Pamphilus Charinus Chremes Davos
Pa. te expectabam: est de tua re quod agere ego tecum uolo.
operam dedi ne me esse oblitum dicas tuae gnatae alterae.
tibi me opinor inuenisse dignum te atque illa uirum. Cha. ah,
perii, Daue, de meo amore ac uita <nunc> sors tollitur.
Chr. non noua istaec mihi condicio est, si uoluissem, Pamphile.
Cha. occidi, Daue. Da. mane. Cha. perii. Chr. id quamobrem non uolui eloquar:
non idcirco quod eum omnino adfinem mihi nollem . . Cha. hem! Da tace.
Chr. sed amicitia nostra quae est a patribus nostris tradita
nobis, aliquam partem studui adauctam tradi liberis.
nunc cum copia ac fortuna utrique ut obsequerer dedit,
detur. Pa. bene factum. Da. adi atque age homini gratias. Cha. salue, Chremes,
amicorum meorum omnium mihi †agissime.
quod mihi non minus est gaudio quam id <quod uolo>
quod <abs te expecto et summo studio> abs te expeto:
me repperisse ut habitus antehac fui tibi.
Chr. animum, Charine, quod ad cumque applicaueris
studium exinde ut erit tute existimaberis.
id ita esse facere coniecturam ex me licet:
alienus abs te tamen quis tu esses noueram.
Cha. ita res est. Chr. gnatam tibi meam Philumenam
uxorem et dotis sex talenta spondeo.
P.Oxy. 2401 (vv. 977 ss.)
pa                  memini adq·a.[eo longum est illum me exspectare dum exeat
ch                  .[..]o.[
ch                     [

La lecture des textes théâtraux à l’école

Quintilien inst. 1,11,1-14 dandum aliquid comoedo quoque, dum eatenus qua pronuntiandi scientiam futurus orator desiderat. non enim puerum, quem in hoc instituimus, aut feminae uocis exilitate frangi uolo aut seniliter tremere. […] (4.) quod est igitur huius doctoris officium? in primis uitia si qua sunt oris emendet, ut expressa sint uerba, ut suis quaeque litterae sonis enuntientur. […] (12.) debet etiam docere comoedus quomodo narrandum, qua sit auctoritate suadendum, qua concitatione consurgat ira, qui flexus deceat miserationem: quod ita optime faciet si certos ex comoediis elegerit locos et ad hoc maxime idoneos, id est actionibus similes. (13.) idem autem non ad pronuntiandum modo utilissimi, uerum ad augendam quoque eloquentiam maxime accommodati erunt. (14.) et haec dum infirma aetas maiora non capiet.

BIBLIOGRAPHIE SÉLECTIVE
F.R. NOCCHI, Tecniche teatrali e formazione dell'oratore in Quintiliano, Berlin 2013, 182-200.
J. VELAZA, La historia del texto de Terencio en la Antigüedad, Barcelona 2007.
B. VICTOR, «The Transmission of Terence», in: M. FONTAINE - A.C. SCAFURO (éds.), The Oxford Handbook of Greek and Roman Comedy, Oxford 2014: 699-715.