Archives par mot-clé : Cicero

Fronton entre hellénismes et vulgarismes : le cas de ‘nanvs’

Aulu-Gelle 19,13

pumilio et nanus

Aulu-Gelle 19,13,1-2 stabant forte una in uestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. (2.) tum Fronto Apollinari ‘fac me – inquit – oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parua nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris ueterum memineram, “nanos” autem sordidum esse uerbum et barbarum credebam’.

Pline nat. 10,156 est et pumilionum genus non sterile in <i>is, quod non in alio genere alitum, sed quibus centra, fecunditas rara et incubatio ouis noxia.

Pline nat. 11,260 pumilionum genus in omnibus animalibus est, atque etiam inter uolucres.

Pline nat. 12,13 namque et chamaeplatani uocantur coactae breuitatis, quoniam arborum etiam abortus inuenimus. hoc quoque ergo in genere pumilionum infelicitas dicta erit. fit autem et serendi genere et recidendi.

Pline nat. 17,176 sunt qui uetant tangi proximo anno, quam tralata sit, neque ante LX mensem falce curari, tunc autem ad III gemmas recidi. alii et proximo quidem anno recidunt, sed ut ternos quaternosue singulis annis adiciant articulos, quarto demum perducant ad iugum. id utrimque fructu tardum, praeterea retorridum et nodosum pumilionum incremento.

Lucrèce 4,1160-1170
nigra melichrus est, inmunda et fetida acosmos,
caesia Palladium, neruosa et lignea dorcas,
paruula, pumilio, chariton mia, tota merum sal,
magna atque inmanis cataplexis plenaque honoris.
balba loqui non quit, traulizi, muta pudens est;
at flagrans, odiosa, loquacula Lampadium fit.                                    1165
ischnon eromenion tum fit, cum uiuere non quit
prae macie; rhadine uerost iam mortua tussi.
at nimia et mammosa Ceres est ipsa ab Iaccho,
simula Silena ac Saturast, labeosa philema.
cetera de genere hoc longum est si dicere coner.

Latinus, Graecus, barbarus

Aulu-Gelle 19,13,3 ‘est quidem – inquit – hoc – Apollinaris – in consuetudine inperiti uulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; νάνους enim Graeci uocauerunt breui atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia uocabuli competente et, si memoria – inquit – mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Ὁλκάδες’.

Paul Diacre p. 32,14-17 barbari dicebantur antiquitus omnes gentes, exceptis Graecis. unde Plautus [Plaut. Mil. 211] Naeuium poetam Latinum barbarum dixit. fortasse et ob hoc noster apostulus [Paul. ad Rom. 1,14] Graecis ac barbaris se debitorem esse fatetur.

Cicéron orat. 160 Burrum semper Ennius [cf. ann. 178. 275 Vahlen2 = 166. 475 Skutsch], nunquam Pyrrhum;
     « ui patefecerunt Bruges » [scen. 176 Vahlen2 = 334 Jocelyn],
non Phryges: ipsius antiqui declarant libri. nec enim Graecam litteram adhibebant – nunc autem etiam duas – et cum Phrygum et Phrygibus dicendum esset, absurdum erat aut etiam in barbaris casibus Graecam litteram adhibere aut recto casu solum Graece loqui; tamen et Phryges et Pyrrhum aurium causa dicimus.

Cicéron rep. 1,58 cedo, num, Scipio, barbarorum Romulus rex fuit? – si ut Graeci dicunt omnis aut Graios esse aut barbaros, uereor ne barbarorum rex fuerit; sin id nomen moribus dandum est, non linguis, non Graecos minus barbaros quam Romanos puto.

Quintilien inst. 1,5,55-58 hoc amplius, ut institutum ordinem sequar, uerba aut Latina aut peregrina sunt. peregrina porro ex omnibus prope dixerim gentibus ut homines, ut instituta etiam multa uenerunt. (56.) taceo de Tuscis et Sabinis et Praenestinis quoque […]: licet omnia Italica pro Romanis habeam. (57.) plurima Gallica eualuerunt, ut raeda ac petorritum, quorum altero tamen Cicero [Mil. 28], altero Horatius [serm. 1,6,104; epist. 2,1,192] utitur. et mappam circo quoque usitatum nomen Poeni sibi uindicant, et gurdos, quos pro stolidis accipit uulgus, ex Hispania duxisse originem audiui. (58.) sed haec diuisio mea ad Graecum sermonem praecipue pertinet; nam et maxima ex parte Romanus inde conuersus est, et confessis quoque Graecis utimur uerbis ubi nostra desunt, sicut illi a nobis nonnumquam mutuantur.

Quintilien inst. 1,5,8 unum gente, quale sit si quis Afrum uel Hispanum Latinae orationi nomen inserat: ut ferrum quo rotae uinciuntur dici solet ‘cantus’, quamquam eo tamquam recepto utitur Persius [Pers. 5,71], sicut Catullus ‘ploxenum’ [Catull. 97,6] circa Padum inuenit, et in oratione Labieni [Labien. FOR i no. 20 fr. 25] (siue illa Corneli Galli est) in Pollionem ‘casamo’ †adsectator† e Gallia ductum est: nam ‘mastrucam’, quod est Sardum, inridens Cicero ex industria dixit [Cic. Scaur. 45h Clark].

Le problème du vulgarisme

Aulu-Gelle 19,13,3-5 ‘fuisset autem uerbum hoc a te ciuitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt’. (4.) tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari ‘docuit – inquit – nos Apollinaris “nanos” uerbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus uulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur’. (5.) atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis ueteribus scriptis exercitus, ‘si piaculum – inquit – non committitur praesente Apollinare, quid de uoce ulla Graeca Latinaue sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc uerbum Latinum scriptumque inueniri in poematis Helui Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae’, uersusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:
     ‘at nunc me Genumana per salicta         [fal]
     bigis raeda rapit citata nanis’

Aulu-Gelle 16,7 : le lexique de Labérius

Aulu-Gelle 16,7 lemma: quod Laberius uerba pleraque licentius petulantiusque finxit; et quod multis uerbis utitur, de quibus, an sit Latina, quaeri solet.

Aulu-Gelle 16,7,1-3 Laberius in mimis, quos scriptitauit, oppido quam uerba finxit pralicenter. (2.) nam et mendicimonium dicit [Laber. mim. 23a Panayotakis] et moechimonium et adulterionem adulteritatemque pro adulterio et depudicauit pro stuprauit et abluuium pro diluuio et, quod in mimo ponit, quem Cophinum inscripsit, manuatus est pro furatus est (3.) et item in Fullone furem manuarium appellat [Laber. mim. 23a P.]:
     ‘manuari – inquit – pudorem perdidisti’,
multaque alia huiuscemodi nouat.

Aulu-Gelle 16,7,4 neque non obsoleta quoque et maculantia ex sordidiore uulgi usu ponit, quale est in Staminariis [Laber. mim. 59 P., ia⁷]:
     ‘tollet bona fide uos Orcus nudas in catomum’.

Aulu-Gelle 16,7,5-9 et ‘elutriare lintea’ [Laber. mim. 74 P.] et ‘lauandaria’ [Laber. mim. 75 P.] dicit, quae ad lauandum sint data, et [Laber. mim. 76 P.]:
     ‘coicior – inquit – in fullonicam’,
et [Laber. mim. 77 P.]
     ‘quid properas? quid praecurris <in> caldoniam?’
(6.) item in Restione ‘talabarriunculos’ dicit [Laber. mim. 51 P.], quos uulgus talabarriones; (7.) item in Compitalibus [Laber. mim. 19 P.]:
     ‘malas malaxaui’;
(8.) item in Cacomnemone [Laber. mim. 10 P., tr⁷]:
     ‘hic est – inquit –
      ille gurdus, quem ego me abhinc menses duos ex Africa
      uenientem excepisse tibi narraui’.
(9.) item in mimo, qui inscribitur Natalicius, ‘cippum’ dicit et ‘obbam’ et ‘camellam’ [Laber. mim. 40 P.] et pittacium et capitium [Laber. mim. 41 P., tr⁷]:
      ‘induis – inquit – capitium tunicae pittacium’.

Aulu-Gelle 16,7,10-12 praeterea in Anna Peranna [Laber. mim. 2 P.] ‘gubernium’ pro gubernatore et ‘planum’ pro sycophanta et ‘nanum’ pro pumilione dicit; quamquam planum pro sycophanta M. quoque Cicero in oratione scriptum reliquit, quam Pro Cluentio dixit [Cic. Cluent. 72]. (11.) atque item in mimo, qui Saturnalia inscriptus est, ‘botulum’ pro farcimine appellat [Laber. mim. 53 P.] et ‘hominem leuennam’ pro leui. (12.) item in Necyomantia ‘cocionem’ peruulgate dicit, quem ueteres arillatorem dixerunt. uerba Laberi haec sunt [Laber. mim. 42 P., tr⁷]:
     ‘duas uxores? hercle hoc plus negoti est, inquit cocio;
     sex aediles uiderat’.

Aulu-Gelle 16,7,13-14 sed enim in mimo, quem inscripsit Alexandream, eodem quidem, quo uulgus, sed probe Latineque usus est Graeco uocabulo: emplastrum enim dixit οὐθετέρως, non genere feminino, ut isti nouicii semidocti. (14.) uerba ex eo mimo adposui [Laber. mim. 1 P., tr⁷]:
     ‘quid est ius iurandum? emplastrum aeris alieni’.

Tra eloquenza e grammatica: la proposta polemica di Cesare

Summer School De optimo genere oratorum. La formazione del perfetto oratore nella scuola romana (org. Prof. Paolo De Paolis)

Arpino, Fondazione Umberto Matroianni, Castello di Ladislao, 23-27/06/2025
Centro Studi Umanistici ‘Marco Tullio Cicerone’ – Arpino
Università degli Studi di Verona – Dipartimento di Culture e Civiltà
Università degli studi di Cassino e del Lazio meridionale – Dipartimento di Lettere e Filosofia

Conferenza (26/06/2025, 11:30)

Laboratorio (26/06/2025, 16:00)

Riferimenti bibliografici

Adams J. N. (2008), The Regional Diversification of Latin, 200 BC ‑ AD 600, Cambridge.

Canfora L. (1999), Giulio Cesare. Il dittatore democratico, Roma – Bari.

Dahlmann H. (1935), “Caesars Schrift über die Analogie”, Rheinisches Museum 84, 258-275.

David J.M. (1983), “Les orateurs des municipes à Rome: intégration, réticences et snobismes”, M. Cébeillac‑Gervasoni ed., Les ‘bourgeoisies’ municipales italiennes aux IIe et Ie siècles av. J.‑C., Paris.

Desbordes F. (1990), Idées romaines sur l’écriture, Lille.

Dubuisson M. (1982), “Y a‑t‑il une politique linguistique romaine?”, Ktema 7, 187‑210.

Dugan J. (2005), Making a New Man: Ciceronian Self-Fashioning in the Rhetorical Works, Oxford).

Garcea A. (2012), Caesar’s De Analogia, Oxford – New York.

Grillo L. & C. Krebs eds. (2018), The Cambridge Companion to the Writings of Julius Caesar, Cambridge – New York.

Hendrickson G. L. (1906), “The De Analogia of Julius Caesar; Its Occasion, Nature, and Date, with Additional Fragments”, Classical Philology 1, 97–120.

Lomanto V. (1993), “La flessione dei temi in -u- secondo Varrone e secondo Cesare”, D. Poli ed., La cultura in Cesare: atti del convegno internazionale di studi Macerata-Matelica, Roma, II, 643-676.

Lomanto V. (1994-1995), “Cesare e la teoria dell’eloquenza”, Memorie della Accademia delle Scienze di Torino5, Classe di Scienze Morali, Storiche e Filologiche 18-19, 3-127.

Moatti C. (1997), La raison de Rome. La naissance de l’esprit critique à la fin de la République (IIe‑Ier siècle avant Jésus‑Christ), Paris.

Oldfather W. A. & G. Bloom (1927), “Caesar’s Grammatical Theories and His Own Practice”, Classical Journal 22, 584-602.

Poccetti P. (1993), “Teorie grammaticali e prassi della Latinitas in Cesare”, D. Poli ed., La cultura in Cesare: atti del convegno internazionale di studi Macerata-Matelica, Roma, II, 599-641.

Scivoletto N. (1994), “Sul fr. 2 Fun. del De analogia di Cesare”, C. Curti & C. Crimi eds., Scritti classici e cristiani offerti a Francesco Corsaro, Catania, II, 665-674.

Sinclair P. (1994), “Political Declensions in Latin Grammar and Oratory 55 BCE-CE 39”, Ramus 23, 92-109.

Van der Blom H. (2021), “Caesar the Orator in Retrospect”, R. Rubina and T. Arlund Hass, Rome Studies. Archaeology, History, and Literature 1, Turnhout, 95-110.

Willi A. (2010), “Style, Grammar and Philosophy in C. Iulius Caesar”, E. Dickey & A. Chahoud eds., Colloquial and literary Latin, Cambridge, 229-242.

Yavetz Z. (1979), Caesar in der öffentlichen Meinung, Düsseldorf.

Zecchini G. (1995), “Sallustio, Lucullo e i tre schiavi di C. Giulio Cesare (due nuovi frammenti delle Historiae?)”, Latomus 54, 592‑607.

Zecchini G. (2001), Cesare e il mos maiorum, Stuttgart.

Tra eloquenza e grammatica: il ruolo dalla scrittura

Cicerone

Cicerone nat. deor. 2,149 primum enim a pulmonibus arteria usque ad os intimum pertinet, per quam uox principium a mente ducens percipitur et funditur. deinde in ore sita lingua est finita dentibus ; ea uocem inmoderate profusam fingit et terminat atque sonos uocis distinctos et pressos efficit, cum et dentes et alias partes pellit oris.

Cicerone gramm. fr. 3a Funaioli ap. Vel. Long. GL VII 54,16‑17 = §5.1 Di Napoli: in plerisque Cicero uidetur auditu emensus scriptionem, qui et Aiiace<m> [corr. Vrsinus ed. pr.] et Maiiam per duo I{i} [corr. Keil] scribenda existimauit.

Cicerone gramm. fr. 3 Funaioli ap. Quint. inst. 1,4,11 sciat [sc. grammaticus] etiam Ciceroni placuisse aiio Maiiamque geminata I scribere ; quod si est, etiam iungetur ut consonans.

Cesare

La notazione di i intervocalico

Cesare anal. fr. 4 Garcea ap. Prisc. GL II 14,10‑14 unde Pompeiii quoque genetiuum per tria I scribebant, quorum duo superiora loco consonantium accipiebant, ut si dicas Pompelli; nam tribus I iunctis qualis possit syllaba pronuntiari? quod Caesari doctissimo artis grammaticae placitum a Victore [Victorino corr. Bondam 1759 : 307, Garcea] quoque in arte grammatica de syllabis comprobatur.

Cesellio Vindice (?) ap. Cassiod. orth. GL VII 206,6‑15 = §10.69‑70, 73‑76 Stoppacci: Pompeiius Tarpeiius et eiius per duo II scribenda sunt et propter sonum (plenius enim sonant) et propter metra : numquam enim longa fiet syllaba, nisi per I geminum scribatur. […] quidam huius Pompei Tarpei, hi Pompei Tarpei, his Pompeis Tarpeis per unum I scribunt ; nonnulli pusillo diligentiores alteram I his addunt : ego quoque tertiam addendam praecipio : si enim, ut docui, nominatiuus duo II habet pro duabus consonantibus, haec perire nulla declinatione possunt, quae tamen omnimodis modernus usus excludit.

Carisio p. 98,17‑99,19 Barwick: Lucilius Aemilius et cetera nomina quae ante V habent I duplici I genetiuo singulari finiri debent, ut necesse sit aduersus obseruationem nominum nominatiuo non minorem fieri genetiuum ; idque Varro [Varro fr.  252 Funaioli = 120 Goetz–Schoell] tradens adiecit uocatiuum quoque singularem talium nominum per duplex I scribi debere, sed propter differentiam casuum corrumpi. Lucilius tamen et per unum I genetiuum scribi posse existimat, ait [Lucil. 1294‑1295 Marx] enim
     seruandi numeri et uersus faciendi,
     
nos Caeli Numeri numerum ut seruemus modumque.
numquam enim hoc intulisset, nisi et Caelium et Numerium per II, <huius Caelii> huius Numerii, faciendum crederet, denique et in libro VIIII sic ait [Lucil. 362‑363 Marx],
     porro hoc si filius Luci
     
fecerit, I solum, ut Corneli Cornificique,
et paulo post [Lucil. 366 Marx]
     pupilli pueri Lucili, hoc unius fiet.
et Plinius [Plin. dub. serm. frg. 37 Mazzarino2 = 16 Della Casa] quoque dubii sermonis V adicit esse quidem rationem per duo I scribendi, sed multa iam consuetudine superari. Varro enim opinionem de uocatiuo casu traditam infirmat, quod hic pius huius pii in uocatiuo pii faciat. adeo enim {non} semper uocatiuus casus eandem scripturam patitur quam genetiuus.

Il sonus medius

Cornuto gramm. fr. 9 Mazzarino2 ap. Cassiod. orth. GL VII 150,10‑17 = §1.49‑52 Stoppacci: lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et siqua similia sunt, quomodo scribi debent? quaesitum est. Terentius Varro [Varro fr. 269 Funaioli = 68 Goetz–Schoell] tradidit Caesarem [Caes. anal. fr. 5 Garcea] per I eiusmodi uerba solitum esse enuntiare et scribere : inde propter auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam. sed ego in antiquiorum multo libris, quam Gaius Caesar est, per V pleraque scripta inuenio, <ut> optumus, intumus, pulcherrumus, lubido, dicundum, faciundum, maxume, monumentum, contumelia, minume. melius tamen est et ad enuntiandum et ad scribendum I litteram pro V ponere, in quod iam consuetudo inclinauit.

Quintiliano inst. 1,7,21 iam optimus maximus, ut mediam I litteram, quae ueteribus V fuerat, acciperent, C. primum Caesaris {in}scriptione [corr. Funaioli 1908 : 383 : inscriptione BH, Cousin cum pler. edd. : in scriptione Colson 1924 : 98‑99 dub. : instructione A] traditur factum.

Velio Longo GL VII 67,3‑5 = § 8.1.1 Di Napoli: uarie etiam scriptitatum est mancupium aucupium manubiae, siquidem C. Caesar per I scripsit, ut apparet ex titulis ipsius, at Augustus [Augustus gramm. test. 4 Funaioli] {I} per V, ut testes sunt eius inscriptiones.

Mario Vittorino GL VI 9,1‑6 = §§4.5‑6 Mariotti: Licinius Caluus [Calv. gramm. p. 440 Funaioli = or. 37 Malcovati4] Q littera non est usus. «consultum senati» ipse scripsit, et ad C. Caesarem [Calv. epist. II n° 187 fr. 4 Cugusi] «senatus consultum». idem «optimus maximus» scripsit, non ut nos per V litteram. diuus Augustus [Augustus gramm. test. 6 Funaioli = epist. II n° 151 fr. 108l Cugusi] genetiuo casu «huius domos meae» per O, non ut nos per V litteram scripsit. Messala [Messalla gramm. p. 427 Funaioli = or. 26 Malcovati4], Brutus [Brut. gramm. p. 439 Funaioli = or. 33 Malcovati4], Agrippa [Vipsan. Agrippa gramm. test. 1 Funaioli] pro sumus simus.

Le semiuocales

Cesare anal. fr. 6 Garcea ap. [Prob.] GL IV 50,19‑28: nunc quaeritur de consonantibus, quare in duas partes diuidantur, hoc est in semiuocales et mutas. hac de causa, quoniam semiuocales maiorem potestatem habent quam mutae. nam cum omnes artis latores, praecipueque Caesar, propter rationem metricam et structurarum qualitates singularum litterarum sonos ponderarent, hac ratione semiuocales mutis praeferendas iudicauerunt, quod semiuocales geminatae ad sonum uocalibus occurrunt, hoc est ut syllabam facere possint, ut puta fla ars mons iners et cetera talia; at uero mutae geminatae, si uocalibus occurrant, nec syllabam nec sonum scilicet facere possint. quis enim B C D K P Q T G geminatas uocalibus misceat et sonum syllabae potest audire?

Tirannione test. 8 Haas ap. Soud. s 643,8‑9 <Σκολιόν·> ὑπόμνημα ἔγραψεν Τυραννίων περὶ τοῦ σκολιοῦ μέτρου, ὃ προετάθη αὐτῷ ὑπὸ Γαΐου Καίσαρος.

Le mutae finali

Pompeo GL V 199,10‑19 multi dicunt, utrum lac dicamus an lact. et re uera si quaeras, hoc rite facit nec aliud. nam si dixeris lac, erit genetiuus lacis, quem ad modum allec allecis. lectum est hoc saepius, praecipue apud Varronem [fr. 273 Funaioli = 119 Goetz–Schoell]. ille dicit : lac non debemus dicere, sed lact. sed dixit Caesar [anal. fr. 7 Garcea] contra ipsum rem ualentissimam, nullum nomen duabus mutis terminari. C autem et T duae mutae sunt. ergo exclusi sumus ab illa regula. superest ut sequamur regulam Plauti, lacte ut dicamus : habemus in Baccidibus [Plaut. Bacch. 1143]
     sicut lacte lactis simile.
et quidem dixi has rationes. scire autem debes quod hodie illud sequimur, quod dixit Vergilius, lac, et remansit illa consuetudo.

Carisio p. 129,17‑130,7 Barwick:  lactis nominatiuum alii uolunt lac, alii lact, alii lacte Ĕ postrema. omnino enim nullum nomen muta littera finitur alia nisi S. itaque eruditiores adiunxerunt T {et} propter genetiuum, quia lactis facit. nam tria praeterea inueniuntur quae littera eadem finiuntur, caput git nepet. sed his occurrit quod nullum omnino nomen duabus mutis litteris finiatur. ergo lacte sine uitio dicemus. nam et Cato [Cato orig. fr. 142 Cornell] sic dixit «et in Italia atras capras lacte album habere». sed et Valgius [Valg. Ruf. gramm. fr. 6 Funaioli] et Verrius [Verr. gramm. fr. 18 Funaioli] et Trogus [Trog. frg. 2 Seel] de animalibus {heres} lacte dicunt. at consuetudo tamen aliud sequitur.

Conclusioni

Cicerone nat. deor. 2,93 hic ego non mirer esse quemquam qui sibi persuadeat corpora quaedam solida atque indiuidua ui et grauitate ferri mundumque effici ornatissimum et pulcherrimum ex eorum corporum concursione fortuita? hoc qui existimat fieri potuisse, non intellego cur non idem putet, si innumerabiles unius et uiginti formae litterarum uel aureae uel qualeslibet aliquo coiciantur, posse ex is in terram excussis annales Enni ut deinceps legi possint effici; quod nescio an ne in uno quidem uersu possit tantum ualere fortuna.

Prassifane frg. 9 Wehrli ap. schol. D.T. GG I.3 164,23‑29 διττὴ δέ ἐστιν ἡ γραμματική· ἡ μὲν γὰρ περὶ τοὺς χαρακτῆρας καὶ τὰς τῶν στοιχείων ἐκφωνήσεις καταγίνεται, ἥτις καὶ γραμματικὴ λέγεται, παλαιὰ οὖσα καὶ πρὸ τῶν Τρωικῶν, σχεδὸν δὲ καὶ ἅμα τῇ φύσει προελθοῦσα· ἡ δὲ περὶ τὸν ἑλληνισμόν, ἥτις καὶ νεωτέρα ἐστίν, ἀρξαμένη μὲν ἀπὸ Θεαγένους [8 fr. 1a Diels–Kranz], τελεσθεῖσα <δὲ> παρὰ τῶν Περιπατητικῶν Πραξιφάνους τε καὶ Ἀριστοτέλους. καὶ τῆς μὲν γραμματικῆς τέλος τὸ εὖ ἀναγινώσκειν, τῆς δὲ γραμματικῆς τὸ εὖ γράφειν.

Tra eloquenza e grammatica: la proposta polemica di Cesare

Frontone Parth. 9 (224,12‑17 van den Hout2) quod te uix quicquam nisi raptim et furtim legere posse prae curis praesentibus scripsisti, fac memineris et cum animo tuo cogites C. Caesarem atrocissimo bello Gallico cum alia multa militaria tum etiam duos de analogia libros scrupulosissimos scripsisse, inter tela uolantia de nominibus declinandis, de uerborum aspirationibus et rationibus inter classica et tubas.

Cicerone Brut. 171 et Brutus: qui est, inquit, iste tandem urbanitatis color? nescio, inquam; tantum esse quendam scio. id tu, Brute, iam intelleges, cum in Galliam ueneris; audies tu quidem etiam uerba quaedam non trita Romae, sed haec mutari dediscique possunt; illud est maius, quod in uocibus nostrorum oratorum retinnit quiddam et resonat urbanius. nec hoc in oratoribus modo apparet, sed etiam in ceteris.

Cesare Gall. 1,19,3 Diuiciacum ad se uocari iubet et cotidianis interpretibus remotis per C. Valerium Troucillum, principem Galliae prouinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem habebat, cum eo conloquitur.

Cesare anal. fr. 1a‑b Garcea ap. Cic. Brut. 253 qui{n} etiam in maxumis occupationibus ad te ipsum – inquit in me intuens – de ratione Latine loquendi accuratissume scripserit primoque in libro dixerit uerborum dilectum originem esse eloquentiae tribueritque, mi Brute, huic nostro, qui me de illo maluit quam se dicere, laudem singularem; nam scripsit his uerbis, cum hunc nomine esset adfatus: «ac si, <ut> cogitata praeclare eloqui possent, nonnulli studio et usu elaborauerunt — cuius te paene principem copiae atque inuentorem bene de nomine ac dignitate populi Romani meritum esse existumare debemus — hunc facilem et cotidianum nouisse sermonem nunc pro relicto est habendum?».

Cicerone de orat. 3,52‑53 faciles enim – inquit – Antoni, partes eae fuerunt duae, quas modo percucurri uel potius paene praeterii, Latine loquendi planeque dicendi; reliquae sunt magnae, implicatae, uariae, graues, quibus omnis admiratio ingenii, omnis laus eloquentiae continetur. nemo enim umquam est oratorem, quod Latine loqueretur, admiratus; si est aliter, irrident neque eum oratorem tantummodo, sed hominem non putant. nemo extulit eum uerbis, qui ita dixisset, ut, qui adessent, intellegerent quid diceret, sed contempsit eum, qui minus id facere potuisset. (53.) in quo igitur homines exhorrescunt? quem stupefacti dicentem intuentur? in quo exclamant? quem deum, ut ita dicam, inter homines putant? qui distincte, qui explicate, qui abundanter, qui inluminate et rebus et uerbis dicunt et in ipsa oratione quasi quendam numerum uersumque conficiunt: id est quod dico ornate. qui idem ita moderantur, ut rerum, ut personarum dignitates ferunt, ii sunt in eo genere laudandi laudis, quod ego aptum et congruens nomino.

Svetonio Iul. 42, 2 omnisque medicinam Romae professos et liberalium artium doctores, quo libentius et ipsi urbem incolerent et ceteri adpeterent, ciuitate donauit.

Svetonio Iul. 44, 3 ius ciuile ad certum modum redigere atque ex immensa diffusaque legum copia optima quaeque et necessaria in paucissimos conferre libros.

Svetonio Iul. 44, 4 bibliothecas Graecas Latinasque quas maximas posset publicare data Marco Varroni cura comparandarum ac digerendarum.

Cesare test. 9 Klotz ap. Macr. Sat. 1,14,2 C. Caesar omnem hanc inconstantiam temporum uagam adhuc et incertam in ordinem statae definitionis coegit, adnitente sibi M. Flauio scriba, qui scriptos dies singulos ita ad dictatorem retulit ut et ordo eorum inueniri facillime posset et inuento certus status perseueraret.

Ateneo 6,273a‑b Σκιπίων γοῦν ὁ Ἀφρικανὸς ἐπίκλην ἐκπεμπόμενος ὑπὸ τῆς συγκλήτου ἐπὶ τὸ καταστήσασθαι τὰς κατὰ τὴν οἰκουμένην βασιλείας, ἵνα τοῖς προσήκουσιν ἐγχειρισθῶσιν, πέντε μόνους <συν>επήγετο bοἰκέτας, ὡς ἱστορεῖ Πολύβιος [fr. 76 Buettner–Wobst] καὶ Ποσειδώνιος [FGrH 87 F 59 = fr. 265 Edelstein–Kidd] […]. Ἰούλιος δὲ Καῖσαρ ὁ πρῶτος πάντων ἀνθρώπων περαιωθεὶς ἐπὶ τὰς Βρεττανίδας νήσους μετὰ χιλίων σκαφῶν τρεῖς οἰκέτας τοὺς πάντας συνεπήγετο, ὡς Κόττας [fr. 1 Peter2, cf. FrHist Appendix IA8] ἱστορεῖ ὁ τότε ὑποστρατγῶν αὐτῷ ἐν τῷ Περὶ τῆς Ῥωμαίων Πολιτείας συγγράμματι, ὃ τῇ πατρίῳ ἡμῶν γέγραπται φωνῇ.

Cesare anal. fr. 1c Garcea ap. Cic. Brut. 258 solum quidem, inquit ille, et quasi fundamentum oratoris uides locutionem emendatam et Latinam, cuius penes quos laus adhuc fuit, non fuit rationis aut scientiae sed quasi bonae consuetudinis. mitto C. Laelium P. Scipionem: aetatis illius ista fuit laus tamquam innocentiae sic Latine loquendi […]: sed omnes tum fere, qui nec extra urbem hanc uixerant neque eos aliqua barbaries domestica infuscauerat, recte loquebantur. sed hanc certe rem deteriorem uetustas fecit et Romae et in Graecia. confluxerunt enim et Athenas et in hanc urbem multi inquinate loquentes ex diuersis locis. quo magis expurgandus est sermo et adhibenda tamquam obrussa ratio, quae mutari non potest, nec utendum prauissima consuetudinis regula.

Cicerone Brut. 261 Caesar autem rationem adhibens consuetudinem uitiosam et corruptam pura et incorrupta consuetudine emendat.

Cesare anal. fr. 2 Garcea ap. Gell. 1,10 Fauorinus philosophus adulescenti ueterum uerborum cupidissimo et plerasque uoces nimis priscas et ignotissimas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius – inquit – et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi uiri, et his antiquiores Horatii ìlli trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae uerbis locuti sunt; (2.) tu autern, proinde quasi cum matre Euandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem uis quae dicas. nonne, homo inepte, ut quid uis abunde consequaris, taces? (3.) sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. (4.) uiue ergo moribus praeteritis, loquere uerbis praesentibus atque id quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae uiro, in primo de analogia libro scriptum est habe semper in memoria atque in pectore, ut tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens uerbum”.

Varrone ling. 9,1 Aristarchus, de aequabilitate cum scribit {et de} uerborum, similitudinem qua{ru}ndam inclinationes sequi iubet, quoad patiatur consuetudo.

Cesare anal. fr. 27 Garcea ap. Quint. inst. 1,5,63 nunc recentiores instituerunt Graecis nominibus Graecas declinationes potius dare, quod tamen ipsum non semper fieri potest. mihi autem placet rationem Latinam sequi, quousque patitur decor. neque enim iam ‘Calypsonem’ dixerim ut ‘Iunonem’, quamquam secutus antiquos C. Caesar utitur hac ratione declinandi; sed auctoritatem consuetudo superauit.

 

 

Tiron et l’histoire de la tachygraphie à Rome

Ennius, Tiron et les autres affranchis

Isidore orig. 1,22 (Suétone frg. 106 Reifferscheid) uulgares notas Ennius [GRFF test. 3] primus mille et centum inuenit. notarum usus erat ut, quidquid pro con{ten}tione [Lindsay : contentione Spevak, qui tamen uertit ‘à l’assemblée’] aut {in} [del. Lindsay, seru. Spevak] iudiciis diceretur, librarii scriberent conplures simul astantes, diuisis inter se partibus, quot quisque uerba et quo ordine exciperet. Romae primus Tullius Tiro [GRFF test. 18] Ciceronis libertus commentus [TU1X : commentatus U2WABCIKLM] est notas, sed tantum praepositionum. (2.) post eum Vipsanius [WX : uipsānius T uirsannius U uipsamnius C uir samnius A2KL : uir sāmius M uiper samnius A1B], Philargius [X Lind. : Filargius rell. codd., Spevak : cf. GRFF p. 570] et Aquila [et ala C : cf. GRFF p. 570-571] libertus Maecenatis [mecenans C : mecenatus A] alius alias addiderunt. deinde Seneca [senecta U1 : senegas C1 : senica AKL : cf. GRFM test. fals. 1], contractu omnium digestoque et aucto numero, opus efficit in quinque milia. notae autem dictae eo, quod uerba uel syllabas praefixis characteribus notent et ad notitiam legentium reuocent; quas qui didicerunt proprie iam notarii appellantur.

[Probus] litt. sing. GL IV 171,4-8 apud ueteres cum usus notarum nullus esset, propter scribendi difficultatem [corr. Mommsen : facultatem codd.], maxime in senatu qui scribendo aderant, ut celeriter dicta comprehenderent, quaedam uerba atque nomina ex communi consensu primis litteris notabant et singulae litterae quid significarent, in promptu erat.

Jérôme chr. a. Abr. 2013 = 4 p. C. (Suétone frg. 105 Reifferscheid) M. Tullius Tiro [GRFF test. 2] Ciceronis libertus, qui primus notas commentus est, in Puteolano praesidio usque ad centesimum annum consenescit.

Augustin doctr. 2,26 ex eo genere [sc. litterarum figurarum] sunt etiam notae, quas qui didicerunt proprie iam notarii appellantur.

Ennius ann. 625 Vahlen2 o multum ante alias infelix littera theta

G. Schmitz, Commentarii notarum Tironianarum, Lipsiae 1893, 116 (cf. H. Breidenbach, Zwei Abhandlungen über die Tironischen Noten, Darmstadt 1900, 31)

 

Sénèque epist. 90,25 quid uerborum notas quibus quamuis citata excipitur oratio et celeritatem linguae manus sequitur? uilissimorum mancipiorum ista commenta sunt: sapientia altius sedet nec manus edocet: animorum magistra est.

Dion Cassius 55,7 τοιοῦτος μὲν ὁ Μαικήνας ἐγένετο, καὶ οὕτω τῷ Αὐγούστῳ ἐχρῆτο· πρῶτός τε κολυμβήθραν θερμοῦ ὕδατος ἐν τῇ πόλει κατεσκεύασε, καὶ πρῶτος σημεῖά τινα γραμμάτων πρὸς τάχος ἐξεῦρε, καὶ αὐτὰ διὰ Ἀκύλου ἀπελευθέρου συχνοὺς ἐξεδίδαξε.

Sénèque apocol. 9,2 is [sc. Ianus pater] multa diserte, quod in foro uiu<eb>at, dixit, quae notarius persequi non potuit et ideo non refero, ne aliis uerbis ponam quae ab illo dicta sunt.

L’emploi de la tachygraphie à l’époque républicaine

Plutarque Cato 23,3 τοῦτον μόνον ὧν Κάτων εἶπε διασῴζεσθαί φασι τὸν λόγον, Κικέρωνος τοῦ ὑπάτου τοὺς διαφέροντας ὀξύτητι τῶν γραφέων σημεῖα προδιδάξαντος, ἐν μικροῖς καὶ βραχέσι τύποις πολλῶν γραμμάτων ἔχοντα δύναμιν, εἶτ’ ἄλλον ἀλλαχόσε τοῦ βουλευτηρίου σποράδην ἐμβαλόντος. οὔπω γὰρ ἤσκουν οὐδ’ ἐκέκτηντο τοὺς καλουμένους σημειογράφους, ἀλλὰ τότε πρῶτον εἰς ἴχνος τι καταστῆναι λέγουσιν.

Suétone Iul. 55,3 pro Quinto Metello non immerito Augustus existimat magis ab actuaris exceptam male subsequentibus uerba dicentis, quam ab ipso editam.

Asconius Mil. p. 42,2-4 Clark: manet autem illa quoque excepta eius oratio. scripsit uero hanc, quam legimus, ita perfecte ut iure prima haberi potest.

Cicéron Att. 13,25,3 (45 a. C.) sed, quaeso, epistula mea ad Varronem ualdene tibi placuit? male mi sit si umquam quicquam tam enitar. ergo {at ego} ne Tironi quidem dictaui, qui totas περιοχὰς persequi solet, sed Spintharo syllabatim.

Quelques distinctions théoriques

[Probus] inst. art. GL IV 118,24-28 sunt nomina, quae ex una littera intelleguntur, ut puta M., et significat Marcus; sunt quae duabus, ul puta Gn., et signiflcat Gnaeus; sunt quae tribus, ut puta Sex., et significat Sextus; sunl quae quattuor, ut puta reip., et significat rei publicae; sunt quae quinque, ut puta trib. p., et signiflcat tribunus plebis.

Paul dig. 37 1,6,2 (Lenel I n° 577) notis scriptae tabulae non continentur edicto, quia notas litteras non esse Pedius libro uicesimo quinto ad edictum scribit.

 

 

Lucrèce et les lettres (elementa)

L’analogie lettres-atomes

Lucrèce 1,196-198
ut potius multis communia corpora rebus
multa putes esse, ut uerbis elementa uidemus,
quam sine principiis ullam rem existere posse.

Lucrèce 1,823-829
quin etiam passim nostris in uersibus ipsis
multa elementa uides multis communia uerbis,
cum tamen inter se uersus ac uerba necessest                            825
confiteare et re et sonitu distare sonanti.
tantum elementa queunt permutato ordine solo;
at rerum quae sunt primordia, plura adhibere
possunt unde queant uariae res quaeque creari.

{Lucrèce 1,907-914}
iamne uides igitur, paulo quod diximus ante,
permagni referre eadem primordia saepe
cum quibus et quali positura contineantur
et quos inter se dent motus accipiantque,                                        910
atque eadem paulo inter se mutata creare
ignes et lignum? quo pacto uerba quoque ipsa
inter se paulo mutatis sunt elementis,
cum ligna atque ignes distincta uoce notemus.

908-910 cf. 1,817-819; 911-914 cf. 1,823-827

{Lucrèce 2,1013-1022}
quin etiam refert nostris in uersibus ipsis
cum quibus et quali sint ordine quaeque locata;
namque eadem caelum mare terras flumina solem                     1015
significant, eadem fruges arbusta animantis;
si non omnia sunt, at multo maxima pars est
consimilis; uerum positura discrepitant res.
sic ipsis in rebus item iam materiai
{interualla uias conexus pondera plagas}                                            1020
concursus motus ordo positura figurae
cum permutantur, mutari res quoque debent.

1013 cf. 1,823; 1014 cum—quali = 1,818; 2,1008; sint—locata = 2,884; 1015-1016 (significant) = 1,820-821 (constituant); 1018 decrepitant res = 6,1105; 1021 = 1,685

{Lucrèce 2,688-699}
quin etiam passim nostris in uersibus ipsis
multa elementa uides multis communia uerbis,
cum tamen inter se uersus ac uerba necesse est                            690
confiteare alia ex aliis constare elementis;
non quo multa parum communis littera currat
aut nulla inter se duo sint ex omnibus isdem,
sed quia non uolgo paria omnibus omnia constant.
sic aliis in rebus item communia multa                                                   695
multarum rerum cum sint, primordia rerum
dissimili tamen inter se consistere summa
possunt; ut merito ex aliis constare feratur
humanum genus et fruges arbustaque laeta.

688-690 = 1,823-825; 692 non—parum = 2,336; 694 = 2,337; 695-696 cf. 1,814-815; 699 fruges—laeta cf. 2,594. 994 al. 

La critique d’Héraclite

Lucrèce 1,675-683
nunc igitur quoniam certissima corpora quaedam
sunt, quae conseruant naturam semper eandem, 
quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant
naturam res et conuertunt corpora sese,
scire licet non esse haec ignea corpora rerum.
nil referret enim quaedam decedere, abire                                           680
atque alia adtribui mutarique ordine quaedam,
si tamen ardoris naturam cuncta tenerent;
ignis enim foret omnimodis quod cumque crearet.

Le modèle de la combinatoire

Aristote gen. et corr. 315b9-15 ἐπεὶ δ’ ᾤοντο [sc. Δημόκριτος καὶ Λεύκιππος] τἀληθὲς ἐν τῷ φαίνεσθαι, ἐναντία δὲ καὶ ἄπειρα τὰ φαινόμενα, τὰ σχήματα ἄπειρα ἐποίησαν, ὥστε ταῖς μεταβολαῖς τοῦ συγκειμένου τὸ αὐτὸ ἐναντίον δοκεῖν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ, καὶ μετακινεῖσθαι μικροῦ ἐμμιγνυμένου καὶ ὅλως ἕτερον φαίνεσθαι ἑνὸς μετακινηθέντος· ἐκ τῶν αὐτῶν γὰρ τραγῳδία καὶ τρυγῳδία [corr. West 1969, Rashed 1994 : κωμῳδία codd.] γίνεται γραμμάτων.

Aristote met. 895b13-19 ταύτας [sc. διαφορὰς] μέντοι τρεῖς εἶναι λέγουσι [sc. Λεύκιππος καὶ Δημόκριτος], σχῆμά τε καὶ τάξιν καὶ θέσιν· διαφέρειν γάρ φασι τὸ ὂν ῥυσμῷ καὶ διαθιγῇ καὶ τροπῇ μόνον· τούτων δὲ ὁ μὲν ῥυσμὸς σχῆμά ἐστιν ἡ δὲ διαθιγὴ τάξις ἡ δὲ τροπὴ θέσις· διαφέρει γὰρ τὸ μὲν Α τοῦ Ν σχήματι τὸ δὲ ΑΝ τοῦ ΝΑ τάξει τὸ δὲ Z τοῦ N θέσει.

  • musique : Censorinus 10,5 ut litterae nostrae, si inter se passim iungantur et non congruenter, saepe nec uerbis nec syllabis copulandis concordabunt
  • mathématiques : Proclus Eucl. 72,1 ὡς γὰρ τῆς ἐγγραμμάτου φωνῆς εἰσιν ἀρχαὶ πρῶται καὶ ἁπλούςταται καὶ ἀδιαίρετοι, αἷς τὸ ὄνομα τῶν στοιχείων ἐπιφημίζομεν, καὶ πᾶσα λέξις ἐκ τούτων ὑφέστηκεν καὶ πᾶς λόγος, οὕτω… ; Boèce arithm. 2,1 ut, quoniam articularis uocis elementa sunt litterae, ab eis est syllabarum progressa coniunctio et in easdem rursus terminatur extremas
  • rhétorique (éléments de la cause) : ps. Augustin rhet. 141,16-18 Halm: quod ex eorum coniunctione [sc. elementorum] quaestiones fiant perinde atque ex coniunctione litterarum nomina et uerba fieri uidemus
  • politique : Augustin ciu. 4,3 nam singulus quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum est ciuitatis et regni
  • physiognomonie: anonyme physiogn. 89 quoniam igitur et signa membrorum et significationes ipsae signorum propemodum expositae atque enumeratae sunt tamquam prima elementa, ut supra diximus, litterarum, nunc concipiamus atque constituamus species aliquas ex pluribus, sicut ex litteris syllabae constituuntur
  • onirocritique : Artémidore 3,66 ὥσπερ δὲ οἱ γραμματικοὶ τῶν στοιχείων ἐπειδὰν τὰς δυνάμεις διδάξωσι τοὺς παῖδας, τότε καὶ ὅπως ὁμοῦ πᾶσι χρῆσθαι δεῖ ὑποτίθενται, οὕτω…
  • astrologie : Manilius 2,755-758
    ut rudibus pueris monstratur littera primum
    per faciem nomenque suum, tum ponitur usus,
    tum coniuncta suis formatur syllaba nodis,
    hinc uerbi structura uenit per membra legendi…

Στοιχεῖον et elementum

Apollonios Dyscole frg. περὶ στοιχείων GG II.3 p. 3 :

  • schol. Vat. DT GG I.3 197,6-11 στοιχεῖα γάρ φαμεν εἶναι κοσμικὰ τέσσαρα, πῦρ, ἀέρα, ὕδωρ καὶ γῆν· καὶ ὃν τρόπον ταῦτα καταλλήλως πλεκόμενα τὰ ἡμέτερα σώματα ὑγιᾶ τε καὶ τέλεια καθίστησιν, οὕτω καὶ τὰ στοιχεῖα ὁμωνύμως ἐκάλεσεν· ὅτε γὰρ κατὰ τάξιν καὶ δεόντως γράφεται, τότε τὴν ἐναρμόνιον φωνὴν ἀποτελεῖ· στοιχεῖον γὰρ ἡ ἀπὸ τῶν γραμμάτων καὶ λέξεων ἀποτελουμένη ἐκφώνησις.
  • Priscien GL II 6,14-16 literas autem etiam elementorum uocabulo nuncupauerunt [sc. antiqui] ad similitudinem mundi elementorum: sicut enim ilia coeuntia omne perficiunt corpus, sic etiam haec coniuncta literalem uocem quasi corpus aliquod componunt uel magis uere corpus.

P. Osl. 2.13, col. III 38-45
κα[τὰ] τ̣ὸ̣ν δὴ λόγον κ̣αὶ τοῦ
[σύ]μπα<ν>τος κόσμου σ̣το[ι]-
[χεῖ]α ἀπέφηναν [ο]ἱ [σοφοὶ]
[τὰ] πρῶτα καὶ [τὰ] ἀς(ύ)ν- 
[θε]τα ἐξ ὧν τὰ ὅλα δ[ο]-
κ̣ε̣ῖ̣ συνεστάναι καὶ
εἰ[ς] αὐτὰ τὴν ἀνάλυσιν
ἀναλαμβάνειν.

Quintilien inst. 1,1,26 sed quod in litteris obest in syllabis non nocebit. non excludo autem id quod est notum irritandae ad discendum infantiae gratia, eburneas etiam litterarum formas in lusum offerre, uel si quid aliud quo magis illa aetas gaudeat inueniri potest quod tractare intueri nominare iucundum sit.

Sénèque epist. 94,51 pueri ad praescriptum discunt; digiti illorum tenentur et aliena manu per litterarum simulacra ducuntur, deinde imitari iubentur proposita et ad illa reformare chirographum: sic animus noster, dum eruditur ad praescriptum, iuuatur.

Abécédaire de Marsiliana (VIIᵉ s. a.C.) (https://fr.wikipedia.org/wiki/Tablette_de_Marsiliana)

 

Lucrèce 1,80-82
illud in his rebus uereor, ne forte rearis
impia te rationis inire elementa uiamque
indugredi sceleris.

  • Horace sat. 1,1,24-26
    … quamquam ridentem dicere uerum
    quid uetat? ut pueris olim dant crustula blandi
    doctores, elementa uelint ut discere prima
  • Horace epist. 1,20,17-18
    hoc quoque te manet, ut pueros elementa docentem
    occupet extremis in uicis balba senectus.
  • Sénèque ben. 3,34,1 et praeceptoris mei, quod institutis liberalibus profeci; ipsos tamen, qui tradiderunt illa, transcendimus, utique eos, qui prima elementa docuerunt, et quamuis sine illis nemo quicquam adsequi posset, non tamen, quantumcumque quis adsecutus est, infra illos est.
  • Tacite dial. 30,1 transeo prima discentium elementa, in quibus et ipsis parum laboratur: nec in auctoribus cognoscendis nec in euoluenda antiquitate nec in notitiam uel rerum uel hominum uel temporum satis operae insumitur.
  • Suétone Caes. 56,6 extant et ad Ciceronem, item ad familiares domesticis de rebus, in quibus, si qua occultius perferenda erant, per notas scripsit, id est sic structo litterarum ordine, ut nullum uerbum effici posset: quae si qui inuestigare et persequi uelit, quartam elementorum litteram, id est D pro A et perinde reliquas commutet.

Cicéron acad. 1,26 ergo illa initia et ut e Graeco uertam elementa dicuntur; e quibus aer et ignis mouendi uim habent et efficiendi, reliquae partes accipiendi et quasi patiendi, aquam dico et terram.

Lucilius 785-790 Marx
cum ceteris reus una tradetur Lupo.
non aderit: ἀρχαῖς hominem et stoechiis simul
priuabi<t>, igni cum et aqua interdixerit.
duo habet stoechia, adfuerit anima et corpore
(γῆ corpus, anima est πνεῦμα): posterioribus
stoechiis, si id maluerit, priuabit tamen.

Varron ling. 10,55 neque enim si natura ab uno ad duo peruenit, i<d>circo non potest amplius esse in docendo posterius, ut inde incipias, ut quid sit prius ostendas. itaque et hi qui de omni natura disputant atque ideo uocantur physici, tamen ex his ab uniuersa natura profecti retro quae essent principia mundi ostendunt. oratio cum ex litteris constat, tamen eam grammatici de litteris ostenderunt.

Varron ling. 6,39 Democritus, E<pi>curus, item alii qui infinita principia dixerunt, quae unde sint non dicunt, sed cuiusmodi sint, tamen faciunt magnum: quae ex {h}is constant in mundo, ostendunt. quare si etymologus principia uerborum postulet mille, de quibus ratio ab se non poscatur, et reliqua ostendat, quod non postulat, tamen immanem uerborum expediat numerum.

Analyses phonétiques chez Cicéron et César

Cicéron

Cicéron nat. deor. 2,149 primum enim a pulmonibus arteria usque ad os intimum pertinet, per quam uox principium a mente ducens percipitur et funditur. deinde in ore sita lingua est finita dentibus; ea uocem inmoderate profusam fingit et terminat atque sonos uocis distinctos et pressos efficit, cum et dentes et alias partes pellit oris.

Cicéron nat. deor. 2,93 hic ego non mirer esse quemquam qui sibi persuadeat corpora quaedam solida atque indiuidua ui et grauitate ferri mundumque effici ornatissimum et pulcherrimum ex eorum corporum concursione fortuita? hoc qui existimat fieri potuisse, non intellego cur non idem putet, si innumerabiles unius et uiginti formae litterarum uel aureae uel qualeslibet aliquo coiciantur, posse ex is in terram excussis annales Enni ut deinceps legi possint effici; quod nescio an ne in uno quidem uersu possit tantum ualere fortuna.

Cicéron GRFF 3a ap. Vel. Long. GL VII 54,16-17 = § 5.1 Di Napoli: in plerisque Cicero uidetur auditu emensus scriptionem, qui et Aiiace<m> [corr. Vrsinus ed. pr.] et Maiiam per duo I{i} [corr. Keil] scribenda existimauit.

Cicéron GRFF 3 ap. Quint. inst. 1,4,11 sciat [sc. grammaticus] etiam Ciceroni placuisse aiio Maiiamque geminata I scribere; quod si est, etiam iungetur ut consonans.

César

La notation du i intervocalique

César GRFF 15 = anal. fr. 2 Garcea ap. Prisc. GL II 14,10-14 unde Pompeiii quoque genetiuum per tria I scribebant, quorum duo superiora loco consonantium accipiebant, ut si dicas Pompelli; nam tribus I iunctis qualis possit syllaba pronuntiari? quod Caesari doctissimo artis grammaticae placitum a Victore [Victorino Bondam 1759: 307, Garcea] quoque in arte grammatica de syllabis comprobatur.

Caesellius Vindex (?) ap. Cassiod. orth. GL VII 206,6-15 = § 10.69-70, 73-76 Stoppacci: Pompeiius Tarpeiius et eiius per duo II scribenda sunt et propter sonum (plenius enim sonant) et propter metra: numquam enim longa fiet syllaba, nisi per I geminum scribatur. […] quidam huius Pompei Tarpei, hi Pompei Tarpei, his Pompeis Tarpeis per unum I scribunt; nonnulli pusillo diligentiores alteram I his addunt: ego quoque tertiam addendam praecipio: si enim, ut docui, nominatiuus duo II habet pro duabus consonantibus, haec perire nulla declinatione possunt, quae tamen omnimodis modernus usus excludit.

Charisius p. 98,17-99,19 Barwick: Lucilius Aemilius et cetera nomina quae ante V habent I duplici I genetiuo singulari finiri debent, ut necesse sit aduersus obseruationem nominum nominatiuo non minorem fieri genetiuum; idque Varro [GRFF 252 = 120 Goetz–Schoell] tradens adiecit uocatiuum quoque singularem talium nominum per duplex I scribi debere, sed propter differentiam casuum corrumpi. Lucilius tamen et per unum I genetiuum scribi posse existimat, ait [Lucil. 1294-1295 Marx] enim
                  seruandi numeri et uersus faciendi,
      nos Caeli Numeri numerum ut seruemus modumque.
numquam enim hoc intulisset, nisi et Caelium et Numerium per II, <huius Caelii> huius Numerii, faciendum crederet, denique et in libro VIIII sic ait [Lucil. 362-363 Marx],
                   porro hoc si filius Luci
     
fecerit, I solum, ut Corneli Cornificique,
et paulo post [Lucil. 366 Marx]
      pupilli pueri Lucili, hoc unius fiet.
et Plinius [dub. serm. frg. 37 Mazzarino2 = 16 Della Casa] quoque dubii sermonis V adicit esse quidem rationem per duo I scribendi, sed multa iam consuetudine superari. Varro enim opinionem de uocatiuo casu traditam infirmat, quod hic pius huius pii in uocatiuo pii faciat. adeo enim {non} semper uocatiuus casus eandem scripturam patitur quam genetiuus.

Le « son intermédiaire » (sonus medius)

Cornutus GRFM 9 ap. Cassiod. GL VII 150,10-17 = § 1.49-52 Stoppacci: lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et siqua similia sunt, quomodo scribi debent? quaesitum est. Terentius Varro [GRFF 269 = 68 Goetz–Schoell] tradidit Caesarem [Caes. GRFF test. 5 = anal. fr. 5 Garcea] per I eiusmodi uerba solitum esse enuntiare et scribere: inde propter auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam. sed ego in antiquiorum multo libris, quam Gaius Caesar est, per V pleraque scripta inuenio, <ut> optumus, intumus, pulcherrumus, lubido, dicundum, faciundum, maxume, monumentum, contumelia, minume. melius tamen est et ad enuntiandum et ad scribendum I litteram pro V ponere, in quod iam consuetudo inclinauit.

Quintilien inst. 1,7,21 iam optimus maximus, ut mediam I litteram, quae ueteribus V fuerat, acciperent, C. primum Caesaris {in}scriptione [corr. Funaioli 1808: 383 : inscriptione BH, Cousin cum pler. edd. : in scriptione Colson 1924: 98-99 dub. : instructione A] traditur factum.

Vélius Longus GL VII 67,3-5 = § 8.1.1 Di Napoli: uarie etiam scriptitatum est mancupium aucupium manubiae, siquidem C. Caesar per I scripsit, ut apparet ex titulis ipsius, at Augustus {I} per V, ut testes sunt eius inscriptiones.

Marius Victorinus GL VI 9,1-6 = § 4.5-6 Mariotti: Licinius Caluus [Calv. GRFF p. 440 = ORF 37] Q littera non est usus. «consultum senati» ipse scripsit, et ad C. Caesarem [Calv. ELM II n° 187 fr. 4] «senatus consultum». idem «optimus maximus» scripsit, non ut nos per V litteram. diuus Augustus [Augustus GRFF test. 6 = ELM II n° 151 fr. 108l] genetiuo casu «huius domos meae» per O, non ut nos per V litteram scripsit. Messala [Messalla GRFF p. 427 = ORF 26], Brutus [Brut. GRFF p. 439 = ORF 33], Agrippa [Vipsan. Agrippa GRFF test. 1] pro sumus simus.

Les semiuocales

César GRFF 13 = anal. fr. 6 Garcea ap. [Prob.] GL IV 50,19-28: nunc quaeritur de consonantibus, quare in duas partes diuidantur, hoc est in semiuocales et mutas. hac de causa, quoniam semiuocales maiorem potestatem habent quam mutae. nam cum omnes artis latores, praecipueque Caesar, propter rationem metricam et structurarum qualitates singularum litterarum sonos ponderarent, hac ratione semiuocales mutis praeferendas iudicauerunt, quod semiuocales geminatae ad sonum uocalibus occurrunt, hoc est ut syllabam facere possint, ut puta fla ars mons iners et cetera talia; at uero mutae geminatae, si uocalibus occurrant, nec syllabam nec sonum scilicet facere possint. quis enim B C D K P Q T G geminatas uocalibus misceat et sonum syllabae potest audire ?

Pompée GL V 199,10-19 multi dicunt, utrum lac dicamus an lact. et re uera si quaeras, hoc rite facit nec aliud. nam si dixeris lac, erit genetiuus lacis, quem ad modum allec allecis. lectum est hoc saepius, praecipue apud Varronem [GRFF 273 = 119 Goetz & Schoell]. ille dicit : lac non debemus dicere, sed lact. sed dixit Caesar [GRFF 14 = anal. fr. 7 Garcea] contra ipsum rem ualentissimam, nullum nomen duabus mutis terminari. C autem et T duae mutae sunt. ergo exclusi sumus ab illa regula. superest ut sequamur regulam Plauti, lacte ut dicamus : habemus in Baccidibus [Plaut. Bacch. 1143]
      sicut lacte lactis simile.
et quidem dixi has rationes. scire autem debes quod hodie illud sequimur, quod dixit Vergilius, lac, et remansit illa consuetudo.

Sénèque apocol. 13

(1.) delectabatur laudibus suis Claudius et cupiebat diutius spectare. inicit illi manum Talthybius deorum {nuntius} et trahit capite obuoluto, ne quis eum possit agnoscere, per campum Martium, et inter Tiberim et uiam Tectam descendit ad inferos. (2.) antecesserat iam compendiaria Narcissus libertus ad patronum excipiendum, et uenienti nitidus, ut erat a balineo, occurrit et ait: “quid di ad homines?” “celerius! – inquit Mercurius – et uenire nos nuntia”. (3.) dicto citius Narcissus euolat. omnia procliuia sunt, facile descenditur. itaque quamuis podagricus esset, momento temporis peruenit ad ianuam Ditis, ubi iacebat Cerberus uel, ut ait Horatius,
     «belua centiceps» [carm. 2,13,34].
pusillum perturbatur – subalbam canem in deliciis habere adsueuerat – ut illum uidit canem nigrum, uillosum, sane non quem uelis tibi in tenebris occurrere, et magna uoce “Claudius – inquit – ueniet.” (4.) cum plausu procedunt cantantes “εὑρήκαμεν συγχαίρωμεν”. hic erat C. Silius consul designatus, Iuncus praetorius, Sex. Traulus, M. Heluius, Trogus, Cotta, Vettius Valens, Fabius, equ<it>es R., quos Narcissus duci iusserat. medius erat in hac cantantium turba Mnester pantomimus, quem Claudius decoris causa minorem fecerat. (5.) ad Messalinam – cito rumor percrebuit Claudium uenisse – conuolant primi omnium liberti Polybius, Myron, Harpocras, Ampheus †pherona otus†, quos Claudius omnes, necubi imparatus esset, praemiserat. deinde praefecti duo Iustus Catonius et Rufrius Pollio. deinde amici Saturninus Lusius et Pedo Pompeius et Lupus et Celer Asinius consulares. nouissime fratris filia, sororis filia, generi, soceri, socrus, omnes plane consanguinei. et agmine facto Claudio occurrunt. (6.) quos cum uidisset Claudius, exclamat “πάντα φίλων πλήρη! quomodo huc uenistis uos?” tum Pedo Pompeius: “quid dicis, homo crudelissime? quaeris quomodo? quis enim nos alius huc misit quam tu, omnium amicorum interfector? in ius eamus: ego tibi hic s{t}ellas ostendam.”

13,2: cf. Souda s.v. Σαλούστιος φιλόσοφος (Σ 63) τῷ δὲ Παμπρεπίῳ μέγιστον ἤδη δυναμένῳ ἐντυχών, ἐπειδὴ ἐκεῖνος ὡραϊζόμενος, τί θεοὶ πρὸς ἀνθρώπους, ἔφη [sc. Σαλούστιος]• τίς δέ, ἔφη, οὐκ οἶδεν, ὡς οὔτ’ ἐγὼ πώποτε θεὸς ἐγενόμην οὔτε σὺ ἄνθρωπος.
13,4: cf. apocol. 4,2 χαίροντας, εὐφημοῦντας ἐκπέμπειν δόμων.
13,6: cf. Talès (frg. A 22 Diels–Kranz), Héraclite (test. 1,7 Diano), Diogène cynique (ap. Diog. Laër. 6,37), Épictète diss. 3,24,11 πάντα δὲ φίλων μεστά, πρῶτα μὲν θεῶν, εἶτα καὶ ἀνθρώπων φύσει πρὸς ἀλλήλους ᾠκειωμένων

Le topos de la νέκυια

apocol. 13,3 cf. Virgile Aen. 6,125-129
… sate sanguine diuum,
Tros Anchisiade, facilis descensus Auerno:
noctes atque dies patet atri ianua Ditis;
sed reuocare gradum superasque euadere ad auras,
hoc opus, hic labor est.

apocol. 13,4 cf. Virgile Aen. 6,426-427
continuo auditae uoces uagitus et ingens
infantumque animae flentes, in limine primo…

La polémique contre les cultes à mystères

Sénèque phil. frg. 69 Vottero ap. Aug. ciu. 6,10,2 iam illa quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat [sc. Seneca] et intrepide omnino coarguit, quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum, mox autem inuentum magno esse gaudio derisisset, cum perditio eius inuentioque fingatur, dolor tamen ille atque laetitia ab eis, qui nihil perdiderunt nihilque inuenerunt, ueraciter exprimatur: « huic tamen – inquit – furori certum tempus est; tolerabile est semel anno insanire ».

L’εἰδωλοποιία et l’usage rhétorique des images funèbres

Cicéron top. 45 in hoc genere oratoribus et philosophis concessum est, ut muta etiam loquantur, ut mortui ab inferis excitentur.

Quintilien inst. 9,2,31 deducere deos in hoc genere dicendi et inferos excitare concessum est.

Aquila Romanus rhet. 3 p. 23,23-25 Halm cum […] defunctos aliquos quasi excitamus ab inferis et in conspectu iudicis collocantes oratione hos circumdamus.

Le discours d’Helvius Mancia in L. Scribonium Libonem

Helvius Mancia n° 71 frg. 1 Malcovati ap. Val. Max. 6,2,8 non mentiris, Pompei: uenio enim ab inferis, in L. Libonem accusator uenio. sed dum illic moror, uidi cruentum Cn. Domitium Ahenobarbum deflentem, quod summo genere natus, integerrimae uitae, amantissimus patriae, in ipso iuuentae flore tuo iussu esset occisus; uidi pari claritate conspicuum <M.> Brutum ferro laceratum, querentem id sibi prius perfidia, deinde etiam crudelitate tua accidisse; uidi Cn. Carbonem acerrimum pueritiae tuae bonorumque patris tui defensorem in tertio consulatu catenis, quas tu ei inici iusseras, uinctum, obtestantem se aduersus omne fas ac nefas, cum in summo esset imperio, a te equite Romano trucidatum. uidi eodem habitu et quiritatu praetorium uirum Perpennam saeuitiam tuam execrantem, omnesque eos una uoce indignantes, quod indemnati sub te adulescentulo carnifice occidissent.

Le discours de Galba pour son acclamation

Suétone Galba 10,1 igitur cum quasi manumissioni uacaturus conscendisset tribunal, propositis ante se damnatorum occisorumque a Nerone quam plurimis imaginibus et astante nobili puero, quem exulantem e proxima Baliari insula ob id ipsum acciuerat, deplorauit temporum statum consalutatusque imperator legatum se senatus ac populi R. professus est.

Calques et composés chez Lucrèce

Calques et néologismes

Lucrèce 3,18-22
apparet diuum numen sedesque quietae,
quas neque concutiunt uenti nec nubila nimbis
aspergunt neque nix acri concreta pruina                                              20
cana cadens uiolat semper<que> innubilus aether
integit et large diffuso lumine ridet.

Od. 6,42-45
…              φασὶ θεῶν ἕδος ἀσφαλὲς αἰεὶ
ἔμμεναι· οὔτ’ ἀνέμοισι τινάσσεται οὔτε ποτ’ ὄμβρῳ
δεύεται οὔτε χιὼν ἐπιπίλναται, ἀλλὰ μάλ’ αἴθρη
πέπταται ἀννέφελος, λευκὴ δ’ ἐπιδέδρομεν αἴγλη.

Lucrèce 2,1080-1083
…              in primis animalibus indice mente 
inuenies sic montiuagum genus esse ferarum,
sic hominum geminam prolem, sic denique mutas
squamigerum pecudes et corpora cuncta uolantum.

Cicéron Tusc. 5,79 bestiae non frigus, non famem, non montiuagos atque siluestris cursus lustrationesque patiuntur?

Empédocle P. Strasb. gr. Inv. 1665–1666 a (ii) 24-28 Martin–Primavesi
π]ρῶτον μὲν ξύνοδόν τε διάπτυξίν τ̣⌊ε γενέθλης,
ὅ̣σ̣[σ]α τε νῦν ἔτι λοιπὰ πέλει τούτοιο τ[όκοιο,                                       25
τοῦ̣το μὲν [ἂν] θηρῶν ὀριπλάγκτων ἀγ̣[ρότερ’ εἴδη,
τοῦτο δ᾽ ἀν᾽ ἀ[νθρώ]πω̣ν δίδυμον φύμα, [τοῦτο δ᾽ ἀν᾽ ἀνθέων
ῥιζοφόρων γέ̣ννημα καὶ ἀμπελοβάμ[ονα βότρυν.

Lucrèce 5,745
altitonans Volturnus et Auster fulmine pollens

Ennius ann. 554 Skutsch contremuit templum magnum Iouis altitonantis

Cicéron carm. frg. 3,36 Blänsdorf
nam pater altitonans stellanti nixus Olympo

Les composés en latin littéraire archaïque

Plaute curc. 116-117 uinipollens … semisomnae

Pacuvius trag. 408 Ribbeck3 = frg. 238 Schierl : Nerei repandirostrum incuruiceruicum pecus

Cicéron Arat. 34,121-122 leuipes … horrificos; Arat. Prog. 4,10-11 mollipedesque … umiferum.

Lucrèce 5,789 quadripedum membris et corpore pennipotentum

Lucrèce 5,864-867
at leuisomna canum fido cum pectore corda,
et genus omne quod est ueterino semine partum
lanigeraeque simul pecudes et bucera saecla
omnia sunt hominum tutelae tradita, Memmi.

866 cf. Accius praet. 20 Ribbeck3 = 654 Dangel pecus lanigerum eximia pulchritudine ; Lucrèce 2,661 lanigerae pecudes et equorum duellica proles

867 cf. Pacuvius trag. 330 Ribbeck3 = frg. 243,4 Schierl : neque eius gnati parui, qui tibi in tutelam est traditus

Lucrèce 1,3
quae mare nauigerum, quae terras frugiferentis

Ennius ann. 510 Skutsch : terrai frugiferai
carm. Marc. frg. 1,6 Morel ap. Liv. 25,12,6 in pontum magnum ex terra frugifera

Lucrèce 1,1

Aeneadum genetrix, hominum diuomque uoluptas

Il. 1,544 τὴν δ’ ἠμείβετ’ ἔπειτα πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε 
Ennius ann. 592 Skutsch : pater diuomque hominumque

Ennius ann. 58 Skutsch : te… precor, Venus, te genetrix patris nostri

L’influence de la tradition grecque

Lucrèce 5,457-459
…        ideo per rara foramina terrae
partibus erumpens primus se sustulit aether
ignifer et multos secum leuis abstulit ignis.

Lucrèce 5,498
inde mare, inde aer, inde aether ignifer ipse

Lucrèce 6,379
hoc est igniferi naturam fulminis ipsam
perspicere .

cf. Pindare N. 10,71 Ζεὺς δ' ἐπ' Ἴδᾳ πυρφόρον πλᾶξε ψολόεντα κεραυνόν ; Eschyle Sept. 444-445 τὸν πυρφόρον | ἥξειν κεραυνόν ; Sophocle O.C. 1658-1659  πυρφόρος θεοῦ | κεραυνὸς ; Phil. 1198 πυρφόρος ἀστεροπητὴς

Lucrèce 4,180 = 4,909
suauidicis potius quam multis uersibus edam

cf. Hésiode th. 965-966 ἡδυέπειαι | Μοῦσαι Ὀλυμπιάδες

Lucrèce 1,945-946
uolui tibi suauiloquenti
carmine Pierio rationem exponere nostra

cf. Ennius ann. 304-305 Skutsch : additur orator Cornelius suauiloquenti | ore Cethegus Marcus Tuditano collega

Lucrèce 1,929-930 = 4,4-5 
insignemque meo capiti petere inde coronam,
unde prius nulli uelarint tempora Musae

cf. Méléagre AP 4,1,57-58 ἀλλὰ φίλοις μὲν ἐμοῖσι φέρω χάριν· ἔστι δὲ μύσταις | κοινὸς ὁ τῶν Μουσέων ἡδυεπὴς στέφανος

Calques de mots préfixés

Lucrèce 2,739-745
in quae corpora si nullus tibi forte uidetur
posse animi iniectus fieri, procul auius erras.                                               740
nam cum caecigeni, solis qui lumina numquam
dispexere, tamen cognoscant corpora tactu
ex ineunte aeuo nullo coniuncta colore,
scire licet nostrae quoque menti corpora posse
uorti in notitiam nullo circumlita fuco.                                                        745

Lucrèce 2,1040-1047
desine quapropter nouitate exterritus ipsa                                                    1040
expuere ex animo rationem, sed magis acri
iudicio perpende, et si tibi uera uidentur,
dede manus, aut, si falsum est, accingere contra.
quaerit enim rationem animus, cum summa loci sit
infinita foris haec extra moenia mundi,                                                        1045
quid sit ibi porro, quo prospicere usque uelit mens
atque animi iniectus [Marullus : tactus codd.] liber quo peruolet ipse.

Lucrèce 1,66-77
primum Graius homo mortalis tendere contra
est oculos ausus primusque obsistere contra,
quem neque fama deum nec fulmina nec minitanti
murmure compressit caelum, sed eo magis acrem
inritat animi uirtutem effringere ut arta                                                        70
naturae primus portarum claustra cupiret.
ergo uiuida uis animi peruicit et extra
processit longe flammantia moenia mundi
atque omne immensum peragrauit mente animoque.
unde refert nobis uictor quid possit oriri,                                                     75
quid nequeat, finita potestas denique cuique
quanam sit ratione atque alte terminus haerens.

Il. 17,166-168 ἀλλὰ σύ γ' Αἴαντος μεγαλήτορος οὐκ ἐτάλασσας | στήμεναι ἄντα κατ' ὄσσε ἰδὼν δηΐων ἐν ἀϋτῇ, | οὐδ' ἰθὺς μαχέσασθαι, ἐπεὶ σέο φέρτερός ἐστι.

v. 66 cf. Ennius ann.164 Skutsch nauus repertus homō, Graio patre, Graius homō, rex.

v. 70-71 cf. Ennius ann. 225-226 Skutsch postquam Discordia taetra | belli ferratos postes portasque refregit.

cf. aussi Lucrèce 5,1-2 quis potis est dignum pollenti pectore carmen | condere pro rerum maiestate hisque repertis ? ≈ Ennius ann. 164 Skutsch quis potis ingentis oras euoluere belli.

Lucrèce 1,144-145
clara tuae possim praepandere lumina menti,
res quibus occultas penitus conuisere possis

Épicure ep. Hdt. 38 38 ταῦτα δὲ διαλαβόντας συνορᾶν {δεῖ} ἤδη περὶ τῶν ἀδήλων. πρῶτον μὲν ὅτι οὐδὲν γίνεται ἐκ τοῦ μὴ ὄντος.

Lucrèce 1,996-997
…                                     suppeditantur
ex infinito cita corpora materiai

Épicure ep. Hdt. 73 τοὺς κόσμους… γεγονέναι ἀπὸ τοῦ ἀπείρου

 

 

 

Métaphores nécessaires et métaphores inutiles

Philodème rhet. 4 1,175 Sudhaus πᾶσα τέχνη φων[ὴ̣]ν οὐ δύναται προ[ίεσ]θαι στερ[η]θεῖσα τῆς ἐκ τῶν μεταφορῶν εὐχρησ[τίας].

Diogène Laêrce 10,13 (test. p. 88,1-4Usener) κέχρηται δὲ λέξει κυρίᾳ κατὰ τῶν πραγμάτων, ἣν ὅτι ἰδιωτάτη ἐστίν, Ἀριστοφάνης ὁ γραμματικὸς [frg. 404 Slater] αἰτιᾶται. σαφὴς δ’ ἦν οὕτως, ὡς καὶ ἐν τῷ Περὶ ῥητορικῆς ἀξιοῖ μηδὲν ἄλλο ἢ σαφήνειαν ἀπαιτεῖν.

Tryphon trop. III 193,4-7 Spengel διαφέρει δὲ μεταφορὰ καὶ κατάχρησις, ὅτι ἡ μὲν μεταφορὰ ἀπὸ κατωνομασμένου ἐπὶ κατωνομασμένον γίνεται, ἡ δὲ κατάχρησις ἀπὸ κατονομαζομένου ἐπὶ ἀκατονόμαστον.

Cicéron de orat. 3,155 tertius ille modus transferendi uerbi late patet, quem necessitas genuit inopia coacta et angustiis, post autem iucunditas delectatioque celebrauit. nam ut uestis frigoris depellendi causa reperta primo, post adhiberi coepta est ad ornatum etiam corporis et dignitatem, sic uerbi translatio instituta est inopiae causa, frequentata delectationis. nam gemmare uitis, luxuriem esse in herbis, laetas segetes etiam rustici dicunt. quod enim declarari uix uerbo proprio potest, id translato cum est dictum, inlustrat id, quod intellegi uolumus, eius rei, quam alieno uerbo posuimus, similitudo.

Épicure nat. 28 frg. 13 col. 5,3-12 sup. Sedley πάνυ γὰρ οἶμαι σε πολλὰ ἂν ἔχειν προε[ν]έγκασθαι ἃ ἐθεώ̣ρεις γελοίως [π]ώ[ς] τ̣ι[να]ς̣ ἐγδεξαμένους̣ καὶ π̣[άν]τ[α] μᾶλλον ἢ τὸ νοούμενον κατὰ τὰς λέξεις, οὐκ ἔξω τῶν ἰθισμένων λέξεων ἡμῶν χρω̣μένων οὐδὲ μετατιθἐντων ὀνόματα ἐπὶ τῶν φανε[ρ]ῶν.

Épicure nat. 28 frg. 13 col. 2.3 inf.-3.2 sup. Sedley … δὲ κ[αὶ ἄ]νευ̣ τῆς [τινω]ν ἐθισμ̣[ῶν συ]ν̣οικειώ[σεως ἐ]πιφέρω̣[ν τότε ἔτ]υχες, [μὴ] δῆλον ποιώιης τὸ πάντα φθόγγον ἐπιφέρο̣ντα δοξάζειν τόδε τι κα̣[ὶ] τὴν τῶν ὀνομάτ[ω]ν κα[ὶ π]ραγμάτω̣[ν ἀ]δι[αλ]η̣ψία[ν ὁρ]ῶν περ[ιν]οώιης.

La quatrième substance de l’âme

Lucrèce 3,328-344
nec tamen haec sat sunt ad sensum cuncta creandum,
nil horum quoniam recipit mens posse creare
sensiferos motus et mens quaecumque uolutat.                                            240
quarta quoque his igitur quaedam natura necessest
adtribuatur; east omnino nominis expers,
qua neque mobilius quicquam neque tenuius extat
nec magis e paruis et leuibus ex elementis.

Plutarque adv. Col. 1118 e: τὸ γὰρ ᾧ κρίνει [sc. ἡ ψυχή] καὶ μνημονεύει καὶ φιλεῖ καὶ μισεῖ, καὶ ὅλως τὸ φρόνιμον καὶ λογιστικὸν ἔκ τινός φασιν ‘ἀκατονομάστου’ ποιότητος ἐπιγίνεσθαι. […] φαίνεται γὰρ οὐ φαῦλον οὐδὲ ῥᾴδιον οὐδὲ τοῦ τυχόντος εἶναι καταμαθεῖν.

L’“harmonie” de l’âme

Lucrèce 3,130-135
quapropter quoniam est animi natura reperta                                               130
atque animae quasi pars hominis, redde harmoniai
nomen, ad organicos alto delatum Heliconi,
siue aliunde ipsi porro traxere et in illam
transtulerunt, proprio quae tum res nomine egebat.
quidquid id est, habeant.

L’aimant

Lucrèce 6,906-909
quod superest, agere incipiam quo foedere fiat
naturae, lapis hic ut ferrum ducere possit,
quem Magneta uocant patrio de nomine Grai,
Magnetum quia sit patriis in finibus ortus.

La terre mère

Lucrèce 2,991-998
denique caelesti sumus omnes semine oriundi;
omnibus ille idem pater est, unde alma liquentis
umoris guttas mater cum terra recepit,
feta parit nitidas fruges arbustaque laeta
et genus humanum, parit omnia saecla ferarum,                                           995
pabula cum praebet, quibus omnes corpora pascunt
et dulcem ducunt uitam prolemque propagant;
quapropter merito maternum nomen adepta est.

Euripide frg. 839 Kannicht
Γαῖα μεγίστη καὶ Διὸς Αἰθήρ,
ὁ μὲν ἀνθρώπων καὶ θεῶν γενέτωρ,
ἡ δ᾿ ὑγροβόλους σταγόνας νοτίας
παραδεξαμένη τίκτει θνητούς,
τίκτει βοτάνην φῦλά τε θηρῶν,             5
ὅθεν οὐκ ἀδίκως
     μήτηρ πάντων νενόμισται.
χωρεῖ δ᾿ ὀπίσω
τὰ μὲν ἐκ γαίας φύντ᾿ εἰς γαῖαν,
τὰ δ᾿ ἀπ᾿ αἰθερίου βλαστόντα γονῆς       10
εἰς οὐράνιον πάλιν ἦλθε πόλον·
θνῄσκει δ᾿ οὐδὲν τῶν γιγνομένων,
διακρινόμενον δ᾿ ἄλλο πρὸς ἄλλου
     μορφὴν ἑτέραν ἀπέδειξεν.

Vitruve 8 praef. 1 Euripides, auditor Anaxagorae, quem philosophum Athenienses scaenicum appellauerunt, aera et terram, eamque e caelestium imbrium conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium animalium in mundo procreauisse, et quae ex ea essent prognata, cum dissoluerentur temporum necessitate coacta, in eandem redire, quaeque de aere nascerentur, item in caeli regiones reuerti neque interitiones recipere et dissolutione mutata in eam recidere, in qua ante fuerant, proprietatem.

Lucrèce 5,795-796
linquitur ut merito maternum nomen adepta
terra sit, e terra quoniam sunt cuncta creata.

Lucrèce 5,821-825
quare etiam atque etiam maternum nomen adepta
terra tenet merito, quoniam genus ipsa creauit
humanum atque animal prope certo tempore fudit
omne quod in magnis bacchatur montibu’ passim,
aeriasque simul uolucres uariantibu’ formis.                                                825

Lucrèce 5,318-323
denique iam tuere hoc circum supraque quod omnem
continet amplexu terram: si procreat ex se
omnia, quod quidam memorant, recipitque perempta,                         320
totum natiuo ac mortali corpore constat;
nam quodcumque alias ex se res auget alitque,
deminui debet, recreari, cum recipit res.

Pacuvius trag. 86-87 R3 = frg. 79.1-2 Schierl
hoc uide, circum supraque quod complexu continet
terram.

Pacuvius trag. 90-92 R3 = frg. 80 Schierl ap. Cic. diu. 1,31
ut ille Pacuuianus, qui in Chryse physicus  inducitur, minime naturam rerum cognosse uideatur : […]
quidquid est hoc, omnia animat, format alit auget creat
sepelit recipitque in sese omnia, omniumque idem est pater,
indidemque eadem aeque oriuntur de integro atque eodem occidunt.

Pacuvius trag. 93 R3 = frg. 81 Schierl
mater est terra, ea parit corpus, animam aether adiugat.

Lucrèce 2,655-660
hic siquis mare Neptunum Cereremque uocare                                            655
constituet fruges et Bacchi nomine abuti
mauolt quam laticis proprium proferre uocamen,
concedamus ut hic terrarum dictitet orbem
esse deum matrem, dum uera re tamen ipse
religione animum turpi contingere parcat.                                                   660

rhet. Her. 4,45 abusio est, quae uerbo simili et propinquo pro certo et proprio abutitur.

Lucrèce 3,221 Bacchi cum flos euanuit
Lucrèce 2,472 Neptuni corpus acerbum 

 

 

 

 

Épicure et Lucrèce sur les tropes

Cicéron fin. 2,48 hanc se tuus Epicurus [frg. 69 Usener] omnino ignorare dicit quam aut qualem esse uelint qui honestate summum bonum metiantur. si enim ad honestatem omnia referant neque in ea uoluptatem dicant inesse, ait eos uoce inani sonare (his enim ipsis uerbis utitur [cf. Hdt. 37 κενοὺς φθόγγους]) neque intellegere nec uidere sub hanc uocem honestatis quae sit subicienda sententia. ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum quod est populari fama gloriosum. “quod – inquit – quamquam uoluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter uoluptatem”.

Le lexique des atomes

Lucilius 753 Marx = 28,15 Charpin
eidola atque atomus uincere Epicuri uolam

Amafinius PhRFr1 ap. Cic. ac. 1,6 iam uero physica, si Epicurum id est si Democritum probarem, possem scribere ita plane ut Amafinius. quid est enim magnum, cum causas rerum efficientium sustuleris, de corpusculorum (ita enim appellat atomos) concursione fortuita loqui?

Cicéron ac. 2,55 ex illis indiuiduis unde omnia Democritus gigni adfirmat.

Cicéron Tim. 21 ex ea materia quae indiuidua est et quae semper unius modi [cf. 35 a ἀμεϱίστου … οὐσίας] suique similis … idque [sc. tertium materiae genus] interiecit inter indiuiduum [cf. 35 a ἀμεϱοῦς] atque id, quod diuiduum esset in corpore (cf. Tim. 27 individuam atque simplicem [sc. materiam : cf. 37 a ἀμέϱιστον]).

Cicéron Tim. 25 principatum dedit superiori [sc. coniunctioni], quam solam indiuiduam [cf. 36 d ἄσχιστον] reliquit.

Lucrèce 1,54-61
nam tibi de summa caeli ratione deumque
disserere incipiam et rerum primordia pandam,                   55
unde omnis natura creet res, auctet alatque,
quoue eadem rursum natura perempta resoluat,
quae nos materiem et genitalia corpora rebus
reddunda in ratione uocare et semina rerum
appellare suemus et haec eadem usurpare                           60
corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis.

Le vide et les propriétés accidentelles

Lucrèce 1,368-369
id quod ratione sagaci
quaerimus, admixtum rebus, quod inane
uocamus.

426 spatium quod inane uocamus

439 uacuum quod inane uocamus

507 spatium quod inane uocamus

Cf. Épicure ep. Hdt. 40 τόπος δὲ εἰ μὴ ἦν ὃ κενὸν καὶ χώραν καὶ ἀναφῆ φύσιν ὀνομάζομεν.

Lucrèce 1,458. 481
haec soliti sumus, ut par est, euenta uocare.

sed magis ut merito possis euenta uocare.

Les εἴδωλα

Catius Insuber PhRFr frg. 1 ap. Cic. fam. 15,16,1-2 (ad C. Cassium, a. med. m. Ian. 45) nam, ne te fugiat, Catius Insuber Ἐπικούρειος, qui nuper est mortuus, quae ille Gargettius et iam ante Democritus εἴδωλα, hic spectra nominat.

Lucrèce 4,49-53
nunc agere incipiam tibi quod uehementer ad has res
attinet esse ea quae rerum simulacra uocamus,
quae quasi membranae uel cortex nominitandast,
quod speciem ac formam similem gerit eius imago,
cuiuscumque cluet de corpore fusa uagari.

Cf. Épicure ep. Hdt. 46 τούτους δὲ τοὺς τύπους εἴδωλα προσαγορεύομεν.

Lucrèce 4,29-32
nunc agere incipiam tibi quod uehementer ad has res
attinet esse ea quae rerum simulacra uocamus,
quae quasi membranae summo de corpore rerum
dereptae uolitant ultroque citroque per auras.

Lucrèce 4,42-43
dico igitur rerum effigias tenuisque figuras
mittier ab rebus summo de cortice eorum.

Alexandre d’Aphrodisie anim. mant. CAG Suppl. 2.1,163,3-5 εἰ δέ ἐστιν εὔκολος αὐτῶν ἡ κίνησις ἐκ φλοιωδῶν καὶ ὑμενωδῶν, ὥς φασιν, καὶ πᾶσα ῥοπὴ ἱκανὴ παρασῦραι αὐτά, ἔδει μὴ ὁρᾶν τοὺς κατὰ τὸν ἄνεμον βλέποντας.

L’âme et ses parties

Épicure ep. Hdt. 66 καὶ τὸ μέν τι ἄλογον αὐτῆς, ὃ τῷ λοιπῷ παρεσπάρθαι σώματι [sc. Ἐπίκουρος. λέγει]· τὸ δὲ λογικὸν ἐν τῷ θώρακι, ὡς δῆλον ἔκ τε τῶν φόβων καὶ τῆς χαρᾶς.

Nonius p. 426,25-29 Mercier = 689 Lindsay
animus et anima hoc distant. animus est quo sapimus, anima qua uiuimus. Accius Epigonis :
      sapimus animo, fruimur anima. sine animo anima est debilis [Accius trag. 269 Ribbeck3 = 589 Dangel].
Varro Andabatis: in reliquo corpore ab hoc fonte diffusast anima; hinc animus ad intellegentiam tributus [Varro Men. frg. 32 Astbury].

Lucrèce 3,94-95
primum animum dico, mentem quam saepe uocamus
in quo consilium uitae regimenque locatum est

Lucrèce 3,117-118
nunc animam quoque ut in membris cognoscere possis
esse neque harmonia corpus sentire solere

Lucrèce 3,143-144
cetera pars animae per totum dissita corpus
paret et ad numen mentis momenque mouetur.

Lucrèce 3,150-151
      cum cetera pars animai
per membra atque artus nulla nouitate cietur.

Lucrèce 3,175
ergo corpoream naturam animi esse necessest

Lucrèce 3,237
iam triplex animi est igitur natura reperta

Lucrèce 3,708
particulae quibus haec animi natura creatur

Cf. Épicure ep. Hdt. 40 μὴ ὡς τὰ τούτων συμπτώματα ἢ συμβεβηκότα λεγόμενα.
Sextus Empiricus M. 10,221 τούτων δὲ τῶν συμβεβηκότων τὰ μέν ἐστιν ἀχώριστα τῶν οἷς συμβέβηκεν, τὰ δὲ χωρίζεσθαι τούτων πέφυκεν

Lucrèce 3,417-424
nunc age, natiuos animantibus et mortalis
esse animos animasque leuis ut noscere possis,
conquisita diu dulcique reperta labore
digna tua pergam disponere carmina uita.                                                    420
tu fac utrumque uno subiungas nomine eorum
atque animam uerbi causa cum dicere pergam,
mortalem esse docens, animum quoque dicere credas,
quatenus est unum inter se coniunctaque res est.

Épicure nat. 28 frg. 13 col. 7.4-5 sup. Sedley ψευδὴς̣ ὑποτετάχθαι ταῖ[ς] λέ̣ξ̣εσ̣[ιν] ἐκίναις δόξα.
Cf. aussi Cicéron fin. 2,48 (cit. supra) neque intellegere nec uidere sub hanc uocem honestatis quae sit subicienda sententia.

 

 

Le grec dans la correspondance de Cicéron

Par Ivanne Hermant (doctorante en Études latines, Sorbonne Université)

1. Observations générales sur le grec dans la correspondance

a. Les formes d’alternance codale rencontrées dans la correspondance

1 : Att. 6, 6 (Sida, autour du 3 août 50), 3 : nos prouinciae praefecimus Coelium. (…) fieri non potuit aliter. nam quas multo ante tuas acceperam litteras in quibus ἐπέχειν te scripseras quid esset mihi faciendum de relinquendo, eae me pungebant. uidebam enim quae tibi essent ἐποχῆς causae, et erant eaedem mihi.

2 : Att. 6, 9 (Athènes, 15 octobre 50), 2 : a Turranio te accepisse meas litteras gaudeo. παραφύλαξον, si me amas, τὴν τοῦ φυρατοῦ φιλοτιμίαν · αὐτίκα γὰρ hanc, quae mehercule mihi magno dolori est (dilexi enim hominem) procura, quantulacumque est, Precianam hereditatem (…).

b. Entre grec classique et grec de la koinè

3 : Att. 16, 11, 2 (Pouzzoles, 5 novembre 44) : quod uereris ne ἀδόλεσχος mihi tu, quis minus ?

c. Quelques remarques sur l’extension du code-switching : inégalités entre les correspondants.

Le code-switching comme marque d’appartenance à un groupe, fondé sur une culture aristocratique commune.

4 : Att. 9, 6 (Formies, 11 mars 49), 7 : quid autem me [sc. Caesar] roget, paucis ille quidem uerbis sed ἐν δυνάμει, cognosce ex ipsius epistula. me miserum quod tu non ualuisti ! una fuissemus ; consilium certe non defuisset. « σύν τε δύʹ ἐρχομένω …».


Hom. Il. 10, 224 : σύν τε δύʹ ἐρχομένω καὶ τε πρὸ ὃ τοῦ ἐνόησεν | ὅππως κέρδος ἔῃ

Fam. 9, 7, 1 (mai 46, Rome, à Varron): uolebam prope alicubi esse t<e>, si quid bonae salutis ; « σύν τε δύʹ ἐρχομένω… ».

5 : Att. 5, 12 (Délos, mi-juillet 51), 1 : itaque erat in animo nihil festinare, nec me Delo mouere nisi omnia ἄκρα Γυρέων pura uidissem

Archiloque fr. 56, 2 (Diehl)] : ἀμφὶ δ'ἄκρα Γυρέων ὀρθὸν ἵσταται νέφος, | σῆμα χειμῶνος

2. Le grec et l’adaptation au destinataire dans la correspondance cicéronienne


a. L’identité du correspondant comme paramètre au développement du grec dans l’échange

6 : Fam. 9, 22, 3 (46, 45 ou 44, à L. Papirius Paetus) : is Connus uocitatus est. num id obscenum putas ? cum loquimur « terni » nuhil flagiti dicimus ; at cum « bini », obscenum est ? « Graecis quidem » inquies. nihil est in uerbo, quoniam et ego Graece scio et tamen tibi dico « bini », idque tu facis, quasi ego Graece non Latine dixerim.

7 : Fam. 9, 26, 2 (Rome, fin du premier mois intercalaire de 46 ou début du deuxième, à L. Papirius Paetus) : sed tamen ne Aristippus quidem ille Socraticus erubuit cum esset obiectum habere eum Laida : « habeo, inquit, non habeor a Laide ». Graece hoc melius ; tu, si uoles, interpretabere.

8 : Fam. 9, 18, 3 (Tusculum, peu avant le 26 juillet 46, à L. Papirius Paetus) : sus Mineruam

9 : Fam. 9, 15 (Rome, premier mois intercalaire 46, à L. Papirius Paetus) : accedunt non Attici sed salsiores qua milli Atticorum Romani ueteres atque urbani sales.

b. La correspondance avec Atticus : environnement privilégié pour le code-switching

10 : Att. 1, 16 (Rome, début juillet 61), 8 : remoto illo studio contentionis quem ἀγῶνα uos appellatis

11 : Att. 4, 4a (Antium, 20 (?) juin 56), 1 : et uelim mihi mittas de tuis librariolis duos aliquos quibus Tyrannio utatur glutinatoribus, ad cetera administris, iisque imperes ut sumant membranulam ex qua indices fiant, quos uos Graeci, ut opinor, σιττύβας appellatis

12 : Att. 9, 7 (Formies, 13 mars 49), 5 : egregie probo fore ut, dum agamus, « ὁ πλόος ὡραῖος » obrepat.

Anth. Pal. 10, 1, 1-2 : Ὁ πλόος ὡραῖος· καὶ γὰρ λαλαγεῦσα χελιδὼν / ἤδη μέμβλωκεν χὠ χαρίεις ζέφυρος· (Léonidas de Tarente)

13 : Att. 16, 7 (sur un bateau à proximité de Pompei, 19 août 44), 3 : Illud mirari satis non potui quod scripsisti his uerbis: « bene igitur tu qui εὐθανασίαν, bene! relinque patriam! » an ego relinquebam aut tibi tum relinquere uidebar, tu id non modo non prohibebas uerum etiam adprobabas? grauiora quae restant: « uelim σχόλιον aliquod elimes ad me, oportuisse te istuc facere.’ itane, mi Attice? defensione eget meum factum, praesertim apud te qui id mirabiliter adprobasti? ego uero istum ἀπολογισμὸν συντάξομαι, sed ad eorum aliquem quibus inuitis et dissuadentibus profectus sum. etsi quid iam opus est σχολίῳ? si perseuerassem, opus fuisset.

14 : Att. 12, 25 (Astura, 21 mars 45), 2 : nam quod scribis ‘ἐγγήραμα’, actum iam de isto est; alia magis quaero

15 : Att. 12, 29 (Astura, 25 mars 45), 2 : uel tu illud ἐγγήραμα, quem ad modum scripsisti, uel ἐντάφιον putato.

c. Le grec dans la correspondance avec César

16 : Q.fr. 2, 16 (Rome, fin août 54), 5 : Sed heus tu! celari uideor a te. quo modo nam, mi frater, de nostris uersibus Caesar? nam primum librum se legisse scripsit ad me ante, et prima sic ut neget se ne Graeca quidem meliora legisse; reliqua ad quendam locum ῥᾳθυμότερα [frg. 27, Cugusi] (hoc enim utitur uerbo). dic mihi uerum: num aut res eum aut χαρακτὴρ non delectat? nihil est quod uereare. ego enim ne pilo quidem minus me amabo. has de re φιλαλήθως et, ut soles [scribere], fraterne.

17 : Fam. 13, 15 (Tusculum (?), mai-juin 45 (?)) : cicero caesari imp. s.
Precilium tibi commendo unice, tui necessari, mei familiarissimi, uiri optimi, filium. quem cum adulescentem ipsum propter eius modestiam, humanitatem, animum et amorem erga me singularem mirifice diligo tum patrem eius re doctus intellexi et didici mihi fuisse semper amicissimum. em hic ille est de illis maxime qui irridere atque obiurgare me solitus est quod me non tecum, praesertim cum abs te honorificentissime inuitarer, coniungerem.
     ‘ἀλλ’ ἐμὸν οὔ ποτε θυμὸν ἐνὶ στήθεσσιν ἔπειθεν.’
audiebam enim nostros proceres clamitantis
     ‘ἄλκιμος ἔσσ’, ἵνα τίς σε καὶ ὀψιγόνων ἐῢ εἴπῃ.’
     ‘ὣς φάτο, τὸν δ’ ἄχεος νεφέλη ἐκάλυψε μέλαινα.’
Sed tamen idem me consolatur etiam. hominem <enim> perustum etiamnum gloria uolunt incendere atque ita loquuntur:
     ‘μὴ μὰν ἀσπουδί γε καὶ ἀκλειῶς ἀπολοίμην,
     ἀλλὰ μέγα ῥέξας τι καὶ ἐσσομένοισι πυθέσθαι.’
sed me minus iam mouent, ut uides. itaque ab Homeri magniloquentia confero me ad uera praecepta Εὐριπίδου:
     ‘μισῶ σοφιστήν, ὅστις οὐχ αὑτῷ σοφός.’
quem uersum senex Precilius laudat egregie et ait posse eundem et ‘ἅμα πρόσσω καὶ ὀπίσσω’ uidere et tamen nihilominus
     ‘αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων.’
Sed ut redeam ad id unde coepi, uehementer mihi gratum feceris si hunc adulescentem humanitate tua, quae est singularis, comprehenderis et ad id quod ipsorum Preciliorum causa te uelle arbitror addideris cumulum commendationis meae. genere nouo sum litterarum ad te usus ut intellegere non uulgarem esse commendationem. »

18 : Fam. 7, 5 (Rome, avril 54, à César), 1 : uide quam mihi persuaserim te me esse alterum … ; 3 : hunc, mi Caesar, sic uelim omni tua comitate complectare ut omnia quae per me possis adduci ut in meos conferre uelis in unum hunc conferas. (…) cura ut ualeas, et me, ut amas, ama.

3. Le grec technique dans la correspondance : une diglossie de circonstance ?

a. L’exemple du code-switching philosophique

19 : Fam. 9, 4 (Tusculum, vers le 1er juin 46, à Varron) : Περὶ δυνατῶν me scito κατὰ Διόδωρον κρίνειν. quapropter, si uenturus es, scito necesse esse te uenire; sin autem non es, τ<ῶν> ἀδυνάτων est te uenire. nunc uide utra te κρίσις magis delectet, Chrysippi an haec quam noster Diodotus non concoquebat. sed de his etiam rebus, otiosi cum erimus, loquemur. hoc etiam κατὰ Χρύσιππον δυνατὸν est

20 : Acad. 1, 4-5 : [Varro :] cum philosophiam uiderem diligentissime Graecis litteris explicatam, existimaui si qui de nostris eius studio tenerentur, si essent Graecis doctrinis eruditi, Graeca potius quam nostra lecturos, sin a Graecorum artibus et disciplinis abhorrerent, ne haec quidem curaturos, quae sine eruditione Graeca intellegi non possunt. itaque ea nolui scribere quae nec indocti intellegere possent nec docti legere curarent. uides autem eadem ipse; didicisti enim non posse nos Amafinii aut Rabirii similes esse, qui nulla arte adhibita de rebus ante oculos positis uulgari sermone disputant, nihil definiunt nihil partiuntur nihil apta interrogatione concludunt, nullam denique artem esse nec dicendi nec disserendi putant; nos autem praeceptis dialecticorum et oratorum etiam, quoniam utramque uim uirtutem esse nostri putant, sic parentes ut legibus uerbis quoque nouis cogimur uti, quae docti ut dixi a Graecis petere malent, indocti ne a nobis quidem accipient, ut frustra omnis suscipiatur <labor>.

21 : Fam. 15, 19 (Brundisium, fin janvier 45, Cassius Longinus à Cicéron), 2 : difficile est enim persuadere hominibus τὸ καλὸν δι’ αὑτὸ αἱρετὸν esse; ἡδονὴν uero et ἀτ<αρ>αξίαν uirtute, iustitia, τῷ καλῷ parari et uerum et probabile est. ipse enim Epicurus, a quo omnes Catii et Amafinii, mali uerborum interpretes, proficiscuntur, dicit « οὐκ ἔστιν ἡδέως ἄνευ τοῦ καλῶς καὶ δικαίως ζῆν ». itaque et Pansa, qui ἡδονὴν sequitur, uirtutem retinet et ii qui a uobis φιλήδονοι uocantur sunt φιλόκαλοι et φιλοδίκαιοι omnisque uirtutes et colunt et retinent.

22 : Fam. 15, 16 (Rome, mi janvier 45, à Cassius Longinus), κατ’ εἰδ<ώλ>ων φαντασίας, ut dicunt tui amici noui.

b. L’importance de la traduction pour Cicéron s’observe aussi dans la correspondance

23 : Att. 13, 21 (Astura, autour du 27 août 45) : nunc, ad rem ut redeam, « inhibere » illud tuum, quod ualde mihi adriserat, uehementer displicet. est enim uerbum totum nauticum. quamquam id quidem sciebam, sed arbitrabar sustineri remos cum inhibere essent remiges iussi. id non esse eius modi didici heri cum ad uillam nostram nauis appelleretur. non enim sustinent, sed alio modo remigant. id ab ἐποχῇ remotissimum est. qua re facies ut ita sit in libro quem ad modum fuit. dices hoc idem Varroni, si forte mutauit. nec est melius quicquam quam ut Lucilius: « sustineas currum ut bonus saepe agitator equosque. » [= frg. 1305 Marx] semperque Carneades προβολὴν pugilis et retentionem aurigae similem facit ἐποχῇ. inhibitio autem remigum motum habet et uehementiorem quidem remigationis nauem conuertentis ad puppim.

c. La question du genre de la lettre

Éditions de la correspondance de Cicéron

Édition de référence

CICERO, M. Tulli Ciceronis Epistulae ad Atticum. Libri I-VIII (vol. 1) – Libri IX-XVI (vol.2), D.R. Shackleton Bailey éd., Leipzig, Teubner, 1987.
– M. Tulli Ciceronis Epistulae ad Familiares. Libri I -XVI, D.R. Shackleton Bailey éd., Leipzig, Teubner, 1988.
– M. Tulli Ciceronis Epistulae ad Quintum fratrem. M. Tulli Ciceronis Epistulae ad M. Brutum, D.R. Shackleton Bailey éd., Leipzig, Teubner, 1988.

Editions notables :

CICERO, Correspondance, L.-A. Constans (vol. 1, 2, 3, 4), J. Bayet (vol. 4 et 5) et J. Beaujeu (vol. 6, 7, 8, 9, 10, 11) éds. trad., Paris, Les Belles Lettres, 1934-1996, 11 volumes.
– Cicero. Letters to Atticus, D.R. Shackleton Bailey éd. trad., Cambridge, C.U.P., 1965-1970, 7 volumes.
– Cicero. Epistulae ad Familiares, D.R. Shackleton Bailey éd., Cambridge, C.U.P., 1977, 2 volumes.
– Cicero. Epistulae ad Q. Fratrem et M. Brutum, D.R. Shackleton Bailey éd., Cambridge, C.U.P., 1965-1980.

Bibliographie (sélection)

ADAMS, J.N. (2003) Bilingualism and the Latin Language, Cambridge, C.U.P.
AUBERT-BAILLOT, S. (2021) Le grec et la philosophie dans la correspondance de Cicéron, Turnhout, Brepols.
BALDWIN, B. (1992) « Greek in Cicero’s Letters », Acta Classica, 35, p. 1-17.
DUBUISSON, M. « Le grec de la correspondance de Cicéron : questions préliminaires sur un cas de bilinguisme », La Linguistique, 41, 2005, p. 69-86.
DUNKEL, G.E. « Remarks on code-switching in Cicero’s letters to Atticus », Museum Helveticum. Revue suisse pour l’étude de l’Antiquité classique, 57, 2000, p. 122-129
ELDER, O., MULLEN, A. (2019), The Language of Roman Letters : Bilingual Epistolography from Cicero to Fronto, Cambridge, C.U.P.
FONT, A. (1894) De Cicerone Graeca Vocabula Usurpante, Paris, Dissertation.
GRIFFIN, M.T. (1995) « Philosophical badinage in Cicero’s letters to his friends », dans J.G.F. Powell (éd.), Cicero the Philosopher : twelve papers, Oxford, Clarendon Press, p. 325-346.
HARTUNG, H. J. (1970) Ciceros Methode bei der Übersetzung griechischer Termini, Hamburg, Dissertation.
LÉVY, C. (1992) « Cicéron créateur du vocabulaire latin de la connaissance : un essai de synthèse », dans La langue latine, langue de la philosophie. Actes du colloque de Rome (17-19 mai 1990), Rome, École Française de Rome, p. 91-106.
MÄKILÄHDE, A. et RISSANEN, V.M. (2016) « Solidarity in Cicero’s letters: Methodological considerations in analysing the functions of code-switching », Pallas, 102, p. 237-245.
MYERS-SCOTTON, C. (1993). Common and uncommon ground: Social and structural factors in codeswitching. Language in Society, 22(4), p.475-503.
O’ SULLIVAN, N. (2019) « In search of Atticus’ Greek », The Journal of Hellenic Studies, Vol. 139 (2019), p. 94-109.
ROCHETTE, B. (1999) « Sur φιλέλλην chez Cicéron (Ad Att., I, 15, 1) », dans L’antiquité classique, Tome 68, 1999. p. 263-266.
SWAIN, S.C.R (2002) « Bilingualism in Cicero? The evidence of code-switching », in J.N. Adams, M. Janse and S.C.R. Swain (eds), Bilingualism in Ancient Society: Language Contact and the Written Text, Oxford, O.U.P., p. 128–67.
WENSKUS, O. (1995) « Triggering und Einschaltung griechischer Formen in lateinischer Prosa », Indogermanische Forschungen, 100, p. 172-192.

Pour aller plus loin sur le contexte et les formes de l’interaction épistolaire dans la correspondance de Cicéron :

BERNARD, J.-E. (2013) La sociabilité épistolaire chez Cicéron , Paris, Honoré Champion.
CUGUSI, P. (1983) Evoluzione e Forme Dell’epistolografia Latina Nella Tarda Repubblica e nei primi due secoli Dell’impero, Rome, Herder.
– (1998) « L’epistola ciceroniana : strumento di communicazione quotidiana e modello letterario », Ciceroniana, 10, p.163-189.
GARCEA, A. (2002), « L’interaction épistolaire entre dialogue in absentia et in praesentia chez Cicéron », A. Machtelt Bolkestein et alii éds., Theory and Description in Latin Linguistics. Selected Papers from the Eleventh International Colloquium on Latin Linguistics, Amsterdam, Gieben, p.123-138.
– (2002b) « Dialogo ed emozioni nell’epistolario ciceroniano », Carla Bazzanella éd., Sul dialogo, Milano, Guerini, p. 209-220.
– (2003) « Reproduction et représentation du discours dans la correspondance de Cicéron », Lalies 22, p.187-202.
HUTCHINSON, G. (1998) Cicero’s Correspondence. A literary Study, Oxford, O.U.P.
RÜHL, M. (2018) Ciceros Korrespondenz als Medium gesellschaftlichen und literarischen Handelns, Leiden – Boston, Brill.
HALL, J. (2009) Politeness and Politics in Cicero’s Letters, Oxford, O.U.P.
WHITE, P. (2010) Cicero in Letters. Epistolary Relations of the Late Republic, Oxford, O.U.P.

Le bilinguisme des élites romaines

La séance du 7 mars se tiendra sur zoom (lien dans l’espace moodle du séminaire)

Quintilien inst. 1,1,12 a sermone Graeco puerum incipere malo, quia Latinum, qui pluribus in usu est, uel nobis nolentibus perbibet.

Cicéron Verr. 2,4,127 epigramma Graecum pernobile incisum est in basi, quod iste eruditus homo et Graeculus, qui haec subtiliter iudicat, qui solus intellegit, si unam litteram Graecam scisset, certe non sustulisset.

Le grec officiel

Valère Maxime 8,7,6 iam P. Crassus, cum in Asiam ad Aristonicum regem debellandum consul uenisset, tanta cura Graecae linguae notitiam animo conprehendit ut eam in quinque diuisam genera per omnes partes ac numeros penitus cognosceret. quae res maximum ei sociorum amorem conciliauit, qua quis eorum lingua apud tribunal illius postulauerat, eadem decreta reddenti.

Quintilien inst. 11,2,50 Crassus ille Diues, qui cum Asiae praeesset, quinque Graeci sermonis differentias sic tenuit, ut qua quisque apud eum lingua postulasset, eadem ius sibi redditum ferret.

Cicéron Phil. 5,12-13 ille legit [sc. iudices] aleatores, legit exsules, legit Graecos – o consessum iudicum praeclarum! o dignitatem consili admirandam! (13.) auet animus apud consilium illud pro reo dicere, <en> [add. Shackleton Bailey] Cydam Cretensem, portentum insulae, hominem audacissimum et perditissimum. sed fac non esse: num Latine scit? num est ex iudicum genere et forma? num, quod maximum est, leges nostras moresue nouit? num denique homines? est enim Creta uobis notior quam Roma Cydae.

Cicéron Verr. 4,147 ait indignum facinus esse quod ego in senatu Graeco uerba fecissem; quod quidem apud Graecos Graece locutus essem, id ferri nullo modo posse.

Valère Maxime 2,2,3 quis ergo huic consuetudini, qua nunc Graecis actionibus aures curiae exurdantur, ianuam patefecit? ut opinor, Molo rhetor, qui studia M. Ciceronis acuit: eum namque ante omnes exterarum gentium in senatu sine interprete auditum constat.

Les compétences individuelles

Cornélius Nepos Att. 4,1 sic enim Graece loquebatur [sc. Atticus] ut Athenis natus uideretur.

Cicéron de orat. 2,2 Graece sic loqui [sc. L. Crassus], nullam ut nosse aliam linguam uideretur.

Cicéron Brut. 131 doctus etiam Graecis T. Albucius uel potius plane Graecus […] fuit autem Athenis adulescens.

Cicéron fin. 1,9 quem quidem locum comit multa uenustate et omni sale idem Lucilius [Lucilius 88-94 Marx], apud quem praeclare Scaeuola:
    Graecum te, Albuci, quam Romanum atque Sabinum,
    municipem Ponti, Tritani, centurionum,
    praeclarorum hominum ac primorum signiferumque,
    maluisti dici. Graece ergo praetor Athenis,
    id quod maluisti, te, cum ad me accedis, saluto:
    “chaere – inquam – Tite!” lictores, turma omnis chorusque:
    “chaere, Tite!” hinc hostis mi Albucius, hinc inimicus.

Formes et degrés différents de compétences

Suétone Aug. 89,1 non tamen ut aut loqueretur expedite aut componere aliquid auderet; nam et si quid res exigeret, Latine formabat uertendumque alii dabat.

Dion Cassius 51,16,4 καὶ τόν γε λόγον δι’ οὗ συνέγνω σφίσιν, ἑλληνιστί, ὅπως συνῶσιν αὐτοῦ, εἶπε.

Suétone Claud. 42,1 cuidam barbaro Graece ac Latine disserenti: “cum utroque – inquit – sermone nostro sis paratus”; et in commendanda patribus conscriptis Achaia, gratam sibi prouinciam ait communium studiorum commercio; ac saepe in senatu legatis perpetua oratione respondit.

Appien Samn. 7,4 οἱ δὲ [sc. οἱ Ταραντῖνοι] τοὺς πρέσβεις μόλις ποτὲ ἐπὶ τὸ κοινὸν ἐπήγαγον καὶ ἐπελθόντας ἐχλεύαζον, εἴ τι μὴ καλῶς ἑλληνίσειαν.

Cicéron Att. 1,19,10 (mars 60) commentarium consulatus mei Graece compositum misi ad te; in quo si quid erit quod homini Attico minus Graecum eruditumque uideatur, non dicam quod tibi, ut opinor Panhormi, Lucullus de suis historiis dixerat, se quo facilius illas probaret Romani hominis esse idcirco barbara quaedam et soloeca dispersisse; apud me si quid erit eius modi, me imprudente erit et inuito.

  • Auguste gest. diu. Aug. 9,1 uota suscipere
 = εὐχὰς ἀναλαμβάνειν (plutôt que ποιεῖσθαι)
  • Auguste gest. diu. Aug. 16,1 ; 28,2 etc. deducere colonias
 = κατάγειν ἀποικίας (plutôt que ἀποικίαν ἐκπέμπειν ou ἀποστέλλειν ἀποίκους)

Plutarque Mar. 2,2 λέγεται [sc. ὁ Μάριος] δὲ μήτε γράμματα μαθεῖν Ἑλληνικὰ μήτε γλώττῃ πρὸς μηδὲν Ἑλληνίδι χρῆσθαι τῶν σπουδῆς ἐχομένων, ὡς γελοῖον γράμματα μανθάνειν ὧν οἱ διδάσκαλοι δουλεύοιεν ἑτέροις.

L’alternance codique ou code-switching

Cicéron off. 1,111 sermone eo debemus uti qui notus [codd. : innatus Baiter] est nobis, ne ut quidam Graeca uerba inculcantes iure optimo rideamur.

Cicéron Tusc. 1,15 dicam [sc. sententiam Epicharmi], si potero, Latine. scis enim me Graece loqui in Latino sermone non plus solere quam in Graeco Latine. — et recte quidem.

Horace serm. 1,10,20-21. 29-30
at magnum fecit, quod uerbis Graeca Latinis
miscuit
[…]
patriis intermiscere petita
uerba foris malis, Canusini more bilinguis.

Tacite Ann. 2,10,3 cernebatur contra minitabundus Arminius proeliumque denuntians; nam pleraque Latino sermone interiaciebat, ut qui Romanis in castris ductor popularium meruisset.

Le “tag-switching”

Plaute Capt. 880-885
[Hegio] et captiuom illum Alidensem [sc. uidisti]? — [Ergasilus] μὰ τὸν Ἀπόλλω. — et seruolum
meum Stalagmum, meum qui gnatum surripuit? — ναὶ τὰν Κόραν.
— iam credo? — ναὶ τὰν Πραινέστην. — uenit? — ναὶ τὰν Σιγνίαν.
— certon? — ναὶ τὸν Φρουσινῶνα. — uide sis. — ναὶ τὸν Ἀλάτριον.
— quid tu per barbaricas urbes iuras? — quia enim item asperae
sunt ut tuom uictum autumabas esse. — uae aetati tuae.

Les alternances codiques inter-phrastiques

ILCV 4463 (IIIe p.C.) https://epigraphy.packhum.org/text/331758
Βηρατιους Νικατορας [sic, sc. Nicagoras] | Λαζαριῃ καὶ Ἰουλιῃ | καὶ Ὀνησιμῃ κον φιλιους | βενεμερεντες |  ὁ βίος ταῦτα.

Les alternances codiques intra-phrastiques

Cicéron Att. 1,14,3 (Rome, 13/02/61) nosti illas ληκύθους

La traduction à Rome : problèmes théoriques

N. Shapiro, cit. in L. Venuti, The Translator’s Invisibility, London 1995, p. 1 : «I see translation as the attempt to produce a text so transparent that it does not seem to be translated. A good translation is like a pane of glass. You only notice that it’s there when there are little imperfections — scratches, bubbles. Ideally, there shouldn’t be any. It should never call attention to itself.»

La traduction des textes poétiques

Aulu-Gelle 9,9,4 animaduertimus reliquisse Vergilium, quod Graecum quidem mire quam suaue est, uerti autem neque debuit neque potuit. (5.) sed enim, quod substituit pro eo, quod omiserat, non abest, quin iucundius lepidiusque sit.

Aulu-Gelle 9,9,7-10 illud quoque alio in loco animaduertimus caute omissum, quod est in Graeco uersu dulcissimum. […] (9.) hoc igitur reliquit et cetera uertit non infestiuiter, nisi quod ‘caprum’ dixit, quem Theocritus ἐνόρχαν appellauit (10.) – auctore enim M. Varrone [frg. 419 Funaioli = 104 Goetz & Schoell] is demum Latine caper dicitur, qui excastratus est.

Aulu-Gelle 9,9,1-3 quis modus sit uertendi uerba in Graecis sententiis ; deque his Homeri uersibus, quos Vergilius uertisse aut bene apteque aut inprospere existimatus est. (1.) quando ex poematis Graecis uertendae imitandaeque sunt insignes sententiae, non semper aiunt enitendum, ut omnia omnino uerba in eum, in quem dicta sunt, modum uertamus. (2.) perdunt enim gratiam pleraque, si quasi inuita et recusantia uiolentius transferantur. (3.) scite ergo et considerate Vergilius, cum aut Homeri aut Hesiodi aut Apollonii aut Parthenii aut Callimachi aut Theocriti aut quorundam aliorum locos effingeret, partem reliquit, alia expressit.

Cicéron opt. gen. 14 conuerti enim ex Atticis duorum eloquentissimorum nobilissimas orationes inter seque contrarias, Aeschinis et Demosthenis; nec conuerti ut interpres, sed ut orator, sententiis isdem et earum formis tamquam figuris, uerbis ad nostram consuetudinem aptis. in quibus non uerbum pro uerbo necesse habui reddere, sed genus omne uerbo uimque seruaui. non enim ea me annumerare lectori putaui oportere, sed tamquam appendere.

Cicéron opt. gen. 23 quorum ego orationes si, ut spero, ita expressero uirtutibus utens illorum omnibus, id est sententiis et earum figuris et rerum ordine, uerba persequens eatenus ut ea non abhorreant a more nostro (quae si e Graecis omnia conuersa non erunt, tamen ut generis eiusdem sint, elaborauimus), erit regula, ad quam eorum dirigantur orationes, qui Attice uolent dicere.

La traduction des textes philosophiques

P. Ricoeur, Sur la traduction, Paris 2004, p. 12 : «La poésie offrait en effet la difficulté majeure de l’union inséparable du sens et de la sonorité, du signifié et du signifiant. Mais la traduction des œuvres philosophiques […] révèle des difficultés d’un autre ordre et, en un sens, aussi intraitables, dans la mesure où elle surgit au plan même du découpage des champs sémantiques qui s’avèrent non exactement superposables d’une langue à l’autre. Et la difficulté est à son comble avec les maîtres-mots, les Grundwörter, que le traducteur s’impose parfois à tort de traduire mot à mot, le même mot recevant un équivalent fixe dans la langue d’ arrivée.»

Cicéron fin. 1,6-7 quid, si nos non interpretum fungimur munere, sed tuemur ea quae dicta sunt ab iis quos probamus, eisque nostrum iudicium et nostrum scribendi ordinem adiungimus, quid habent cur Graeca anteponant iis quae et splendide dicta sint neque sint conuersa de Graecis? […] (7.) quamquam, si plane sic uerterem Platonem aut Aristotelem, ut uerterunt nostri poetae fabulas, male, credo, mererer de meis ciuibus, si ad eorum cognitionem diuina illa ingenia transferrem. sed id neque feci adhuc nec mihi tamen, ne faciam, interdictum puto. locos quidem quosdam, si uidebitur, transferam, et maxime ab iis, quos modo nominaui, cum inciderit, ut id apte fieri possit, ut ab Homero Ennius, Afranius a Menandro solet.

Cicéron fin. 3,15 si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam inuenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? nec tamen exprimi uerbum e uerbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit uerbum, quod idem declaret, magis usitatum. equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus uerbis exponere. et tamen puto concedi nobis oportere ut Graeco uerbo utamur, si quando minus occurret Latinum, ne hoc ephippiis et acratophoris potius quam proegmenis et apoproegmenis concedatur; quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

La traduction comme appropriation

Horace ars 128-135
difficile est proprie communia dicere, tuque
rectius Iliacum carmen deducis in actus
quam si proferres ignota indictaque primus:
publica materies priuati iuris erit, si
non circa uilem patulumque moraberis orbem
nec uerbo uerbum curabis reddere fidus
interpres nec desilies imitator in artum,
unde pedem proferre pudor uetet aut operis lex.

Cicéron Tusc. 2,5-6 quam ob rem hortor omnis, qui facere id possunt, ut huius quoque generis laudem iam languenti Graeciae eripiant et transferant in hanc urbem, sicut reliquas omnis, quae quidem erant expetendae, studio atque industria sua maiores nostri transtulerunt. […] (6.) quodsi haec studia traducta erunt ad nostros, ne bibliothecis quidem Graecis egebimus, in quibus multitudo infinita librorum propter eorum est multitudinem, qui scripserunt.

Caton ad fil. frg. 1 Sblendorio-Cugusi ap. Plin. nat. 29,14 dicam de istis Graecis suo loco, M. fili, quid Athenis exquisitum habeam et quod bonum sit illorum litteras inspicere, non perdiscere. uincam nequissimum et indocile genus illorum, et hoc puta uatem dixisse: quandoque ista gens suas litteras dabit, omnia conrumpet, tum etiam magis, si medicos suos hoc mittet.