L’analogie lettres-atomes
Lucrèce 1,196-198
ut potius multis communia corpora rebus
multa putes esse, ut uerbis elementa uidemus,
quam sine principiis ullam rem existere posse.
Lucrèce 1,823-829
quin etiam passim nostris in uersibus ipsis
multa elementa uides multis communia uerbis,
cum tamen inter se uersus ac uerba necessest 825
confiteare et re et sonitu distare sonanti.
tantum elementa queunt permutato ordine solo;
at rerum quae sunt primordia, plura adhibere
possunt unde queant uariae res quaeque creari.
{Lucrèce 1,907-914}
iamne uides igitur, paulo quod diximus ante,
permagni referre eadem primordia saepe
cum quibus et quali positura contineantur
et quos inter se dent motus accipiantque, 910
atque eadem paulo inter se mutata creare
ignes et lignum? quo pacto uerba quoque ipsa
inter se paulo mutatis sunt elementis,
cum ligna atque ignes distincta uoce notemus.
908-910 cf. 1,817-819; 911-914 cf. 1,823-827
{Lucrèce 2,1013-1022}
quin etiam refert nostris in uersibus ipsis
cum quibus et quali sint ordine quaeque locata;
namque eadem caelum mare terras flumina solem 1015
significant, eadem fruges arbusta animantis;
si non omnia sunt, at multo maxima pars est
consimilis; uerum positura discrepitant res.
sic ipsis in rebus item iam materiai
{interualla uias conexus pondera plagas} 1020
concursus motus ordo positura figurae
cum permutantur, mutari res quoque debent.
1013 cf. 1,823; 1014 cum—quali = 1,818; 2,1008; sint—locata = 2,884; 1015-1016 (significant) = 1,820-821 (constituant); 1018 decrepitant res = 6,1105; 1021 = 1,685
{Lucrèce 2,688-699}
quin etiam passim nostris in uersibus ipsis
multa elementa uides multis communia uerbis,
cum tamen inter se uersus ac uerba necesse est 690
confiteare alia ex aliis constare elementis;
non quo multa parum communis littera currat
aut nulla inter se duo sint ex omnibus isdem,
sed quia non uolgo paria omnibus omnia constant.
sic aliis in rebus item communia multa 695
multarum rerum cum sint, primordia rerum
dissimili tamen inter se consistere summa
possunt; ut merito ex aliis constare feratur
humanum genus et fruges arbustaque laeta.
688-690 = 1,823-825; 692 non—parum = 2,336; 694 = 2,337; 695-696 cf. 1,814-815; 699 fruges—laeta cf. 2,594. 994 al.
La critique d’Héraclite
Lucrèce 1,675-683
nunc igitur quoniam certissima corpora quaedam
sunt, quae conseruant naturam semper eandem,
quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant
naturam res et conuertunt corpora sese,
scire licet non esse haec ignea corpora rerum.
nil referret enim quaedam decedere, abire 680
atque alia adtribui mutarique ordine quaedam,
si tamen ardoris naturam cuncta tenerent;
ignis enim foret omnimodis quod cumque crearet.
Le modèle de la combinatoire
Aristote gen. et corr. 315b9-15 ἐπεὶ δ’ ᾤοντο [sc. Δημόκριτος καὶ Λεύκιππος] τἀληθὲς ἐν τῷ φαίνεσθαι, ἐναντία δὲ καὶ ἄπειρα τὰ φαινόμενα, τὰ σχήματα ἄπειρα ἐποίησαν, ὥστε ταῖς μεταβολαῖς τοῦ συγκειμένου τὸ αὐτὸ ἐναντίον δοκεῖν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ, καὶ μετακινεῖσθαι μικροῦ ἐμμιγνυμένου καὶ ὅλως ἕτερον φαίνεσθαι ἑνὸς μετακινηθέντος· ἐκ τῶν αὐτῶν γὰρ τραγῳδία καὶ τρυγῳδία [corr. West 1969, Rashed 1994 : κωμῳδία codd.] γίνεται γραμμάτων.
Aristote met. 895b13-19 ταύτας [sc. διαφορὰς] μέντοι τρεῖς εἶναι λέγουσι [sc. Λεύκιππος καὶ Δημόκριτος], σχῆμά τε καὶ τάξιν καὶ θέσιν· διαφέρειν γάρ φασι τὸ ὂν ῥυσμῷ καὶ διαθιγῇ καὶ τροπῇ μόνον· τούτων δὲ ὁ μὲν ῥυσμὸς σχῆμά ἐστιν ἡ δὲ διαθιγὴ τάξις ἡ δὲ τροπὴ θέσις· διαφέρει γὰρ τὸ μὲν Α τοῦ Ν σχήματι τὸ δὲ ΑΝ τοῦ ΝΑ τάξει τὸ δὲ Z τοῦ N θέσει.
- musique : Censorinus 10,5 ut litterae nostrae, si inter se passim iungantur et non congruenter, saepe nec uerbis nec syllabis copulandis concordabunt
- mathématiques : Proclus Eucl. 72,1 ὡς γὰρ τῆς ἐγγραμμάτου φωνῆς εἰσιν ἀρχαὶ πρῶται καὶ ἁπλούςταται καὶ ἀδιαίρετοι, αἷς τὸ ὄνομα τῶν στοιχείων ἐπιφημίζομεν, καὶ πᾶσα λέξις ἐκ τούτων ὑφέστηκεν καὶ πᾶς λόγος, οὕτω… ; Boèce arithm. 2,1 ut, quoniam articularis uocis elementa sunt litterae, ab eis est syllabarum progressa coniunctio et in easdem rursus terminatur extremas
- rhétorique (éléments de la cause) : ps. Augustin rhet. 141,16-18 Halm: quod ex eorum coniunctione [sc. elementorum] quaestiones fiant perinde atque ex coniunctione litterarum nomina et uerba fieri uidemus
- politique : Augustin ciu. 4,3 nam singulus quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum est ciuitatis et regni
- physiognomonie: anonyme physiogn. 89 quoniam igitur et signa membrorum et significationes ipsae signorum propemodum expositae atque enumeratae sunt tamquam prima elementa, ut supra diximus, litterarum, nunc concipiamus atque constituamus species aliquas ex pluribus, sicut ex litteris syllabae constituuntur
- onirocritique : Artémidore 3,66 ὥσπερ δὲ οἱ γραμματικοὶ τῶν στοιχείων ἐπειδὰν τὰς δυνάμεις διδάξωσι τοὺς παῖδας, τότε καὶ ὅπως ὁμοῦ πᾶσι χρῆσθαι δεῖ ὑποτίθενται, οὕτω…
- astrologie : Manilius 2,755-758
ut rudibus pueris monstratur littera primum
per faciem nomenque suum, tum ponitur usus,
tum coniuncta suis formatur syllaba nodis,
hinc uerbi structura uenit per membra legendi…
Στοιχεῖον et elementum
Apollonios Dyscole frg. περὶ στοιχείων GG II.3 p. 3 :
- schol. Vat. DT GG I.3 197,6-11 στοιχεῖα γάρ φαμεν εἶναι κοσμικὰ τέσσαρα, πῦρ, ἀέρα, ὕδωρ καὶ γῆν· καὶ ὃν τρόπον ταῦτα καταλλήλως πλεκόμενα τὰ ἡμέτερα σώματα ὑγιᾶ τε καὶ τέλεια καθίστησιν, οὕτω καὶ τὰ στοιχεῖα ὁμωνύμως ἐκάλεσεν· ὅτε γὰρ κατὰ τάξιν καὶ δεόντως γράφεται, τότε τὴν ἐναρμόνιον φωνὴν ἀποτελεῖ· στοιχεῖον γὰρ ἡ ἀπὸ τῶν γραμμάτων καὶ λέξεων ἀποτελουμένη ἐκφώνησις.
- Priscien GL II 6,14-16 literas autem etiam elementorum uocabulo nuncupauerunt [sc. antiqui] ad similitudinem mundi elementorum: sicut enim ilia coeuntia omne perficiunt corpus, sic etiam haec coniuncta literalem uocem quasi corpus aliquod componunt uel magis uere corpus.
P. Osl. 2.13, col. III 38-45
κα[τὰ] τ̣ὸ̣ν δὴ λόγον κ̣αὶ τοῦ
[σύ]μπα<ν>τος κόσμου σ̣το[ι]-
[χεῖ]α ἀπέφηναν [ο]ἱ [σοφοὶ]
[τὰ] πρῶτα καὶ [τὰ] ἀς(ύ)ν-
[θε]τα ἐξ ὧν τὰ ὅλα δ[ο]-
κ̣ε̣ῖ̣ συνεστάναι καὶ
εἰ[ς] αὐτὰ τὴν ἀνάλυσιν
ἀναλαμβάνειν.
Quintilien inst. 1,1,26 sed quod in litteris obest in syllabis non nocebit. non excludo autem id quod est notum irritandae ad discendum infantiae gratia, eburneas etiam litterarum formas in lusum offerre, uel si quid aliud quo magis illa aetas gaudeat inueniri potest quod tractare intueri nominare iucundum sit.
Sénèque epist. 94,51 pueri ad praescriptum discunt; digiti illorum tenentur et aliena manu per litterarum simulacra ducuntur, deinde imitari iubentur proposita et ad illa reformare chirographum: sic animus noster, dum eruditur ad praescriptum, iuuatur.

Lucrèce 1,80-82
illud in his rebus uereor, ne forte rearis
impia te rationis inire elementa uiamque
indugredi sceleris.
- Horace sat. 1,1,24-26
… quamquam ridentem dicere uerum
quid uetat? ut pueris olim dant crustula blandi
doctores, elementa uelint ut discere prima - Horace epist. 1,20,17-18
hoc quoque te manet, ut pueros elementa docentem
occupet extremis in uicis balba senectus. - Sénèque ben. 3,34,1 et praeceptoris mei, quod institutis liberalibus profeci; ipsos tamen, qui tradiderunt illa, transcendimus, utique eos, qui prima elementa docuerunt, et quamuis sine illis nemo quicquam adsequi posset, non tamen, quantumcumque quis adsecutus est, infra illos est.
- Tacite dial. 30,1 transeo prima discentium elementa, in quibus et ipsis parum laboratur: nec in auctoribus cognoscendis nec in euoluenda antiquitate nec in notitiam uel rerum uel hominum uel temporum satis operae insumitur.
- Suétone Caes. 56,6 extant et ad Ciceronem, item ad familiares domesticis de rebus, in quibus, si qua occultius perferenda erant, per notas scripsit, id est sic structo litterarum ordine, ut nullum uerbum effici posset: quae si qui inuestigare et persequi uelit, quartam elementorum litteram, id est D pro A et perinde reliquas commutet.
Cicéron acad. 1,26 ergo illa initia et ut e Graeco uertam elementa dicuntur; e quibus aer et ignis mouendi uim habent et efficiendi, reliquae partes accipiendi et quasi patiendi, aquam dico et terram.
Lucilius 785-790 Marx
cum ceteris reus una tradetur Lupo.
non aderit: ἀρχαῖς hominem et stoechiis simul
priuabi<t>, igni cum et aqua interdixerit.
duo habet stoechia, adfuerit anima et corpore
(γῆ corpus, anima est πνεῦμα): posterioribus
stoechiis, si id maluerit, priuabit tamen.
Varron ling. 10,55 neque enim si natura ab uno ad duo peruenit, i<d>circo non potest amplius esse in docendo posterius, ut inde incipias, ut quid sit prius ostendas. itaque et hi qui de omni natura disputant atque ideo uocantur physici, tamen ex his ab uniuersa natura profecti retro quae essent principia mundi ostendunt. oratio cum ex litteris constat, tamen eam grammatici de litteris ostenderunt.
Varron ling. 6,39 Democritus, E<pi>curus, item alii qui infinita principia dixerunt, quae unde sint non dicunt, sed cuiusmodi sint, tamen faciunt magnum: quae ex {h}is constant in mundo, ostendunt. quare si etymologus principia uerborum postulet mille, de quibus ratio ab se non poscatur, et reliqua ostendat, quod non postulat, tamen immanem uerborum expediat numerum.