Archives par mot-clé : Varro

Favorinus, la définition du penvs et le genre grammatical

Aulu-Gelle 4,1,1-6 in uestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Fauorino philosopho [test. 33 Barigazzi] praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus uocabulorum disserens cum arduis superciliis uocisque et uultus grauitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. (2.) tum aspiciens ad Fauorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: “‘penus’ quoque – inquit – uariis generibus dictum et uarie declinatum est. nam et ‘hoc penus’ et ‘haec penus’ et ‘huius peni’ et ‘penoris’ ueteres dictauerunt […] (4.) atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Fauorinus et “amabo – inquit – magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. (5.) quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere ‘penum’ dicam aut in quas extremas litteras declinem, si modo id non nimis barbare fecerim [VR, Holford-Strevens (1993 : 294 s.) : ‑mus P, edd.] ? (6.) sed hoc plane indigeo discere, quid sit penus et qua fini id uocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in uenalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet uoce appellem”.

Aulu-Gelle 4,1,7-8 “quaeris – inquit – rem minime obscuram. quis adeo ignorat penum esse uinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera ?” (8.) “etiamne – inquit Fauorinus – milium et panicum et glans et hordeum penus est ? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”.

Aulu-Gelle 4,1,9-11 cumque ille reticens haereret, “nolo – inquit – hoc iam labores, an ista, quae dixi, ‘penus’ appelletur. sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit penus ?” “quod – inquit – genus et quas differentias dicas, non hercle intellego”. (10.) “rem – inquit Fauorinus – plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem peruolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. (11.) sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia”.

Aulu-Gelle 4,1,12-13 ac deinde ita exorsus est: “si – inquit – ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas uerbis, cuiusmodi homo sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens uel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit penus, dicas, non ut aliquid ex penu nomines”. (13.) tum ille ostentator uoce iam molli atque demissa: “philosophias – inquit – ego non didici neque discere adpetiui et, si ignoro, an hordeum ex penu sit aut quibus uerbis penus definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio”.

Aulu-Gelle 4,1,14-16 “scire – inquit ridens iam Fauorinus – quid penus sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. (15.) meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, « penum struere » uel « longam » uel « longo ordine » [Aen. 1,703 s.]; utrumque enim profecto scis legi solitum. (16.) sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem ueteres iuris magistri, qui sapientes appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit penus”.

Aulu-Gelle 4,1,18-19 “haec ego – inquit – cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam ciuibus Romanis Latine loquentibus rem non <suo> uocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare”. (19.) sic Fauorinus sermones id genus communes a rebus paruis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque.

La réflexion de Varron sur le genre grammatical

Varron ling. 8,47 nempe esse oportebat uocis formas, ut in hoc humanus humana humanum, sed habent quaedam bina, ut ceruus cerua, qu<a>edam singulas, ut aper, et sic multas. non est ergo in huiuscemodi generibus analogia.

Varron ling. 9,40‑42 quod rogant ex qua parte oporteat simile esse uerbum, a uoce an a significatione, respondemus a uoce; sed tamen nonnunquam qu<a>erimus genere similiane sint quae significantur ac nomen uirile cum uirili conferimus, feminae cum muliebri: non quod id quod significat uocem commoueat, sed quod nonnunquam in re dissim<ili pari>lis figurae formas, in {dis}simili imponunt disparilis [Goetz–Schoell app. : † in re dissimilis figurae formas indissimiles imponunt dispariles], ut calcei muliebres sint an uiriles dicimus ad similitudinem figurae, cum tamen sciamus nonnunquam et mulierem habere calceos uiriles et uirum muliebris. (41.) sic dici uirum Perpennam ut Alfenam muliebri forma{m} et contra parietem ut abietem esse formam similem, quo<m> alterum uocabulum dicatur uirile, alterum muliebre et utrumque natura neutrum sit. itaque ea uirilia dicimus non quae uirum significant, sed quibus proponimus hic et hi, et sic muliebria in quibus dicere possumus haec aut hae. (42.) quare ni{c}hil est, quod dicunt Theona et Diona non esse similis, si alter est <A>ethiops, alter {g}albus, si analogia rerum dissimilitudines adsumat ad discernendum uocis uerbi figuras.

Varron ling. 9,56 ad h<a>ec dicimus omnis orationis, quamuis res naturae subsit, tamen si ea in usu<m> non peruenerit, eo non peruenire uerba: ideo equus dicitur et equa : in usu enim horum discrimina; coruus et corua non, quod sine usu id, quod dissimilis natura<e>. itaque quaedam al<i>ter olim ac nunc: nam {et} tum omnes <et> [Mette : nam et tum omnes] mares et feminae dicebantur columbae, quod non erant in eo usu domestico quo nunc, <nunc> contra, propter domesticos usus quos internouimus, appellatur mas columbus, femina columba.

Varron ling. 9,57 natura cum tria genera transit et id est in usu discriminatu<m>, tum denique apparet, ut est in doctus et docta et doctum: doctrina enim per tria haec transire potest et usus docuit discriminare doctam rem ab hominibus et in his marem ac feminam. in mare et femina et neutro neque natura maris transit neque feminae neque neutra, et ideo non dicitur feminus femina feminum, sic reliqua: itaque singularibus ac secretis uocabulis appellati sunt.

Varron ling. 9,58 quare in quibus rebus non subest similis natura aut usus, in his uocabulis huiusce modi ratio qu<a>eri non debet: ergo dicitur ut surdus uir, surda mulier, sic surdum theatrum, quod omnes tres <res> [Kent : omnes tres] ad auditum sunt comparatae; contra nemo dicit cubiculum surdum, ad silentium, non ad auditum; at si fenestram non habet, dicitur c<a>ecum, ut c<a>ecus et c<a>eca, quod omnia †habent lumen habere debent.

Varron ling. 9,59 dei et serui nomina quod non item ut libera nostra transeunt, eadem e<s>t causa, quod ad usum attinet <et> institutui opus fuit de liberis, de reliquis nihil attinuit, quod in seruis gentilicia natura non subest in usu, in nostri<s> nominibus qui sumus in Latio et liberi, necessaria. itaque ibi apparet analogia ac dicitur Terentius uir, Terentia femina, Terentium genus.

Varron ling. 9,60‑61 in praenominibus ideo non fit item, quod haec instituta ad usum singularia, quibus discernerentur nomina gentilicia, ut ab numero Secunda, Tertia, Quartia, in uiris ut Quintus, Sextus, Decimus, sic ab aliis rebus. cum essent duo Terentii aut plures, discendendi causa, ut aliquid singulare haberent, notabant, forsitan ab eo, qui mane natus diceretur, ut is Manius esset, qui luci, Luci{li}us, qui post patris mortem, Postumus. (61.) e quibus qu<a>e cum item accidisset feminis, proportione ita appellata declinarant praenomina mulierum antiqua, Mania, Lucia, Postuma: uidemus enim Maniam matrem Larum dici, Luciam Volaminiam Saliorum cerminibus appellari, Postumam a multis post patris mortem etiam nunc appellari.

Varron ling. 9,62 quare quocumque progressa est natura cum usu uocabuli, similiter proportione propagata est analogia, cum in quibus declinationibus uoluntariis maris et feminae et neutri, quae uoluntaria, non debeant similiter declinari, sed in quibus naturales, sint declinatus hi qui esse reperiuntur.

Varron ling. 8,7-8 et enim illi qui primi nomina imposuerunt rebus fortasse an in quibusdam sint lapsi: uoluis<se> enim putant singularis res notare, ut ex his in multitudine<m> declinaretur, ab homine homines; sic mares liberos uoluisse notari, ut ex his feminae declinarentur, ut est ab Terentio Terentia; sic in recto casu quas imponerent uoces, ut illinc essent futurae quae [Barwick 1957 p. 36 s. n. 3 : quo] declinarentur: sed haec in omnibus tenere nequisse, quod et una<e> et <plures> dicuntur [Goetz–Schoell app. : et unae{t} dicuntur] scopae et mas et femina aquila et recto et obliquo uocabulo uis. (8.) cur haec non tam si<n>t in culpa quam putant, pleraque soluere non difficile, sed nunc non necesse: non enim qui potuerint adsequi sed qui uoluerint, ad hoc quod propositum refert, quod ni{c}hilo minus declinari potest ab eo quod imposiuerunt scopae scopa, quam si imposuissent scopa, ab eo scopae, et sic alia.

 

Fronton, César et les plvralia tantvm

Aulu-Gelle 19,8,3-4 adulescentulus Romae priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium uisendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. nec umquam factum est, quotiens eum uidimus loquentemque audiuimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque; (2.) ueluti fuit illa quodam die sermocinatio illius leui quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. (3.) nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod ‘harenis calentibus’ esset usus, tum adludens Fronto [test. 7 van den Hout2] “morbo quidem – inquit – cares, sed uerbi uitio non cares. Gaius enim Caesar [anal. frg. 11a Garcea], {ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est,} uir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi in libris quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, harenas uitiose dici existimat, quod harena numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque caelum neque triticum, (4.) contra autem quadrigas, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, pluratiuo semper numero dicendas putat sicut arma et moenia et comitia et inimicitias; nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id uitium demonstres”.

Aulu-Gelle 19,8,5-6 “de caelo – inquit ille – et tritico non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de armis et moenibus et comitiis, quin figura multitudinis perpetua censeantur; (6.) uidebimus autem potius de inimicitiis et quadrigis. ac fortassean de quadrigis ueterum auctoritati concessero, inimicitiam tamen, sicuti inscientiam et inpotentiam et iniuriam, quae ratio est, quamobrem C. Caesar uel dictam esse a ueteribus uel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, deliciam quoque ἑνικῶς dixerit pro deliciis?
    « mea – inquit – uoluptas, mea delicia » [Poen. 365].
inimicitiam autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit:
    « eo ego {inquit} ingenio natus sum:
     amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero » [trag. 12 Vahlen2, cf. p. 164 Jocelyn].
sed enim harenas parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.”

Aulu-Gelle 19,8,7-8 7 tunc prolato libro de analogia primo uerba haec ex eo pauca 〈legit, quae〉 memoriae mandaui. (8.) nam cum supra dixisset neque caelum, triticumue, neque harenam multitudinis significationem pati, “num tu – inquit [sc. Caesar anal. frg. 11b Garcea] – harum rerum natura accidere arbitraris, quod unam terram ac plures terras et urbem et urbes et imperium et imperia dicamus, neque quadrigas in unam nominis figuram redigere neque harenam in multitudinis appellationem conuertere possimus?”

Aulu-Gelle 19,8,11-13 Tum Fronto ita respondit: “quadrigae semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti quadrigae quasi quadriiugae uocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. (12.) eandemque rationem habet harena, sed in specie dispari; nam cum harena singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum ex quibus constat partium, indocte et inscite harenae dici uidentur, tamquam id uocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. sed haec ego – inquit – dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, uiri docti, opinionem ἀπαραμύθητον destituerem. (13.) nam cur caelum semper ἑνικῶϲ dicatur, mare et terra non semper, et puluis 〈semper〉, uentus et fumus non semper, cur indutias et caerimonias scriptores ueteres nonnumquam singulari numero appellauerint, ferias et nundinas et inferias et exsequias numquam, cur mel et uinum atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, lacte non capiat, (14.) quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in ciuitate tam occupata non queunt”.

Aulu-Gelle 19,8,14-15 quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos uos esse uideo, alicui opinor negotio destinatos. (15.) ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an quadrigam et harenas dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore uel oratorum aliquis uel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.

Aulu-Gelle 19,8,16-18 haec quidem Fronto requirere nos iussit uocabula, non ea re opinor quod scripta esse in ullis ueterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus uerbis exerceret. (17.) quod unum ergo rarissimum uidebatur, inuenimus quadrigam numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis [Varro Men. 93 Astbury], qui inscriptus est Ecdemeticus. (18.) harenas autem πληθυντικῶς dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum †dedit†.

Varron entre analogie et naturalisme

Varron ling. 8,48 et in multitudine ut unum significat pater, plures patres, sic omnia debuerunt esse bina. sed et singularia solum sunt multa, ut cicer, siser (nemo enim dicit cicera, sisera) et multitudinis sunt, ut salinae <balneae> (non enim ab his singulari specie dicitur salina et balnea). neque ab eo quod dicunt balneum habet multitudinis consuetudo; nam quod est ut praedium balneum, debuerunt esse plura, ut praedia balnea, quod non est: non est ergo in his quoque analogia.

Varron ling. 9,63a qui autem eas [sc. analogias] reprehendunt, quod alia uocabula singularia sint solum, ut cicer, alia multitudinis solum, ut scalae, cum debuerint omnia esse duplicia, ut equus equi, analogiae fundamentum esse obliuiscuntur naturam et usu<m>.

Varron ling. 9,63b singulare est quod natura unum significat, ut equus, aut quod coniuncta quodammodo ad unum usu{m}, ut bigae: itaque <ut> dicimus una Musa, sic dicimus unae bigae.

Varron ling. 9,64 multitudinis uocabula sunt unum infinitum, ut Musae, alterum finitum, ut duae, tres, quattuor: dicimus enim ut hae Musae sic unae bigae et binae et trinae bigae, sic deinceps. quare tam unae et uni et una quodammodo singularia sunt quam unus et una et unum; hoc modo mutat, quod altera in singularibus, altera in coniunctis rebus; et ut duo tria sunt multitudinis, sic bina trina.

Varron ling. 9,65 est tertium quoque genus singulare ut in multitudine, uter, in quo multitudinis utrei; uter poeta singulari, utri poetae multitudinis est.

Varron ling. 9,66 s. item qui reprehendunt, quod non dicatur ut unguentum unguenta uinum uina sic acetum aceta garum gara, faciunt imperite: qui ibi desiderant multitudinis uocabulum, quae sub mensuram ac pondera potius quam sub numerum succedunt: nam in plumbo, {oleo} a<r>ge<n>to, cum incrementum accessit, dicimus {enim} multum {oleum}, sic multum plumbum, argentum; non {multa olea} plumba, argenta. […] (67.) ea, natura in quibus est mensura, non numerus, si genera in se habe<n>t plura et ea in usum uenerunt, a genere multo, sic uina et unguenta, dicta: alii generis enim uinum quod Chio, aliud quod Lesb{i}o, sic ex regionibus aliis. qua<r>e ipsa dicuntur nunc melius unguent{i}a <quam unguentum>, cui nunc genera aliquot. si item discrimina magna essent olei et aceti et sic ceterarum rerum eiusmodi in usu co<m>muni, diceretur sic olea et <aceta ut> uina. quare in utraque re <i>nique rescindere conantur analogias, {s}et cum in dissimili usu similia uocabula qu<a>erant et cum item ea quae metimur atque ea quae numeramus dici putent oportere.

Varron ling. 9,68 item reprehendunt analogias, quod dicantur multitudinis nomine publicae balneae, contra quod priuati dicant unum balneum, quom plura balnea <non> dicant. quibus responderi potest non esse reprehendendum, quod scalae et aquae caldae, pleraque {quae} cum causa, multitudinis uocabulis sint appellata neque eorum singularia in usum uenerint; idemque item contra. primum balneum nomen ex Gr<a>e<cia> cum introiit in urbem publice ibi consedit, ubi bina essent coniuncta aedificia lauandi causa, unum ubi uiri, alterum ubi mulieres lauarentur; ab eadem ratione domi suae quisque ubi lauatur balneum dixerunt et, quod non erant duo, balnea dicere non consuerunt, cum hoc antiqui non balneum sed lau{i}atrinam appellare consuessent.

Varron ling. 9,69 sic aquae caldae ab loco et aqua, quae ibi scateret, cum ut colerentur uenissent in usum nostris, cum aliae ad alium morbum idoneae essent, eae cum plures essent, ut Puteolis et in Tuscis, quibus utebantur, multitudinis potius quam singulari uocabulo appellarunt. sic scalas, quod ab scandendo dicuntur et singulos gradus scanderent, magis erat quaerendum, si appellassent singulari uocabulo scalam, cum origo nominatus ostenderet contra.

 

Chrysippe et l’ambiguïté constitutive du lexique

Aulu-Gelle 11,12 Chrysippus [2 frg. 152 von Arnim = 636 Hülser] ait omne uerbum ambiguum natura esse, quoniam ex eodem duo uel plura accipi possunt. (2.) Diodorus [frg. 111 Döring = 1, II F 7 Giannantoni] autem, cui Crono cognomentum fuit: «nullum – inquit – uerbum est ambiguum, nec quisquam ambiguum dicit aut sentit, nec aliud dici uideri debet, quam quod se dicere sentit is, qui dicit. (3.) at cum ego – inquit – aliud sensi, tu aliud accepisti, obscure magis dictum uideri potest quam ambigue; ambigui enim uerbi natura illa esse debuit, ut, qui id diceret, duo uel plura diceret. nemo autem duo uel pluria dicit, qui se sensit unum dicere.»

L’idiolecte de Diodore Cronos

Ammonius in int. p.38,17-20 Busse (Diodore fr.112 Döring) εἰ δὲ ταῦτα ὀρθῶς λέγεται, δῆλον ὡς οὐκ ἀποδεξόμεθα τὸν Διαλεκτικὸν Διόδωρον πᾶσαν οἰόμενον φωνὴν σημαντικὴν εἶναι καὶ πρὸς πίστιν τούτου καλέσαντα τῶν ἑαυτοῦ τινα οἰκετῶν Ἀλλαμὴν καὶ ἄλλον ἄλλῳ συνδέσμῳ.

Simplicius in cat. p.27,15-24 Kalbfleisch (Diodorε fr.113 Döring) τινὲς δὲ λύοντες τὴν ἀπορίαν φασὶν ὅτι οὐ πᾶν ὄνομα σημαντικόν ἐστιν· τριχῶς γὰρ τοῦ ὀνόματος λεγομένου, τοῦ μὲν κατὰ τὸν χαρακτῆρα, κἂν μὴ κατατεταγμένον ᾖ ἐπί τινος σημαινομένου, ὡς τὸ βλίτυρι, τοῦ δὲ κατατεταγμένου μὲν μὴ μέντοι χαρακτῆρα ἔχοντος ὀνόματος, ὡς ὁ ἀλλὰ μήν σύνδεσμος ὄνομα τῷ οἰκέτῃ τεθεὶς ὑπὸ τοῦ Διοδώρου τοὺς τῆς γραμματικῆς διορισμοὺς διαπαίζοντος καὶ τοὺς φύσει λέγοντας εἶναι τὰ ὀνόματα, τοῦ δὲ καὶ χαρακτῆρα ἔχοντος ὀνοματικὸν καὶ κατατεταγμένου, ὡς τὸ Σωκράτης καὶ Πλάτων καὶ τὰ ἄλλα τὰ ὀνόματα λεγόμενα, τί κωλύει τὸ ὁμώνυμον ἀκατάτακτον εἶναι, χαρακτῆρα ἔχον ὀνόματος;

Stephanus in int. p.9,20-24 Hayduck (Diodore fr.114 Döring = 1 fr. ii f 7 Giannantoni) ὁ μὲν οὖν Κράτυλος φύσει ἔλεγεν τὰ ὀνόματα κατὰ τὸ πρῶτον σημαινόμενον, ὁ δὲ Διόδωρος φύσει μὲν οὐκ ἔλεγεν ἀλλὰ θέσει, καὶ τοῦτο κατὰ τὸ δεύτερον σημαινόμενον τὸ ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχεν. ὅθεν καὶ τοὺς ἰδίους παῖδας τοῖς τῶν συνδέσμων ὀνόμασιν ἐκάλει, <Μὲν> καὶ <Δὲ> προσαγορεύων αὐτούς.

anecd. Gr. Oxon. 4 p.328,25-32 Cramer (Diodorε fr.115 Döring = 1 fr. ii f 7 Giannantoni) οὕτως οὖν καὶ Διόδωρος ὁ ἐπικληθεὶς Κρόνος λέγεται τὸν οἰκέτην αὐτοῦ καλεῖν Ἀλλαμήν.

L’ἀμφιβολία stoïcienne

Diogène Laërce 7,62 ἀμφιβολία δέ ἐστι λέξις δύο ἢ καὶ πλείονα πράγματα σημαίνουσα λεκτικῶς καὶ κυρίως καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ ἔθος, ὥσθ’ ἅμα τὰ πλείονα ἐκδέξασθαι κατὰ ταύτην τὴν λέξιν.

L’obscurité selon le De dialectica de Saint Augustin

Augustin dial. p.14,5-7 Crecelius = p.102 e p.104 Jackson–Pinborg: inter ambiguum et obscurum hoc interest, quod in ambiguo plura se ostendunt, quorum quid potius accipiendum sit ignoratur, in obscuro autem nihil aut parum quod attendatur apparet.

Augustin dial. p.14,12-28 Crecelius = p.104 e p.106 Jackson–Pinborg: item sunt obscurorum genera tria. unum est quod sensui patet, animo clausum est: tamquam si quis malum punicum pictum uideat, qui neque uiderit aliquando nec omnino quale esset audierit, non oculorum est, sed animi, quod cuius rei pictura sit nescit. alterum genus est, ubi res animo pateret, nisi sensui clauderetur: sicuti est homo pictus in tenebris. nam ubi oculis apparuerit, nihil animus hominem pictum esse dubitabit. tertium genus est, in quo etiam sensui absconditur, quod tamen si nudaretur nihilo magis animo emineret, quod genus est omnium obscurissimum: ut si imperitus malum illud punicum pictum etiam in tenebris cogeretur agnoscere. refer nunc animum ad uerba, quorum sunt istae similitudines. constitue animo quempiam grammaticum conuocatis discipulis factoque silentio suppressa uoce dixisse “temetum”, quod ad eo dictum qui prope adsidebant satis audierunt, qui remotius parum, qui autem remotissime nulla omnino uoce perstricti sunt. horum autem illi <qui prope adsidebant, quid esset temetum ignorabant, illi autem> qui remotiores erant nescio quo casu partim sciebant, quid esset temetum, partim ignorabant; illos uero, qui magistri uocem nec acceperant, quid esset temetum prorsus latebat; omnes obscuritate impediebantur. et hic iam perspicis omnia illa genera obscuritatum. nam qui de auditu nihil dubitabant, primum illud genus patiebantur, cui simile est malum punicum ignorantibus sed in luce pictum. qui nouerant uerbum sed auribus aut parum aut omnino non acceperant uocem, secundo illo genere laborabant, cui similis est hominis imago sed in non perspicuo aut omnino tenebricoso loco. qui autem non solum uocis sed et significationis uerbi expertes erant, tertii generis, quod omnium taeterrimum est, caecitate inuoluebantur.

Augustin dial. p.7,7-8 Crecelius = p.86 Jackson–Pinborg: signum est quod et se ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit.

Augustin dial. 14,7-12 Crecelius = p.104 Jackson–Pinborg: sed ubi parum est quod apparet, obscurum est ambiguo simile: ueluti si quis ingrediens iter excipiatur aliquo biuio uel triuio uel etiam ut ita dicam multiuio loco, ibique densitate nebulae nihil uiarum quod est eluceat. ergo a pergendo prius obscuritate terretur; at ubi aliquantum rarescere nebulae coeperint, uidetur aliquid, quod utrum uia sit an terrae proprius et nitidior color incertum est. hoc est obscurum ambiguo simile. dilucescente autem caelo quantum oculis satis sit iam omnium uiarum deductio clara est, sed qua sit pergendum non obscuritate sed ambiguitate dubitatur.

Augustin dial. p.14,28-15,2 Crecelius = p.106 Jackson–Pinborg: quod autem dictum est quiddam obscurum ambiguo simile, in his perspici potest, quibus uerbum erat quidem notum sed uocem nec penitus nullam nec omnino certam perceperant.

L’ambiguïté selon Saint Augustin

Augustin dial. p.15,3-13 Crecelius = p.106 Jackson–Pinborg: uide nunc in eodem grammatici exemplo, quam longe aliter impediat ambiguitas quam obscuritas uerbi. fac enim eos qui aderant et satis sensu accepisse uocem magistri et illum id uerbum enuntiasse quod esset omnibus notum, ut puta fac eum dixisse magnus et deinde siluisse. attende, quae incerta hoc audito nomine patiantur. quid si enim dicturus est “quae pars orationis”? quid si de metris quaesiturus “qui sit pes”? quid si de historia rogaturus ut puta “magnus Pompeius quot bella gesserit”? quid si commendandorum carminum gratia dicturus est “magnus et paene solus poeta Vergilius”? quid si obiurgaturus neglegentiam discipulorum in haec deinde uerba prorumpet “magnus uos erga studia torpor inuasit”? uidesne remota nebula obscuritatis illud quod supra dictum est quasi eminuisse multiuium? nam in hoc unum quod dictum est magnus et nomen est et pes chorius est et Pompeius est et Vergilius et neglegentiae torpor et si qua alia uel innumerabilia non commemorata sunt, quae tamen per hanc enuntiationem uerbi possunt intellegi.

La critique de l’Hortensius cicéronien

Augustin dial. p. 15,14-16,2 Crecelius = 106 et 108 Jackson–Pinborg: itaque rectissime a dialecticis dictum est ambiguum esse omne uerbum. nec moueat quod apud Ciceronem calumniatur Hortensius hoc modo [Cic. Hort. frg. 24 Grilli = 59 Straume-Zimmermann]: «ambigua se aiunt audere explicare dilucide. idem omne uerbum ambiguum esse dicunt. quomodo igitur ambigua ambiguis explicabunt? nam hoc est in tenebras extinctum lumen inferre». facete quidem atque callide dictum, sed hoc est quod apud eundem Ciceronem Scaevola dicit Antonio [Cic. de orat. 1,10,44] «denique ut sapientibus diserte, stultis etiam uere uidearis dicere». quid enim aliud illo loco fecit Hortensius nisi acumine igenii et lepore sermonis quasi meraco et suaui poculo imperitis caliginem obfudit? quod enim dictum est omne uerbum esse ambiguum de uerbis singulis dictum est. explicantur autem ambigua disputando et nemo utique uerbis singulis disputat. nemo igitur ambigua uerba uerbis ambiguis explicabit,

Augustin dial. p. 16,2-6 Crecelius = 108 Jackson–Pinborg: et tamen cum omne uerbum ambiguum sit, nemo uerborum ambiguitatem nisi uerbis sed iam coniunctis quae ambigua non erunt explicabit. ut enim, si dicerem “omnis miles bipes est”, non ex eo sequeretur ut cohors ex militibus utique bipedibus ita constaret, ita cum dico ambiguum esse omne uerbum, non dico sententiam, non disputationem, quamuis uerbis ista texantur. omne igitur ambiguum uerbum non ambigua disputatione explicabitur.

Les uniuoca

Augustin dial. p. 16,16-19 Crecelius = 108 e 110 Jackson–Pinborg: quidquid dicitur et per plura intellegi potest, eadem scilicet plura […] non solum uocabulo uno sed una etiam definitione contineri queunt. […] ea quae una definitio potest includere uniuoca nominantur.

Augustin dial. p. 16,21-17,12 Crecelius = 110 e 112 Jackson–Pinborg: hominem cum dicimus, tam puerum dicimus quam iuuenem, quam senem, tam stultum quam sapientem […]. sed in his omnibus dictionibus nihil est, quod non ut hominis nomen accepit ita etiam hominis definitione claudatur. nam definitio hominis est “animale rationale mortale”. num ergo quisquam potest dicere animal rationale mortale iuuenem tantum, non etiam puerum, aut senem esse, aut sapientem tantum, non etiam stultum ? immo et ista et cetera quae numerata sunt sicut hominis nomine ita etiam definitione continentur. nam siue puer siue stultus siue pauper siue etiam dormiens, si animale rationale mortale non est, nec homo est ; est autem homo ; illa igitur etiam definitione contineatur necesse est. et de ceteris quidem nihil ambigetur. de puero autem paruo aut stulto seu prorsus fatuo aut de dormiente uel ebrio uel furente dubitari potest, quomodo possint esse animalia rationalia. potest omnino defendi, sed ad alia properantibus longum est. […] haec sunt igitur uniuoca, quae non solum nomine uno sed una etiam eiusdem nominis definitione claudantur, quamuis et inter se propriis nominibus et definitionibus distingui possint. diuersa enim nomina puer, adulescens, diues, et pauper, liber, et seruus, et si quid aliud differentiarum est ; ideo diuersas inter se proprias definitiones habent. sed ut illis unum communem nomen est homo, sic et animal rationale mortale definitio una communis est.

Galien capt. 13,5-7 Gabler τρίτη δὲ παρὰ τὴν ἐν τοῖς συνθέτοις ὁμωνυμίαν, οἷον ‘ἄνθρωπός ἐστιν’· ἀμφίβολος γὰρ ὁ λόγος, εἴτε τὴν οὐσίαν εἴτε τὴν πτῶσιν εἶναι σημαίνει.

Le témoignage de Varron

Varro ling. 9,1 <insignis eorum est error qui malunt quae> [suppl. Boot] nesciunt docere quam discere quae ignorant: in quo fuit Crates [fr. 104 Broggiato], nobilis grammaticus, qui fretus Chrysippo [SVF II fr. 151], homine acutissimo qui reliquit περὶ ἀνωμαλίας IV libros [corr. Willmanns : lei libri F] contra analogian atque Aristarchum est nixus, sed ita, ut scripta indicant eius, ut neutrius uideatur peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus de inaequabilitate cum scribit sermonis, propositum habet ostendere similes res dissimilibus uerbis et dissimili{bu}s similibus [corr. Wilmanns : dissimilibus similes F] esse uocabulis notatas, id quod est uer{b}um [corr. Aldus], et {cum} [del. L. Spengel] Aristarchus, de aequabilitate cum scribit {et de} [secl. L. Spengel], uerborum similitudinem qua{ru}ndam [corr. Groth] <in> inclinationes [add. Fink 1952: 378] sequi iubet, quoad patiatur consuetudo.

Simpl. cat. CAG viii 102-22-24 καλῶς δὲ εἶπεν [sc. Ἀριστοτέλης, cat. 3b10] ὅτι ‘πᾶσα οὐσία δοκεῖ τόδε τι σημαίνειν’, διότι τὴν ἑτέρων δόξαν ἀπαγγέλλει καὶ τὴν ἀνωμαλίαν τῆς συνηθείας, ἥτις τὰ ἀνόμοια πράγματα ὁμοίοις σχήμασι λέξεων εἴωθεν πολλάκις σημαίνειν.

[Alex.] SE CAG ii.3 67-31-68,1 πόθεν οὖν γίνεται ἡ ἀπάτη; ἥ ὡς καὶ ἄνωθεν εἴρηται, διὰ τὸ ἀνώμαλον τῆς συνηθείας, ἥτις τὰ ἀνόμοια πράγματα ὁμοίοις σχήμασι λέξεων εἴωθεν πολλάκις σημαίνειν.

Favorinus, Domitius Insanus et la sémantique contrastive

Aulu-Gelle 18,7

(1.) Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum Insano factum est quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Fauorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obuiam uenisset atque ego cum Fauorino essem, “quaeso – inquit – te, magister, dicas mihi: num erraui quod, cum uellem δημηγορίαϲ Latine dicere, contiones dixi? (2.) dubito quippe et requiro, an ueterum eorum qui electius locuti sunt pro uerbis et oratione dixerit quis contionem”. (3.) tum Domitius uoce atque uultu atrociore “nulla – inquit – prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum uos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam uerba auctoritatesque uerborum cordi habetis. mittam autem librum tibi in quo id reperias quod quaeris. ego enim grammaticus uitae iam atque morum disciplinas quaero, uos philosophi mera estis, ut M. Cato [or. frg. 223 Sblendorio Cugusi] ait, mortuaria [Bernardi Perini coll. ThlL viii 1520,70 ss. et Sblendorio Cugusi ad loc. : mortualia corr. tacite I. Dousa 1587: 76, pler. edd.]; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et friuolas tamquam mulierum uoces praeficarum. atque utinam – inquit – muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet”.

Épictète diss. 3,5,17 εἰ δέ τις λεξείδια ᾔτει ἢ θεωρημάτια, ἀπῆγεν πρὸς Πρωταγόραν, πρὸς Ἱππίαν. καὶ γὰρ εἰ λάχανά τις ζητῶν ἐλήλυθεν, πρὸς τὸν κηπουρὸν ἂν αὐτὸν ἀπήγαγεν.

(4.) cumque digressi essemus, “non tempestiue – inquit Fauorinus – hunc hominem accessimus; uidetur enim mihi ἐπιϲημαίνεϲθαι. scitote – inquit – tamen intemperiem istam quae μελανχολία dicitur non paruis nec abiectis ingeniis accidere, ἀλλ’ εἶναι ϲχεδόν τι τὸ πάθοϲ τοῦτο ἡρωικόν et ueritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere μήτε καιροῦ μήτε μέτρου. uel ipsum hoc quale existimatis quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria uisum esset?’

Paul Diacre p. 34,1-3 Lindsay: contio significat conuentum, non tamen alium quam eum qui <a> magistratu uel a sacerdote publico per praeconem conuocatur.

misit autem paulo post Fauorino librum quem promiserat – Verri, opinor, Flacci [frg. 31 p. 522 Funaioli] erat – in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: senatum dici et pro loco et pro hominibus, ciuitatem et pro loco et oppido et pro iure quoque {omnium} [del. Vassis 1890: 666] et pro hominum multitudine, tribus quoque et decurias dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, (6.) contionem item tria significare: locum suggestumque, unde uerba fierent, (7.) sicut M. Tullius in oratione quae inscripta est contra contionem Q. Metelli [Cic. or. frg. 2 p. 221 Crawford] “escendi – inquit – in contionem, concursus est populi factus”; item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore [Cic. orat. 168] ait, “contiones saepe exclamare uidi, cum apte uerba cecidissent. etenim exspectant aures, ut uerbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur. (8.) exempla in eo libro scripta non erant. sed nos postea Fauorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos ueterum reperta exhibuimus; (9.) id autem quod potissimum expetebat, contionem esse dictam pro uerbis et oratione, docui titulo Tulliani libri qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud quam ipsa quae a Metello dicta est oratio.

Varron et la Latinitas

Varron frg. 268 Funaioli = 115 Goetz & Schoell ap. Diom. GL I 439,15-30 Latinitas est incorrupt{a}e loquendi obseruatio secundum Romanam linguam. constat autem … his quattuor: natura analogia consuetudine auctoritate.

Charisius p. 62,15-22 Barwick (cf. Diomède GL I 439,17-22)  natura uerborum nominumque inmutabilis est [Char. : immutabilis Diom.] nec quicquam aut plus aut minus [Char. : aut minus aut plus Diom.] tradidit nobis quam quod accepit. nam siquis dicat scrimbo pro eo quod [Char. : scrimbo quod Diom.] est scribo, non analogiae uirtute sed naturae ipsius constitutione conuincitur. analogia sermonis a natura proditi ordinatio est neque [Char. : est secundum technicos neque Diom.] aliter barbaram linguam ab erudita quam argentum a plumbo dissociat.

Charisius p. 62, 24-63,9 Barwick (cf. Diomède GL I 439,22-28) consuetudo non arte [Char. : ratione Diom.] analogiae sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum consensione conualuit, ita tamen ut illi artis ratio non accedat sed indulgeat. [Char. : indulgeat. nam ea e medio loquendi usu placita adsumere consueuit auctoritas Diom.]. auctoritas in regula loquendi nouissima est. namque ubi omnia defecerint, sic ad illam quem ad modum ad aram sacram [Char. : ad ancoram Diom.] decurritur. non enim quicquam aut rationis aut naturae aut consuetudinis habet.

 

 

Tra eloquenza e grammatica: la proposta polemica di Cesare

Summer School De optimo genere oratorum. La formazione del perfetto oratore nella scuola romana (org. Prof. Paolo De Paolis)

Arpino, Fondazione Umberto Matroianni, Castello di Ladislao, 23-27/06/2025
Centro Studi Umanistici ‘Marco Tullio Cicerone’ – Arpino
Università degli Studi di Verona – Dipartimento di Culture e Civiltà
Università degli studi di Cassino e del Lazio meridionale – Dipartimento di Lettere e Filosofia

Conferenza (26/06/2025, 11:30)

Laboratorio (26/06/2025, 16:00)

Riferimenti bibliografici

Adams J. N. (2008), The Regional Diversification of Latin, 200 BC ‑ AD 600, Cambridge.

Canfora L. (1999), Giulio Cesare. Il dittatore democratico, Roma – Bari.

Dahlmann H. (1935), “Caesars Schrift über die Analogie”, Rheinisches Museum 84, 258-275.

David J.M. (1983), “Les orateurs des municipes à Rome: intégration, réticences et snobismes”, M. Cébeillac‑Gervasoni ed., Les ‘bourgeoisies’ municipales italiennes aux IIe et Ie siècles av. J.‑C., Paris.

Desbordes F. (1990), Idées romaines sur l’écriture, Lille.

Dubuisson M. (1982), “Y a‑t‑il une politique linguistique romaine?”, Ktema 7, 187‑210.

Dugan J. (2005), Making a New Man: Ciceronian Self-Fashioning in the Rhetorical Works, Oxford).

Garcea A. (2012), Caesar’s De Analogia, Oxford – New York.

Grillo L. & C. Krebs eds. (2018), The Cambridge Companion to the Writings of Julius Caesar, Cambridge – New York.

Hendrickson G. L. (1906), “The De Analogia of Julius Caesar; Its Occasion, Nature, and Date, with Additional Fragments”, Classical Philology 1, 97–120.

Lomanto V. (1993), “La flessione dei temi in -u- secondo Varrone e secondo Cesare”, D. Poli ed., La cultura in Cesare: atti del convegno internazionale di studi Macerata-Matelica, Roma, II, 643-676.

Lomanto V. (1994-1995), “Cesare e la teoria dell’eloquenza”, Memorie della Accademia delle Scienze di Torino5, Classe di Scienze Morali, Storiche e Filologiche 18-19, 3-127.

Moatti C. (1997), La raison de Rome. La naissance de l’esprit critique à la fin de la République (IIe‑Ier siècle avant Jésus‑Christ), Paris.

Oldfather W. A. & G. Bloom (1927), “Caesar’s Grammatical Theories and His Own Practice”, Classical Journal 22, 584-602.

Poccetti P. (1993), “Teorie grammaticali e prassi della Latinitas in Cesare”, D. Poli ed., La cultura in Cesare: atti del convegno internazionale di studi Macerata-Matelica, Roma, II, 599-641.

Scivoletto N. (1994), “Sul fr. 2 Fun. del De analogia di Cesare”, C. Curti & C. Crimi eds., Scritti classici e cristiani offerti a Francesco Corsaro, Catania, II, 665-674.

Sinclair P. (1994), “Political Declensions in Latin Grammar and Oratory 55 BCE-CE 39”, Ramus 23, 92-109.

Van der Blom H. (2021), “Caesar the Orator in Retrospect”, R. Rubina and T. Arlund Hass, Rome Studies. Archaeology, History, and Literature 1, Turnhout, 95-110.

Willi A. (2010), “Style, Grammar and Philosophy in C. Iulius Caesar”, E. Dickey & A. Chahoud eds., Colloquial and literary Latin, Cambridge, 229-242.

Yavetz Z. (1979), Caesar in der öffentlichen Meinung, Düsseldorf.

Zecchini G. (1995), “Sallustio, Lucullo e i tre schiavi di C. Giulio Cesare (due nuovi frammenti delle Historiae?)”, Latomus 54, 592‑607.

Zecchini G. (2001), Cesare e il mos maiorum, Stuttgart.

Tra eloquenza e grammatica: il ruolo dalla scrittura

Cicerone

Cicerone nat. deor. 2,149 primum enim a pulmonibus arteria usque ad os intimum pertinet, per quam uox principium a mente ducens percipitur et funditur. deinde in ore sita lingua est finita dentibus ; ea uocem inmoderate profusam fingit et terminat atque sonos uocis distinctos et pressos efficit, cum et dentes et alias partes pellit oris.

Cicerone gramm. fr. 3a Funaioli ap. Vel. Long. GL VII 54,16‑17 = §5.1 Di Napoli: in plerisque Cicero uidetur auditu emensus scriptionem, qui et Aiiace<m> [corr. Vrsinus ed. pr.] et Maiiam per duo I{i} [corr. Keil] scribenda existimauit.

Cicerone gramm. fr. 3 Funaioli ap. Quint. inst. 1,4,11 sciat [sc. grammaticus] etiam Ciceroni placuisse aiio Maiiamque geminata I scribere ; quod si est, etiam iungetur ut consonans.

Cesare

La notazione di i intervocalico

Cesare anal. fr. 4 Garcea ap. Prisc. GL II 14,10‑14 unde Pompeiii quoque genetiuum per tria I scribebant, quorum duo superiora loco consonantium accipiebant, ut si dicas Pompelli; nam tribus I iunctis qualis possit syllaba pronuntiari? quod Caesari doctissimo artis grammaticae placitum a Victore [Victorino corr. Bondam 1759 : 307, Garcea] quoque in arte grammatica de syllabis comprobatur.

Cesellio Vindice (?) ap. Cassiod. orth. GL VII 206,6‑15 = §10.69‑70, 73‑76 Stoppacci: Pompeiius Tarpeiius et eiius per duo II scribenda sunt et propter sonum (plenius enim sonant) et propter metra : numquam enim longa fiet syllaba, nisi per I geminum scribatur. […] quidam huius Pompei Tarpei, hi Pompei Tarpei, his Pompeis Tarpeis per unum I scribunt ; nonnulli pusillo diligentiores alteram I his addunt : ego quoque tertiam addendam praecipio : si enim, ut docui, nominatiuus duo II habet pro duabus consonantibus, haec perire nulla declinatione possunt, quae tamen omnimodis modernus usus excludit.

Carisio p. 98,17‑99,19 Barwick: Lucilius Aemilius et cetera nomina quae ante V habent I duplici I genetiuo singulari finiri debent, ut necesse sit aduersus obseruationem nominum nominatiuo non minorem fieri genetiuum ; idque Varro [Varro fr.  252 Funaioli = 120 Goetz–Schoell] tradens adiecit uocatiuum quoque singularem talium nominum per duplex I scribi debere, sed propter differentiam casuum corrumpi. Lucilius tamen et per unum I genetiuum scribi posse existimat, ait [Lucil. 1294‑1295 Marx] enim
     seruandi numeri et uersus faciendi,
     
nos Caeli Numeri numerum ut seruemus modumque.
numquam enim hoc intulisset, nisi et Caelium et Numerium per II, <huius Caelii> huius Numerii, faciendum crederet, denique et in libro VIIII sic ait [Lucil. 362‑363 Marx],
     porro hoc si filius Luci
     
fecerit, I solum, ut Corneli Cornificique,
et paulo post [Lucil. 366 Marx]
     pupilli pueri Lucili, hoc unius fiet.
et Plinius [Plin. dub. serm. frg. 37 Mazzarino2 = 16 Della Casa] quoque dubii sermonis V adicit esse quidem rationem per duo I scribendi, sed multa iam consuetudine superari. Varro enim opinionem de uocatiuo casu traditam infirmat, quod hic pius huius pii in uocatiuo pii faciat. adeo enim {non} semper uocatiuus casus eandem scripturam patitur quam genetiuus.

Il sonus medius

Cornuto gramm. fr. 9 Mazzarino2 ap. Cassiod. orth. GL VII 150,10‑17 = §1.49‑52 Stoppacci: lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et siqua similia sunt, quomodo scribi debent? quaesitum est. Terentius Varro [Varro fr. 269 Funaioli = 68 Goetz–Schoell] tradidit Caesarem [Caes. anal. fr. 5 Garcea] per I eiusmodi uerba solitum esse enuntiare et scribere : inde propter auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam. sed ego in antiquiorum multo libris, quam Gaius Caesar est, per V pleraque scripta inuenio, <ut> optumus, intumus, pulcherrumus, lubido, dicundum, faciundum, maxume, monumentum, contumelia, minume. melius tamen est et ad enuntiandum et ad scribendum I litteram pro V ponere, in quod iam consuetudo inclinauit.

Quintiliano inst. 1,7,21 iam optimus maximus, ut mediam I litteram, quae ueteribus V fuerat, acciperent, C. primum Caesaris {in}scriptione [corr. Funaioli 1908 : 383 : inscriptione BH, Cousin cum pler. edd. : in scriptione Colson 1924 : 98‑99 dub. : instructione A] traditur factum.

Velio Longo GL VII 67,3‑5 = § 8.1.1 Di Napoli: uarie etiam scriptitatum est mancupium aucupium manubiae, siquidem C. Caesar per I scripsit, ut apparet ex titulis ipsius, at Augustus [Augustus gramm. test. 4 Funaioli] {I} per V, ut testes sunt eius inscriptiones.

Mario Vittorino GL VI 9,1‑6 = §§4.5‑6 Mariotti: Licinius Caluus [Calv. gramm. p. 440 Funaioli = or. 37 Malcovati4] Q littera non est usus. «consultum senati» ipse scripsit, et ad C. Caesarem [Calv. epist. II n° 187 fr. 4 Cugusi] «senatus consultum». idem «optimus maximus» scripsit, non ut nos per V litteram. diuus Augustus [Augustus gramm. test. 6 Funaioli = epist. II n° 151 fr. 108l Cugusi] genetiuo casu «huius domos meae» per O, non ut nos per V litteram scripsit. Messala [Messalla gramm. p. 427 Funaioli = or. 26 Malcovati4], Brutus [Brut. gramm. p. 439 Funaioli = or. 33 Malcovati4], Agrippa [Vipsan. Agrippa gramm. test. 1 Funaioli] pro sumus simus.

Le semiuocales

Cesare anal. fr. 6 Garcea ap. [Prob.] GL IV 50,19‑28: nunc quaeritur de consonantibus, quare in duas partes diuidantur, hoc est in semiuocales et mutas. hac de causa, quoniam semiuocales maiorem potestatem habent quam mutae. nam cum omnes artis latores, praecipueque Caesar, propter rationem metricam et structurarum qualitates singularum litterarum sonos ponderarent, hac ratione semiuocales mutis praeferendas iudicauerunt, quod semiuocales geminatae ad sonum uocalibus occurrunt, hoc est ut syllabam facere possint, ut puta fla ars mons iners et cetera talia; at uero mutae geminatae, si uocalibus occurrant, nec syllabam nec sonum scilicet facere possint. quis enim B C D K P Q T G geminatas uocalibus misceat et sonum syllabae potest audire?

Tirannione test. 8 Haas ap. Soud. s 643,8‑9 <Σκολιόν·> ὑπόμνημα ἔγραψεν Τυραννίων περὶ τοῦ σκολιοῦ μέτρου, ὃ προετάθη αὐτῷ ὑπὸ Γαΐου Καίσαρος.

Le mutae finali

Pompeo GL V 199,10‑19 multi dicunt, utrum lac dicamus an lact. et re uera si quaeras, hoc rite facit nec aliud. nam si dixeris lac, erit genetiuus lacis, quem ad modum allec allecis. lectum est hoc saepius, praecipue apud Varronem [fr. 273 Funaioli = 119 Goetz–Schoell]. ille dicit : lac non debemus dicere, sed lact. sed dixit Caesar [anal. fr. 7 Garcea] contra ipsum rem ualentissimam, nullum nomen duabus mutis terminari. C autem et T duae mutae sunt. ergo exclusi sumus ab illa regula. superest ut sequamur regulam Plauti, lacte ut dicamus : habemus in Baccidibus [Plaut. Bacch. 1143]
     sicut lacte lactis simile.
et quidem dixi has rationes. scire autem debes quod hodie illud sequimur, quod dixit Vergilius, lac, et remansit illa consuetudo.

Carisio p. 129,17‑130,7 Barwick:  lactis nominatiuum alii uolunt lac, alii lact, alii lacte Ĕ postrema. omnino enim nullum nomen muta littera finitur alia nisi S. itaque eruditiores adiunxerunt T {et} propter genetiuum, quia lactis facit. nam tria praeterea inueniuntur quae littera eadem finiuntur, caput git nepet. sed his occurrit quod nullum omnino nomen duabus mutis litteris finiatur. ergo lacte sine uitio dicemus. nam et Cato [Cato orig. fr. 142 Cornell] sic dixit «et in Italia atras capras lacte album habere». sed et Valgius [Valg. Ruf. gramm. fr. 6 Funaioli] et Verrius [Verr. gramm. fr. 18 Funaioli] et Trogus [Trog. frg. 2 Seel] de animalibus {heres} lacte dicunt. at consuetudo tamen aliud sequitur.

Conclusioni

Cicerone nat. deor. 2,93 hic ego non mirer esse quemquam qui sibi persuadeat corpora quaedam solida atque indiuidua ui et grauitate ferri mundumque effici ornatissimum et pulcherrimum ex eorum corporum concursione fortuita? hoc qui existimat fieri potuisse, non intellego cur non idem putet, si innumerabiles unius et uiginti formae litterarum uel aureae uel qualeslibet aliquo coiciantur, posse ex is in terram excussis annales Enni ut deinceps legi possint effici; quod nescio an ne in uno quidem uersu possit tantum ualere fortuna.

Prassifane frg. 9 Wehrli ap. schol. D.T. GG I.3 164,23‑29 διττὴ δέ ἐστιν ἡ γραμματική· ἡ μὲν γὰρ περὶ τοὺς χαρακτῆρας καὶ τὰς τῶν στοιχείων ἐκφωνήσεις καταγίνεται, ἥτις καὶ γραμματικὴ λέγεται, παλαιὰ οὖσα καὶ πρὸ τῶν Τρωικῶν, σχεδὸν δὲ καὶ ἅμα τῇ φύσει προελθοῦσα· ἡ δὲ περὶ τὸν ἑλληνισμόν, ἥτις καὶ νεωτέρα ἐστίν, ἀρξαμένη μὲν ἀπὸ Θεαγένους [8 fr. 1a Diels–Kranz], τελεσθεῖσα <δὲ> παρὰ τῶν Περιπατητικῶν Πραξιφάνους τε καὶ Ἀριστοτέλους. καὶ τῆς μὲν γραμματικῆς τέλος τὸ εὖ ἀναγινώσκειν, τῆς δὲ γραμματικῆς τὸ εὖ γράφειν.

Tra eloquenza e grammatica: la proposta polemica di Cesare

Frontone Parth. 9 (224,12‑17 van den Hout2) quod te uix quicquam nisi raptim et furtim legere posse prae curis praesentibus scripsisti, fac memineris et cum animo tuo cogites C. Caesarem atrocissimo bello Gallico cum alia multa militaria tum etiam duos de analogia libros scrupulosissimos scripsisse, inter tela uolantia de nominibus declinandis, de uerborum aspirationibus et rationibus inter classica et tubas.

Cicerone Brut. 171 et Brutus: qui est, inquit, iste tandem urbanitatis color? nescio, inquam; tantum esse quendam scio. id tu, Brute, iam intelleges, cum in Galliam ueneris; audies tu quidem etiam uerba quaedam non trita Romae, sed haec mutari dediscique possunt; illud est maius, quod in uocibus nostrorum oratorum retinnit quiddam et resonat urbanius. nec hoc in oratoribus modo apparet, sed etiam in ceteris.

Cesare Gall. 1,19,3 Diuiciacum ad se uocari iubet et cotidianis interpretibus remotis per C. Valerium Troucillum, principem Galliae prouinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem habebat, cum eo conloquitur.

Cesare anal. fr. 1a‑b Garcea ap. Cic. Brut. 253 qui{n} etiam in maxumis occupationibus ad te ipsum – inquit in me intuens – de ratione Latine loquendi accuratissume scripserit primoque in libro dixerit uerborum dilectum originem esse eloquentiae tribueritque, mi Brute, huic nostro, qui me de illo maluit quam se dicere, laudem singularem; nam scripsit his uerbis, cum hunc nomine esset adfatus: «ac si, <ut> cogitata praeclare eloqui possent, nonnulli studio et usu elaborauerunt — cuius te paene principem copiae atque inuentorem bene de nomine ac dignitate populi Romani meritum esse existumare debemus — hunc facilem et cotidianum nouisse sermonem nunc pro relicto est habendum?».

Cicerone de orat. 3,52‑53 faciles enim – inquit – Antoni, partes eae fuerunt duae, quas modo percucurri uel potius paene praeterii, Latine loquendi planeque dicendi; reliquae sunt magnae, implicatae, uariae, graues, quibus omnis admiratio ingenii, omnis laus eloquentiae continetur. nemo enim umquam est oratorem, quod Latine loqueretur, admiratus; si est aliter, irrident neque eum oratorem tantummodo, sed hominem non putant. nemo extulit eum uerbis, qui ita dixisset, ut, qui adessent, intellegerent quid diceret, sed contempsit eum, qui minus id facere potuisset. (53.) in quo igitur homines exhorrescunt? quem stupefacti dicentem intuentur? in quo exclamant? quem deum, ut ita dicam, inter homines putant? qui distincte, qui explicate, qui abundanter, qui inluminate et rebus et uerbis dicunt et in ipsa oratione quasi quendam numerum uersumque conficiunt: id est quod dico ornate. qui idem ita moderantur, ut rerum, ut personarum dignitates ferunt, ii sunt in eo genere laudandi laudis, quod ego aptum et congruens nomino.

Svetonio Iul. 42, 2 omnisque medicinam Romae professos et liberalium artium doctores, quo libentius et ipsi urbem incolerent et ceteri adpeterent, ciuitate donauit.

Svetonio Iul. 44, 3 ius ciuile ad certum modum redigere atque ex immensa diffusaque legum copia optima quaeque et necessaria in paucissimos conferre libros.

Svetonio Iul. 44, 4 bibliothecas Graecas Latinasque quas maximas posset publicare data Marco Varroni cura comparandarum ac digerendarum.

Cesare test. 9 Klotz ap. Macr. Sat. 1,14,2 C. Caesar omnem hanc inconstantiam temporum uagam adhuc et incertam in ordinem statae definitionis coegit, adnitente sibi M. Flauio scriba, qui scriptos dies singulos ita ad dictatorem retulit ut et ordo eorum inueniri facillime posset et inuento certus status perseueraret.

Ateneo 6,273a‑b Σκιπίων γοῦν ὁ Ἀφρικανὸς ἐπίκλην ἐκπεμπόμενος ὑπὸ τῆς συγκλήτου ἐπὶ τὸ καταστήσασθαι τὰς κατὰ τὴν οἰκουμένην βασιλείας, ἵνα τοῖς προσήκουσιν ἐγχειρισθῶσιν, πέντε μόνους <συν>επήγετο bοἰκέτας, ὡς ἱστορεῖ Πολύβιος [fr. 76 Buettner–Wobst] καὶ Ποσειδώνιος [FGrH 87 F 59 = fr. 265 Edelstein–Kidd] […]. Ἰούλιος δὲ Καῖσαρ ὁ πρῶτος πάντων ἀνθρώπων περαιωθεὶς ἐπὶ τὰς Βρεττανίδας νήσους μετὰ χιλίων σκαφῶν τρεῖς οἰκέτας τοὺς πάντας συνεπήγετο, ὡς Κόττας [fr. 1 Peter2, cf. FrHist Appendix IA8] ἱστορεῖ ὁ τότε ὑποστρατγῶν αὐτῷ ἐν τῷ Περὶ τῆς Ῥωμαίων Πολιτείας συγγράμματι, ὃ τῇ πατρίῳ ἡμῶν γέγραπται φωνῇ.

Cesare anal. fr. 1c Garcea ap. Cic. Brut. 258 solum quidem, inquit ille, et quasi fundamentum oratoris uides locutionem emendatam et Latinam, cuius penes quos laus adhuc fuit, non fuit rationis aut scientiae sed quasi bonae consuetudinis. mitto C. Laelium P. Scipionem: aetatis illius ista fuit laus tamquam innocentiae sic Latine loquendi […]: sed omnes tum fere, qui nec extra urbem hanc uixerant neque eos aliqua barbaries domestica infuscauerat, recte loquebantur. sed hanc certe rem deteriorem uetustas fecit et Romae et in Graecia. confluxerunt enim et Athenas et in hanc urbem multi inquinate loquentes ex diuersis locis. quo magis expurgandus est sermo et adhibenda tamquam obrussa ratio, quae mutari non potest, nec utendum prauissima consuetudinis regula.

Cicerone Brut. 261 Caesar autem rationem adhibens consuetudinem uitiosam et corruptam pura et incorrupta consuetudine emendat.

Cesare anal. fr. 2 Garcea ap. Gell. 1,10 Fauorinus philosophus adulescenti ueterum uerborum cupidissimo et plerasque uoces nimis priscas et ignotissimas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius – inquit – et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi uiri, et his antiquiores Horatii ìlli trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae uerbis locuti sunt; (2.) tu autern, proinde quasi cum matre Euandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem uis quae dicas. nonne, homo inepte, ut quid uis abunde consequaris, taces? (3.) sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. (4.) uiue ergo moribus praeteritis, loquere uerbis praesentibus atque id quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae uiro, in primo de analogia libro scriptum est habe semper in memoria atque in pectore, ut tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens uerbum”.

Varrone ling. 9,1 Aristarchus, de aequabilitate cum scribit {et de} uerborum, similitudinem qua{ru}ndam inclinationes sequi iubet, quoad patiatur consuetudo.

Cesare anal. fr. 27 Garcea ap. Quint. inst. 1,5,63 nunc recentiores instituerunt Graecis nominibus Graecas declinationes potius dare, quod tamen ipsum non semper fieri potest. mihi autem placet rationem Latinam sequi, quousque patitur decor. neque enim iam ‘Calypsonem’ dixerim ut ‘Iunonem’, quamquam secutus antiquos C. Caesar utitur hac ratione declinandi; sed auctoritatem consuetudo superauit.

 

 

Lucrèce et les lettres (elementa)

L’analogie lettres-atomes

Lucrèce 1,196-198
ut potius multis communia corpora rebus
multa putes esse, ut uerbis elementa uidemus,
quam sine principiis ullam rem existere posse.

Lucrèce 1,823-829
quin etiam passim nostris in uersibus ipsis
multa elementa uides multis communia uerbis,
cum tamen inter se uersus ac uerba necessest                            825
confiteare et re et sonitu distare sonanti.
tantum elementa queunt permutato ordine solo;
at rerum quae sunt primordia, plura adhibere
possunt unde queant uariae res quaeque creari.

{Lucrèce 1,907-914}
iamne uides igitur, paulo quod diximus ante,
permagni referre eadem primordia saepe
cum quibus et quali positura contineantur
et quos inter se dent motus accipiantque,                                        910
atque eadem paulo inter se mutata creare
ignes et lignum? quo pacto uerba quoque ipsa
inter se paulo mutatis sunt elementis,
cum ligna atque ignes distincta uoce notemus.

908-910 cf. 1,817-819; 911-914 cf. 1,823-827

{Lucrèce 2,1013-1022}
quin etiam refert nostris in uersibus ipsis
cum quibus et quali sint ordine quaeque locata;
namque eadem caelum mare terras flumina solem                     1015
significant, eadem fruges arbusta animantis;
si non omnia sunt, at multo maxima pars est
consimilis; uerum positura discrepitant res.
sic ipsis in rebus item iam materiai
{interualla uias conexus pondera plagas}                                            1020
concursus motus ordo positura figurae
cum permutantur, mutari res quoque debent.

1013 cf. 1,823; 1014 cum—quali = 1,818; 2,1008; sint—locata = 2,884; 1015-1016 (significant) = 1,820-821 (constituant); 1018 decrepitant res = 6,1105; 1021 = 1,685

{Lucrèce 2,688-699}
quin etiam passim nostris in uersibus ipsis
multa elementa uides multis communia uerbis,
cum tamen inter se uersus ac uerba necesse est                            690
confiteare alia ex aliis constare elementis;
non quo multa parum communis littera currat
aut nulla inter se duo sint ex omnibus isdem,
sed quia non uolgo paria omnibus omnia constant.
sic aliis in rebus item communia multa                                                   695
multarum rerum cum sint, primordia rerum
dissimili tamen inter se consistere summa
possunt; ut merito ex aliis constare feratur
humanum genus et fruges arbustaque laeta.

688-690 = 1,823-825; 692 non—parum = 2,336; 694 = 2,337; 695-696 cf. 1,814-815; 699 fruges—laeta cf. 2,594. 994 al. 

La critique d’Héraclite

Lucrèce 1,675-683
nunc igitur quoniam certissima corpora quaedam
sunt, quae conseruant naturam semper eandem, 
quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant
naturam res et conuertunt corpora sese,
scire licet non esse haec ignea corpora rerum.
nil referret enim quaedam decedere, abire                                           680
atque alia adtribui mutarique ordine quaedam,
si tamen ardoris naturam cuncta tenerent;
ignis enim foret omnimodis quod cumque crearet.

Le modèle de la combinatoire

Aristote gen. et corr. 315b9-15 ἐπεὶ δ’ ᾤοντο [sc. Δημόκριτος καὶ Λεύκιππος] τἀληθὲς ἐν τῷ φαίνεσθαι, ἐναντία δὲ καὶ ἄπειρα τὰ φαινόμενα, τὰ σχήματα ἄπειρα ἐποίησαν, ὥστε ταῖς μεταβολαῖς τοῦ συγκειμένου τὸ αὐτὸ ἐναντίον δοκεῖν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ, καὶ μετακινεῖσθαι μικροῦ ἐμμιγνυμένου καὶ ὅλως ἕτερον φαίνεσθαι ἑνὸς μετακινηθέντος· ἐκ τῶν αὐτῶν γὰρ τραγῳδία καὶ τρυγῳδία [corr. West 1969, Rashed 1994 : κωμῳδία codd.] γίνεται γραμμάτων.

Aristote met. 895b13-19 ταύτας [sc. διαφορὰς] μέντοι τρεῖς εἶναι λέγουσι [sc. Λεύκιππος καὶ Δημόκριτος], σχῆμά τε καὶ τάξιν καὶ θέσιν· διαφέρειν γάρ φασι τὸ ὂν ῥυσμῷ καὶ διαθιγῇ καὶ τροπῇ μόνον· τούτων δὲ ὁ μὲν ῥυσμὸς σχῆμά ἐστιν ἡ δὲ διαθιγὴ τάξις ἡ δὲ τροπὴ θέσις· διαφέρει γὰρ τὸ μὲν Α τοῦ Ν σχήματι τὸ δὲ ΑΝ τοῦ ΝΑ τάξει τὸ δὲ Z τοῦ N θέσει.

  • musique : Censorinus 10,5 ut litterae nostrae, si inter se passim iungantur et non congruenter, saepe nec uerbis nec syllabis copulandis concordabunt
  • mathématiques : Proclus Eucl. 72,1 ὡς γὰρ τῆς ἐγγραμμάτου φωνῆς εἰσιν ἀρχαὶ πρῶται καὶ ἁπλούςταται καὶ ἀδιαίρετοι, αἷς τὸ ὄνομα τῶν στοιχείων ἐπιφημίζομεν, καὶ πᾶσα λέξις ἐκ τούτων ὑφέστηκεν καὶ πᾶς λόγος, οὕτω… ; Boèce arithm. 2,1 ut, quoniam articularis uocis elementa sunt litterae, ab eis est syllabarum progressa coniunctio et in easdem rursus terminatur extremas
  • rhétorique (éléments de la cause) : ps. Augustin rhet. 141,16-18 Halm: quod ex eorum coniunctione [sc. elementorum] quaestiones fiant perinde atque ex coniunctione litterarum nomina et uerba fieri uidemus
  • politique : Augustin ciu. 4,3 nam singulus quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum est ciuitatis et regni
  • physiognomonie: anonyme physiogn. 89 quoniam igitur et signa membrorum et significationes ipsae signorum propemodum expositae atque enumeratae sunt tamquam prima elementa, ut supra diximus, litterarum, nunc concipiamus atque constituamus species aliquas ex pluribus, sicut ex litteris syllabae constituuntur
  • onirocritique : Artémidore 3,66 ὥσπερ δὲ οἱ γραμματικοὶ τῶν στοιχείων ἐπειδὰν τὰς δυνάμεις διδάξωσι τοὺς παῖδας, τότε καὶ ὅπως ὁμοῦ πᾶσι χρῆσθαι δεῖ ὑποτίθενται, οὕτω…
  • astrologie : Manilius 2,755-758
    ut rudibus pueris monstratur littera primum
    per faciem nomenque suum, tum ponitur usus,
    tum coniuncta suis formatur syllaba nodis,
    hinc uerbi structura uenit per membra legendi…

Στοιχεῖον et elementum

Apollonios Dyscole frg. περὶ στοιχείων GG II.3 p. 3 :

  • schol. Vat. DT GG I.3 197,6-11 στοιχεῖα γάρ φαμεν εἶναι κοσμικὰ τέσσαρα, πῦρ, ἀέρα, ὕδωρ καὶ γῆν· καὶ ὃν τρόπον ταῦτα καταλλήλως πλεκόμενα τὰ ἡμέτερα σώματα ὑγιᾶ τε καὶ τέλεια καθίστησιν, οὕτω καὶ τὰ στοιχεῖα ὁμωνύμως ἐκάλεσεν· ὅτε γὰρ κατὰ τάξιν καὶ δεόντως γράφεται, τότε τὴν ἐναρμόνιον φωνὴν ἀποτελεῖ· στοιχεῖον γὰρ ἡ ἀπὸ τῶν γραμμάτων καὶ λέξεων ἀποτελουμένη ἐκφώνησις.
  • Priscien GL II 6,14-16 literas autem etiam elementorum uocabulo nuncupauerunt [sc. antiqui] ad similitudinem mundi elementorum: sicut enim ilia coeuntia omne perficiunt corpus, sic etiam haec coniuncta literalem uocem quasi corpus aliquod componunt uel magis uere corpus.

P. Osl. 2.13, col. III 38-45
κα[τὰ] τ̣ὸ̣ν δὴ λόγον κ̣αὶ τοῦ
[σύ]μπα<ν>τος κόσμου σ̣το[ι]-
[χεῖ]α ἀπέφηναν [ο]ἱ [σοφοὶ]
[τὰ] πρῶτα καὶ [τὰ] ἀς(ύ)ν- 
[θε]τα ἐξ ὧν τὰ ὅλα δ[ο]-
κ̣ε̣ῖ̣ συνεστάναι καὶ
εἰ[ς] αὐτὰ τὴν ἀνάλυσιν
ἀναλαμβάνειν.

Quintilien inst. 1,1,26 sed quod in litteris obest in syllabis non nocebit. non excludo autem id quod est notum irritandae ad discendum infantiae gratia, eburneas etiam litterarum formas in lusum offerre, uel si quid aliud quo magis illa aetas gaudeat inueniri potest quod tractare intueri nominare iucundum sit.

Sénèque epist. 94,51 pueri ad praescriptum discunt; digiti illorum tenentur et aliena manu per litterarum simulacra ducuntur, deinde imitari iubentur proposita et ad illa reformare chirographum: sic animus noster, dum eruditur ad praescriptum, iuuatur.

Abécédaire de Marsiliana (VIIᵉ s. a.C.) (https://fr.wikipedia.org/wiki/Tablette_de_Marsiliana)

 

Lucrèce 1,80-82
illud in his rebus uereor, ne forte rearis
impia te rationis inire elementa uiamque
indugredi sceleris.

  • Horace sat. 1,1,24-26
    … quamquam ridentem dicere uerum
    quid uetat? ut pueris olim dant crustula blandi
    doctores, elementa uelint ut discere prima
  • Horace epist. 1,20,17-18
    hoc quoque te manet, ut pueros elementa docentem
    occupet extremis in uicis balba senectus.
  • Sénèque ben. 3,34,1 et praeceptoris mei, quod institutis liberalibus profeci; ipsos tamen, qui tradiderunt illa, transcendimus, utique eos, qui prima elementa docuerunt, et quamuis sine illis nemo quicquam adsequi posset, non tamen, quantumcumque quis adsecutus est, infra illos est.
  • Tacite dial. 30,1 transeo prima discentium elementa, in quibus et ipsis parum laboratur: nec in auctoribus cognoscendis nec in euoluenda antiquitate nec in notitiam uel rerum uel hominum uel temporum satis operae insumitur.
  • Suétone Caes. 56,6 extant et ad Ciceronem, item ad familiares domesticis de rebus, in quibus, si qua occultius perferenda erant, per notas scripsit, id est sic structo litterarum ordine, ut nullum uerbum effici posset: quae si qui inuestigare et persequi uelit, quartam elementorum litteram, id est D pro A et perinde reliquas commutet.

Cicéron acad. 1,26 ergo illa initia et ut e Graeco uertam elementa dicuntur; e quibus aer et ignis mouendi uim habent et efficiendi, reliquae partes accipiendi et quasi patiendi, aquam dico et terram.

Lucilius 785-790 Marx
cum ceteris reus una tradetur Lupo.
non aderit: ἀρχαῖς hominem et stoechiis simul
priuabi<t>, igni cum et aqua interdixerit.
duo habet stoechia, adfuerit anima et corpore
(γῆ corpus, anima est πνεῦμα): posterioribus
stoechiis, si id maluerit, priuabit tamen.

Varron ling. 10,55 neque enim si natura ab uno ad duo peruenit, i<d>circo non potest amplius esse in docendo posterius, ut inde incipias, ut quid sit prius ostendas. itaque et hi qui de omni natura disputant atque ideo uocantur physici, tamen ex his ab uniuersa natura profecti retro quae essent principia mundi ostendunt. oratio cum ex litteris constat, tamen eam grammatici de litteris ostenderunt.

Varron ling. 6,39 Democritus, E<pi>curus, item alii qui infinita principia dixerunt, quae unde sint non dicunt, sed cuiusmodi sint, tamen faciunt magnum: quae ex {h}is constant in mundo, ostendunt. quare si etymologus principia uerborum postulet mille, de quibus ratio ab se non poscatur, et reliqua ostendat, quod non postulat, tamen immanem uerborum expediat numerum.

Les éléments suprasegmentaux dans la réflexion de Varron

La notation des quantités et les syllabes

Varro GRFF 272 ap. Scaur. GL VII 32,21-33,10 singularis numerus per unam I litteram scribitur, ut docilis facilis, pluralis autem per E et I ut facileis docileis, ut ex hoc appareat utrum singularis sit appellatio an pluralis. […] si autem cum eadem littera, aliud breue, aliud longum est, ut illa pila, apices ibi poni debent ubi isdem litteris alia atque alia res designatur, ut uénit et uenit, áret et aret, légit et legit, ceteraque his similia. super I tamen litteram apex non ponitur: melius enim in longum producetur. ceterae uocales quom eodem ordine positae diuersa significant, apice distinguuntur, ne legens dubitatione impediatur, hoc est ne uno sono eaedem pronuntientur.

Martianus Capella 3,264-267 syllaba igitur dicta est quod iunctis litteris sonitum simul accipientibus informetur. cuius, ut dixi, tres partes esse non dubium est: de iunctura, de fastigio aut de longitudinibus. (265.) iuncturae sunt genera quattuor, duo naturalia, duo historica. naturalia sunt cum quaeritur unaquaeque syllaba utrum ex una, an gemina, an neutra parte iungatur, et utrum litterae quae inter se copulari non possunt adiecta alia littera socientur, ut M et N, dum non coeant, uocali accedente sociantur, ut in amni et somno; quae iuncturarum genera ex hoc quod in litteris memorata sunt transeantur. (266.) historica uero illa coniunctio est cum ex litteris quae inter se poterunt copulari diuersitas fandi non easdem nec pares numero sociarit. scribimus nos enim Musarum primam syllabam duabus litteris, Graeci tribus. Lucilius in datiuo casu A et E coniungit dicens huic Terentiae, Orbiliae, †Licinius A et I et Lucretius crebro et noster Maro aulai [Verg. Aen. 3,354], pictai [Verg. Aen. 9,26]. (267.) item duae iuncturae sunt cum sociamus syllabas propter pedem uel uersum, ut duae in una repente depereant, ut in synaliphe, uel cum litterae excluduntur e uerbo, ut in ecthlipsi.

Les prosôdiaiaccentus

Varron GRFF 278 ap. explan. in Don. GL IV 525,18-526,3 in accentu materia locus et natura prosodiae breuissime conprehensa sunt. nam materia esse ostenditur uox, et ea quidem qua uerba possunt sonare, id est scriptilis; locus autem syllaba, quoniam haec propria uerbi pars est, quae recipit accentum. natura uero prosodiae in eo est, quod aut sursum est aut deorsum: nam in uocis altitudine omnino spectatur, adeo ut, si omnes syllabae pari fastigio uocis enuntientur, prosodia sit nulla. scire autem oportet uocem, sicut omne corpus, tres habere distantias, longitudinem altitudinem crassitudinem. longitudinem tempore ac syllabis metimur: nam et quantum temporis enuntiandis uerbis teratur, et quanto numero modoque syllabarum unum quodque sit uerbum, plurimum refert. altitudinem discernit accentus, cum pars uerbi aut in graue deprimitur aut sublimatur in acutum. crassitudo autem in spiritu est, unde etiam Graeci adspirationem appellant: nam omnes uoces aut aspirando facimus pinguiores, aut sine aspiratu pronuntiando tenuiores.

Aristote poet. 56b31-34 ταῦτα δὲ διαφέρει σχήμασίν τε τοῦ στόματος καὶ τόποις καὶ δασύτητι καὶ ψιλότητι καὶ μήκει καὶ βραχύτητι ἔτι δὲ ὀξύτητι καὶ βαρύτητι καὶ τῷ μέσῳ· περὶ ὧν καθ’ ἕκαστον ἐν τοῖς μετρικοῖς προσήκει θεωρεῖν.

Varron GRFF 282 ap. explan. GL IV 529,27-530,8 praeterea minus reliquis notam, primum quod ea sit principium aliarum, ut μέση in musica est initium cantionis, et omnium rerum initia semper obscura sint; dein quod omne medium in angustis non uideatur, ut punctum in quamuis magno orbe, quod uocant κέντρον. nullum esse corpus, ubi non sit medium, et omnem uocem corpus esse; omnem igitur uocem medium habere. quod enim fuit deorsum prius in medium succedere, quam euolet sursum, et quod sursum est ante eodem uenire quam deorsum, quare utriusque compitum medium esse.

Les notae

Varron GRFF 282 ap. explan. GL IV 532,16-28 acutae nota est uirgula a sinistra parte dextrorsum sublime fastigata; grauis autem notatur simili uirgula ab eadem parte depresso fastigio. quae notae demonstrant omnem acutam uocem sursum esse et grauem deorsum. ipsum etiam musicorum docetur diagrammate, in quo tropi pro acumine uocum superiores scribuntur; denique summus hyperlydius, quia acutissimus; infimus hypodorius, quo nullus est grauior. flexa autem prosodia, quod duplex est et ex acuta grauique ficta, notam habet nomini potestatique respondentem: nam a sinistro cum surgens arduo fastigio et sursum molli curuatura dextrouersum flexa praecipiti cliuo deprimitur et speciem pronae litterae C efficit, priorem acutam et posteriorem grauem sibi inesse significat. mediae uero, cuius nunc usus non habetur, notam non ponimus, quia neque a maioribus accepimus neque fingere possumus.

Varron GRFF 46 ap. Rufin. GL VI 555,11-15 = p. 8,11-15 d’Alessandro: Varro de lingua latina ad Marcellum sic: «quare in huiusce modi locis poni oportet notam I transuersam inter syllabas, frequentius ad extremum uersum senarium et similes, si pro longa breuem habebunt extremam, ut in hoc [Ter. Phor. 35]:
      amicus summus meus et popularis Geta.

La représentation de la voix

Varron GRFF 288 ap. Aphthon. GL VI 55,20-56,2 apud nos autem uersus dictus est a uersuris, id est a repetita scriptura ex ea parle in quam desinit. primis enim temporibus, sicut quidam adserunt, sic soliti erant scribere, ut, cum a sinistra parte initium facere coepissent et duxissent ad dextram, sequentem uersum a dextra parte inchoantes ad sinistram perducerent: quem morem ferunt custodire adhuc in suis liris rusticos. hoc autem genus scripturae dicebant bustrophedon a boum uersatione, unde adhuc in arando ubi desinit sulcus et unde alter inchoatur uersura proprio uocabulo nuncupatur.

 

 

Varron et la “vox scriptilis”

L’intérêt de Varron pour l’histoire de l’écriture

  1. Accius GRFF 23 = pragm. frg. xvii Dangel ap. Varro ling. 7,96 obscenum dictum ab scena; eam ut †Graeci et [Norisius : aut codd.] Accius scribit scena [sc<a>ena Goetz–Schoell]. (in pluribus uerbis A ante E alii ponunt, alii non, ut quod partim dicunt <scaeptrum, partim> sceptrum, alii Plauti Faeneratricem, alii Feneratricem; sic faenisicia ac f{o}enisicia, ac rustici pappum M{a}esium, non Maesium, a quo Lucilius [GRFF 34 = 1130 Marx = H frg. 85 Charpin] scribit: Cecilius <pretor> ne rusticus fiat): quare turpe ideo obscaenum, quod nisi in scaena{m} palam dici non debet.
  2. Cornutus GRFM 9 ap. Cassiod. orth. GL VII 150,10-17 = § 1.49-52 Stoppacci: lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et siqua similia sunt, quomodo scribi debent? quaesitum est. Terentius Varro [GRFF 269 = 68 Goetz–Schoell] tradidit Caesarem [Caes. GRFF test. 5 = anal. fr. 5 Garcea] per I eiusmodi uerba solitum esse enuntiare et scribere: inde propter auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam. sed ego in antiquiorum multo libris, quam Gaius Caesar est, per V pleraque scripta inuenio, <ut> optumus, intumus, pulcherrumus, lubido, dicundum, faciundum, maxume, monumentum, contumelia, minume. melius tamen est et ad enuntiandum et ad scribendum I litteram pro V ponere, in quod iam consuetudo inclinauit.
  3. Lucilius 358-361 Marx ap. Ter. Scaur. GL VII 19,1-5 = § 6.3.2 Biddau:
    mille hominum, duo meilia: item hisce utroque opus, meiles,
    meilitiam. tenues I, pilam qua ludimus, pilum,
    quo pisunt, tenues; si plura haec feceris, pila;
    quae iacimus, addes E, peila, ut plenius fiat.
    Varron GRFF 272 ap. Ter. Scaur. GL VII 19,6-8 = § 6.3.3 Biddau: quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa uia delabitur, dicens in plurali quidem numero debere I litterae <E> praeponi, in singulari uero minime.
  4. Marius Victorinus GL VI 8,1-9,6 = §§ 4,2-6 Mariotti: consonantes litteras non geminabant, ut in his, Annius, Lucullus, Marcellus, Memmius et cetera his similia, sed supra litteram quam geminari oportebat {scilicet} sicilicum imponebant, cuius figura haec est, Λ, idque erat signum geminandi, sicut apparet in multis adhuc ueteribus ita scriptis libris. iidem uoces quae pressiore sono edu{cu}ntur, ausus, causa, fusus, odiosus , per duo S scribebant, aussus. (3.) iuxta autem non ponebant C M: inde nec Alcmenam dicebant nec Tecmessam, sed Alcumenam; inde Alcum{en}eo et Alcumena tragoediae; donec Iulius Caesar [GRFF test. p. 126], qui Vopiscus et Strabo et Sesquiculus dictus est, primus {de} Tecmessam <in>scripsit tragoediam suam, et in scena pronuntiari iussit. (4.) Accius [GRFF 25] uero cum scriberet {anguis} aggueis, aggulus N non ponebat. idem [GRFF 26] nec Z litteram nec Y in libro<s> suo<s> rettulit, quod aeque ante fecerant Naeuius et Liuius. cum longa syllaba scribenda esset, duas uocales ponebant, praeterquam quae in I litteram inciderent: hanc enim per E et I scribebant [GRFF 24]. Gn. Pompeius Magnus [GRFF p. 439] et scribebat et dicebat kadamitatem pro calamitatem. (5.) Nigidius Figulus [GRFF 19-20] in commentariis suis nec K posuit nec Q nec X. idem H non esse litteram, sed notam adspirationis tradidit. Licinius Caluus [Calv. GRFF p. 440 = ORF 37] Q littera non est usus. «consultum senati» ipse scripsit, et ad C. Caesarem [Calv. ELM II n° 187 fr. 4] «senatus consultum». (6.) idem «optimus maximus» scripsit, non ut nos per V litteram. diuus Augustus [Augustus GRFF test. 6 = ELM II n° 151 fr. 108l] genetiuo casu «huius domos meae» per O, non ut nos per V litteram scripsit. Messala [Messalla GRFF p. 427 = ORF 26], Brutus [Brut. GRFF p. 439 = ORF 33], Agrippa [Vipsan. Agrippa GRFF test. 1] pro sumus simus.

La uox scriptilis

Varron GRFF 238 ap. Diom. GL I 420,9-15 uox est, ut Stoicis uidetur, spiritus tenuis auditu sensibilis, quantum in ipso est. fit autem uel exilis aurae pulsu uel uerberati aeris ictu. omnis uox aut articulata est aut confusa. articulata est rationalis hominum loquellis explanata. eadem et litteralis uel scriptilis appellatur, quia litteris conprehendi potest. confusa est inralionalis uel inscriptilis simplici uocis sono animalium effecta, quae scribi non potest, ut est equi hinnitus, tauri mugitus.

Varron GRFF 281 ap. explan. GL IV 525,19-20 materia esse ostendimus uox, et ea quidem qua uerba possunt sonare, id est scriptilis.

Diogène Laërce 7,55-56 (FDS 476) ζῴου μέν ἐστι φωνὴ ἀὴρ ὑπὸ ὁρμῆς πεπληγμένος, ἀνθρώπου δ’ ἔστιν ἔναρθρος καὶ ἀπὸ διανοίας ἐκπεμπομένη, […]. λέξις δέ ἐστιν […] φωνὴ ἐγγράμματος […]. λόγος δέ ἐστι φωνὴ σημαντικὴ ἀπὸ διανοίας ἐκπεμπομένη.

Varro ling. 6,56 loqui ab loco dictum, quod qui primo dicitur iam fari{t} uocabula et reliqua uerba dicit ante quam suo quisque loco ea dicere potest. hunc C<h>rysippus [FDS 512] negat loqui, sed ut loqui: quare ut imago hominis non sit homo, sic in coruis, cornicibus, pueris primitus incipientibus fari uerba non esse uerba, quod non loqu{eb}antur. igitur is loquitur, qui suo loco quodque uerbum sciens ponit.

Varron ling. 6,52 fatur is qui primum homo significabilem ore mittit uocem. ab eo, ante quam ita faciant, pueri dicuntur infantes.

schol. Vat. GG I.3 130,8-18 ἢ γὰρ ἔναρθρός ἐστιν ἤγουν ἐγγράμματος, ὡς ἐκ διανοίας ἀνθρωπίνης προβαλλομένη, ἢ ἄναρθρος, τουτέστι μὴ δυναμένη γραφῆναι, ὥσπερ τῶν ἀλόγων ζῴων καὶ ὁ ἦχος ὁ ἀπὸ σιδήρου ἢ ξύλου ἤ τινος τοιούτου γινόμενος· ἔστι δὲ καὶ τούτων ἑκατέρα διττή· ἢ γὰρ σημαντική ἐστιν ἢ ἀσήμαντος· καὶ ἄναρθρος μὲν σημαντικὴ ὡς ἡ τοῦ κυνὸς ὑλακή (σημαίνει γὰρ παρουσίαν τινὸς ἐπιδημήσαντος), ἄναρθρος δὲ ἀσήμαντος ὡς ὁ ἐκ λίθων ἦχος γινόμενος, ἔναρθρος δὲ ἀσήμαντος ὡς τὸ σκινδαψός (τοῦτο γὰρ ἀσήμαντόν ἐστιν, ἐπειδὴ οὐ τίθεται κατὰ πράγματος· οὐδὲ γὰρ ἔστι τι λεγόμενον σκινδαψός), ἔναρθρος δὲ σημαντικὴ ὡς ὕδωρ, θάλασσα καὶ ὅσαι κατὰ πραγμάτων φωναὶ τίθενται.

schol. Marc. GG I.3 310,26-36 καὶ εἰσὶ μὲν ἐγγράμματοι καὶ ἔναρθροι αἱ ἀπὸ νοῦ καὶ διανοίας ἀνθρώπου προφερόμεναι καὶ κεκραμέναι φωνῇ καὶ γραφῇ καὶ σημασίᾳ, οἷον «Ἀρίσταρχος βιβλίον γράφει»· ἀγράμματοι δὲ καὶ ἄναρθροι αἱ μήτε γραφόμεναι μήτε σημαίνουσαί τι, ὡς οἱ ψόφοι […]. αἱ δὲ ἐγγράμματοι καὶ ἄναρθροι, αἱ γραφόμεναι μὲν μηδὲν δὲ σημαίνουσαι, ὡς τὸ [Aristoph. ran. 209]
βρεκεκεκὲξ κοάξ
[…] αἱ δὲ ἀγράμματοι καὶ ἔναρθροι, αἱ ἀπὸ νοῦ καὶ διανοίας προφερόμεναι, καὶ μὴ γραφόμεναι μὲν σημαίνουσαι δέ τι, ὡς οἱ συριγμοὶ καὶ ποππυσμοὶ τοῖς οἰκέταις ἢ καὶ τοῖς κτήνεσι προσφωνούμενοι καὶ σημαίνοντές τι.

Priscien GL II 5,6-6,2 articulata est, quae coartata, hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius, qui loquitur, profertur. inarticulata est contraria, quae a nullo affectu proficiscitur mentis. literata est, quae scribi potest, illiterata, quae scribi non polest. inueniuntur igitur quaedam uoces articulatae quae possunt scribi et intellegi, ut [Verg. Aen. 1,1]:
arma uirumque cano,
quaedam quae non possunt scribi intelleguntur tamen, ut sibili hominum et gemitus: hae enim uoces, quamuis sensum aliquem significent proferentis eas, scribi tamen non possunt. aliae autem sunt quae, quamuis scribantur, tamen inarticulatae dicuntur cum nihil signiflcent, ut coax, cra. aliae uero sunt inarticulatae et illiteratae quae nec scribi possunt nec intellegi, ut crepitus, mugitus et similia.

Vélius Longus GL VII 46,6-11 = § 2 Di Napoli: excluserunt autem omnes illam definitionem, quam quidam dixerunt, litteram esse initium uocis significantis, ideo quoniam quaedam uoces scribi possunt, quamuis nihil significent, sicuti cum dicimus tittir: nam hoc scribi potest, nihil uero significat. uerius est illud, initium scriplilis uocis aut initium uocis explanatae.

Vélius Longus GL VII 47,15-17 = § 3 Di Napoli:  deinde quid quod et uoces non scriptiles habent tamen significationem, quamuis scribi non possint? nam et digitorum sono pueros ad respondendum ciemus.

Finitude des éléments et caractère non définissable du système

ling. 8,3-6 declinatio inducta in sermones non solum Latinos, sed omnium hominum utili et necessaria de causa: nisi enim ita esset factum, neque di<s>cere tantum numerum uerborum possemus (infinitae enim sunt naturae in quas ea declinantur) neque <si> quae didicissemus, ex his quae inter se rerum cognatio esset, appareret. at nunc ideo uidemus, quod simile est, quod propagatum: legi a lego declinatum est, duo simul apparent, quodam modo eadem dici et non eodem tempore factum; ut si uerbi gratia alterum horum diceretur Priamus, alterum <H>ecuba, nullam unitatem adsignificaret, quae apparet in lego et legi et in Priamus ‘Priamo’. (4.) ut in hominibus quaedam sunt agnationes ac gentilitates, sic in uerbis: ut enim ab <A>emilio homines orti <A>emilii ac gentiles, sic ab <A>emilii nomine declinatae uoces in gentilitate nominali: ab eo enim, quod est impositum recto casu <A>emilius, orta <A>emilii, <A>emilium, <A>emilios, <A>emiliorum et sic reliquae eiusdem quae sunt stirpis. (5.) duo igitur omnino uerborum principia, impositio <et declinatio>, alterum ut fons, alterum ut riuus. impositicia nomina esse uoluerunt quam paucissima, quo citius ediscere possent, declinata quam plurima, quo facilius omnes quibus ad usum opus esse{n}t dicerent{ur}. (6.) ad illud genus, quod prius, historia opus est: nisi discend{end}o enim aliter id non peruenit ad nos; ad reliquum genus, quod posterius, ars: ad quam opus est paucis praeceptis quae sunt breuia. qua enim ratione in uno uocabulo declinare didiceris, in infinito numero nominum uti possis: itaque nouis nominibus allati{u}s <in> consuetudinem sine dubitatione eorum declinatus statim omnis dicit populus.

Varron ling. 6,35-40 quod ad temporum uocabula Latina attinet, hactenus sit satis dictum; nunc quod ad eas res attinet quae in tempore aliquo fieri animaduertuntur, dicam, ut haec sunt: legisti, cursus, ludens; de quis duo praedicere uolo, quanta sit multitudo eorum et qui sint obscuriora quam alia (36.) cum uerborum declinat{i}uum genera sint quattuor, unum quod tempora adsignificat neque habet casus, ut ab lego leges, lege, alterum quod casus habet neque tempora adsignificat, ut ab lego lectio et lector, tertium quod habet utrunque et tempora et casus, ut ab lego legens, lecturus, quartum quod neutrum habet, ut ab lego lecte ac lectissime, horum uerborum si primigenia sunt ad mille, ut Cosconius scribit [GRFF 2], ex eorum declinationibus uerborum discrimina quingenta milia esse possunt ideo, quia <a> singulis uerbis primigenii<s> circiter quingentae species declinationibus fiunt. (37.) primigenia dicuntur uerba ut lego, scribo, sto, sedeo et cetera, quae non sunt ab aliquo uerbo, sed suas habent radices. contra uerba declinata sunt, quae ab aliquo oriuntur, ut ab lego legis, legit, legam et sic {in} indidem hinc permulta. quare si quis primigeniorum uerborum origines ostenderit, si ea mille sunt, quingentum milium simplicium uerborum causas aperuerit una; sin nullius, tamen qui ab his reliqua orta ostenderit, satis dixerit de originibus uerborum, cum unde nata sint, principia erunt pauca, quae inde nata sint, innumerabilia. (38.) a quibus iisdem principiis antepositis praeuerbiis paucis immanis uerborum accedit numerus, quod praeuerbiis <in>mutatis additis atque commutatis aliud atque aliud fit: ut enim <pro>cessit et recessit, sic accessit et abscessit; item incessit et excessit, sic successit et decessit, <discessit> et concessit. quod si haec decem sola praeuerbia essent, quoniam ab uno uerbo declinationum quingenta discrimina fierent, his decemplicatis coniuncto praeuerbio ex uno quinque milia numero efficerent, ex mille ad quinquagies centum milia discrimina fieri possunt. (39.) Democritus, E<pi>curus, item alii qui infinita principia dixerunt, quae unde sint non dicunt, sed cuiusmodi sint, tamen faciunt magnum: quae ex {h}is constant in mundo, ostendunt. quare si etymologus principia uerborum postulet mille, de quibus ratio ab se non poscatur, et reliqua ostendat, quod non postulat, tamen immanem uerborum expediat numerum. (40.) de multitudine quoniam quod satis esset admonui{t}, de obscuritate pauca dicam. uerborum quae tempora adsignificant ideo locu{tu}s difficillimus ἔτυμα, quod neque his fere societas cum Graeca lingua, neque uernacula ea quorum in partu{m} memoria adfuerit nostra; e quibus, ut dixi{t}, quae poterimus.

Accius et l’écriture phonétique

Marius Victorinus 4,4 Mariotti: Accius [GRFF 25] uero cum scriberet {anguis} aggueis, aggulus N non ponebat. idem [GRFF 26] nec Z litteram nec Y in libro<s> suo<s> rettulit, quod acque ante fecerant Naeuius et Liuius. cum longa syllaba scribenda esset, duas uocales ponebant, praeterquam quae in I litteram inciderent: hanc enim per E et I scribebant [GRFF 24].

La notation des voyelles longues

CIL I2 638 (miliarium Popilianum, 132 a. C.[1]) uiam fecei ab Regio ad Capuam et | in ea uia ponteis omneis miliarios | tabelariosque poseiuei. hince sunt | Nouceriam meilia LI Capuam XXCIIII |⁵ Muranum LXXIIII Cosentiam CXXIII | Valentiam CLXXX ad fretum ad | statuam CCXXXI Regium CCXXXVII | sum(m)a af Capua Regium meilia CCCXXI | et eidem praetor in |¹⁰ Sicilia fugiteiuos Italicorum | conquaeisiuei redideique | homines DCCCCXVII eidemque | primus fecei ut de agro poplico | aratoribus cederent paastores |¹⁵ forum aedisque poplicas h{e}ic fecei.

CIL I2 2238 (dédicace bilingue votive de Délos, 135-134 a. C.[2]) P(ublius) Venoleius C(ai) l(ibertus) | N(emerius) Nimmius No(ui) f(ilius) | L(ucius) Viseius C(ai) l(ibertus) | C(aius) Venoleius C(ai) f(ilius) | Maiam statuerunt | eisdem aaram.
Πόπλιος Οὐενελήιος Γαίου | Νεμέριος Νίμμιος Νουίου | Λεύκιος Οὐιζήιος Γαίου | Γάιος Οὐενελήιος Γαίου | τὴν Μαίαν ἀνέθηκαν | ἐπὶ Διονυσίου ἄρχοντος Ἀθήνησιν | ἐπιμελητοῦ δὲ τῆς νήσου Εὐαγίωνος | τοῦ Ἀλκέτου Κοθωκίδου | Γραφικὸς καὶ Μύρων ἐποίουν.

  • Horace 1,10,53 nil comis tragici mutat Lucilius Acci?
  • Porphyrion ad loc. facit autem haec Lucilius cum alias tum uel maxime in tertio libro; meminit VIIII et X.

lex Bant. (CIL I 582 = I 193-208 Crawford) 5 luuci, 13 haace, 19. 26 (et passim) seese, leege

Quintilien inst. 1,4,10 at quae ut uocales iunguntur aut unam longam faciunt, ut ueteres scripserunt, qui geminatione earum uelut apice utebantur, aut duas.

Quintilien inst. 1,7,14 semiuocalis geminare diu non fuit usitatissimi moris, atque e contrario usque ad Accium [u.a.A. : ab Accio corr. Ritschl p. 142 n.] et ultra porrectas syllabas geminis, ut dixi, uocalibus scripserunt.

Terentius Scaurus GL VII 18,12-13 = § 6.2.1 Biddau: Accius geminatis uocalibus scribi natura longas syllabas uoluit.

Velius Longus GL VII 55,25-26 = § 5.1 Di Napoli: nec Accium secuti sumus semper uocales geminantem, ubicumque producitur syllaba.

La diphtongue <ae>

Accius GRFF 23 = pragm. frg. xvii Dangel ap. Varro ling. 7,96 obscenum dictum ab scena; eam ut †Graeci aut Accius scribit scena [sc<a>ena Goetz–Schoell]. (in pluribus uerbis A ante E alii ponunt, alii non, ut quod partim dicunt <scaeptrum, partim> sceptrum, alii Plauti Faeneratricem, alii Feneratricem; sic faenisicia ac f{o}enisicia, ac rustici pappum M{a}esium, non Maesium, a quo Lucilius [GRFF 34 = 1130 Marx = H frg. 85 Charpin] scribit:
      Cecilius <pretor> ne rusticus fiat):
quare turpe ideo obscaenum, quod nisi in scaena{m} palam dici non debet.

Spurius Carvilius et la lettre G

Spurius Carvilius GRFF test. 1

Plutarque mor. 277 d ‘διὰ τί τὰ κρεωπώλια ‘μάκελλα’ καί ‘μακέλλους’ καλοῦσι’; πότερον ἀπὸ τῶν μαγείρων τοὔνομα διαφθαρέν, ὥσπερ ἄλλα πολλά, τῇ συνηθείᾳ κεκράτηκε (καὶ γὰρ τὸ κάππα πρὸς τὸ γάμμα συγγένειαν ἔχει παρ’ αὐτοῖς· ὀψὲ γὰρ ἐχρήσαντο τῷ γάμμα Καρβιλίου [Καρβιλίου Xylander : Καρβειλίου codd.] Σπορίου προσεξευρόντος.

Plutarque mor. 278 e ‘διὰ τί κοινὸς ἦν βωμὸς Ἡρακλέους καὶ Μουσῶν;’ ἦ ὅτι γράμματα τοὺς περὶ Εὔανδρον ἐδίδαξεν Ἡρακλῆς, ὡς Ἰόβας [Iuba II GRFF 11] ἱστόρηκε;  καὶ τὸ πρᾶγμα σεμνὸν ἐνομίζετο, φίλους καὶ συγγενεῖς διδασκόντων· ὀψὲ δ’ ἤρξαντο μισθοῦ διδάσκειν, καὶ πρῶτος ἀνέῳξε γραμματοδιδασκαλεῖον Σπόριος Καρβίλιος, ἀπελεύθερος Καρβιλίου τοῦ πρώτου γαμετὴν ἐκβαλόντος.

Scaurus GL VII 15,7-19 = §§ IV.9.4-6 Biddau : ego autem contenderim magis superuacuam esse C quam K, quoniam K, ut apud Graecos, satis uim etiam C litterae exprimat; (5.) sed quosdam figura deceptos, qua non solum apud nos, uerum etiam apud antiquos Graecorum haec <G> littera notabatur – ut testatur foedus Graece †camelo† aereo in hortis Caesaris in aede Fortis Fortunae incisum, ubi pro Γ haec <C> forma posita sit; item XII tabulae, ubi est ni pacunt [XII Tab. 1,3,1-2 Ernout] per hanc formam, quod male quidam per C enuntiant: est enim praeteritum eius pepigi a pango, ut <a> tango tetigi, non paxi, ut a dico dixi – credidisse nobis C [Biddau : P codd. : K Keil] deesse, et hanc quidem C [Biddau : P codd. : K Keil] dixisse, ceterum pro ea nota adiecta<m> a Spurio Caruilio noue formam G litterae praepositam. (6.) nam non fuerunt tam imperiti antiqui, qui K seruarent, si aliam litteram idem sonantem habuissent: quis enim uel hebetis animi sonorum similitudinem sentire non possit?

Spurius Carvilius GRFF dubium 1a ap. Isid. orig. 1,4,12 K litteram Saluius ludimagister primus Latinis adiecit, ut in sono discrimen faceret duarum litterarum C et Q. quae ideo superuacua dicitur, quia exceptis kalendis superuacua iudicatur; per C enim uniuersa exprimimus.

La réflexion sur les vélaires dans les sources grammaticales

[Probus] nom. GL IV 214,35 = 73,15-17 Passalacqua: praenomen nunc Gaius C littera seruata ueterum consuetudine scribitur. sed postea in discretionem G litterae apex, qui sonum figuramque notaret, inuentus est.

Terentianus Maurus GL VI 351 v. 896 = 65 Cignolo: uel priores G Latini nondum ab apice finxerant. | Gaïus praenomen inde C notatur, G sonat.

Marius Victorinus GL VI 12,21-13,2 = § 4,29 Mariotti: G autem apud Graecos obtinet notam numeri sex, pro quo apud antiquos C poni solitum, ut pro agro Gabino Cabino, pro lege lece, acna pro agna […]. C autem tertio {quoque} ordine, ut apud Graecos quoque, positum est, C pro Γ, et suo loco K post receptam G superuacuum coepit esse.

Marius Victorinus GL VI 23,26-29 = § 4,98 Mariotti: F uero, G et Q in Graecis etiam litteris fuisse et nunc esse, sed G numerum VI, Q nonaginta significare, F autem Aeoliis dumtaxat idem ualere, quod apud nos V, cum pro consonanti scribitur, uocarique βαῦ et digamma.

Marius Victorinus GL VI 24,11-13 = § 4,100 Mariotti: C autem et nomen habuisse G [sc. nostri eruditi nec indicarunt] et usum praestitisse, quod nunc Gaius per C et <per> CN Gnaeus, quamuis utriusque syllabae sonus G exprimat, scribuntur.

Varron ling. 5,64 quae dat cibaria ut ait Ennius, quae quod gerit fruges, Ceres [Ennius Epic. 49-50 Vahlen]. antiquis enim quod nunc G C.

Varron ling. 5,101 cerui, quod magna cornua gerunt, gerui, G in C mutauit ut in multis.

 

Sénèque apocol. 8-9

apocol. 8

(1.) * “non mirum quod in curiam impetum fecisti: nihil tibi clausi est. modo dic nobis qualem deum istum fieri uelis. Ἐπικούρειος θεὸς non potest esse: οὔτε αὐτὸς πρᾶγμα ἔχει τι οὔτε ἄλλοις παρέχει. Stoicus? quomodo potest «rotundus» esse, ut ait Varro, «sine capite, sine praeputio» [Men. 583 Astbury, Cèbe]? est aliquid in illo Stoici dei, iam uideo: nec cor nec caput habet. (2.) si mehercules a Saturno petisset hoc beneficium, cuius mensem toto anno celebrauit Saturnalicius [em. Bücheler : saturnalia eius codd.] princeps, non tulisset. illum deum ab Ioue, quem, quantum quidem in illo fuit, damnauit incesti? Silanum enim generum suum occidit. oro, per [add. Shenkl] ? quod sororem suam, festiuissimam omnium puellarum, quam omnes Venerem uocarent, maluit Iunonem uocare. “quare – inquit – quaero enim, sororem suam?” stulte, stude. Athenis dimidium licet, Alexandriae totum. (3.) quia Romae – inquis – mures molas lingunt, hic nobis curua corrigit? quid in cubiculo suo faciat nescit [corr. Bücheler : nescio codd.]; et iam
«caeli scrutatur plagas» [Ennius scen. 284 Vahlen = 187 Jocelyn].
deus fieri uult? parum est quod templum in Britannia habet, quod hunc barbari colunt ut deum et [transp. Ussing : et ut deum codd.] orant μωροῦ εὐιλάτου τυχεῖν?”

Polémiques et débats entre philosophes et divinités

Varron Men. 43 Astbury = 42 Cèbe ap. Non. 477,22 Mercier = 766 Lindsay
     illic uiros
hortari ut rixarent praeclari philosophi

Varron Men. 144 Astbury = 131 Cèbe ap. Non. p. 452,1-3 Mercier = 724 Lindsay
et ceteri scholastici saturis auribus scholica dape atque ebriis sophistice aperantologia {consurgia} consurgimus ieiunis oculis.

Varron Men. 243 Astbury = 242 Cèbe ap. Porph. sat. 2,4,1 dicunt [sc. Epicurei] summum bonum ἡδονήν, sed rerum honestarum; unde Stoici hanc gulae et corporis libidinem criminantur *** τὴν ἀταραξίαν τῆς ψυχῆς, hoc est nihil timere nec cupere summum bonum esse. unde <V>arro dicit λογομαχίαν inter illos esse.

Lucien Iupp. trag. 4 et 6 Τιμοκλῆς, ὦ Ἥρα, ὁ Στωϊκὸς καὶ Δᾶμις ὁ Ἐπικούρειος χθές, οὐκ οἶδα ὅθεν σφίσιν ἀρξαμένου τοῦ λόγου, προνοίας πέρι διελεγέσθην παρόντων μάλα συχνῶν καὶ δοκίμων ἀνθρώπων, ὅπερ μάλιστα ἠνίασέ με· καὶ ὁ μὲν Δᾶμις οὐδ’ εἶναι θεοὺς ἔφασκεν, οὐχ ὅπως τὰ γινόμενα ἐπισκοπεῖν ἢ διατάττειν, ὁ Τιμοκλῆς δὲ ὁ βέλτιστος ἐπειρᾶτο συναγωνίζεσθαι ἡμῖν· εἶτα ὄχλου πολλοῦ ἐπιρρυέντος οὐδὲν πέρας ἐγένετο τῆς συνουσίας· διελύθησαν γὰρ εἰσαῦθις ἐπισκέψεσθαι τὰ λοιπὰ συνθέμενοι, καὶ νῦν μετέωροι πάντες εἰσίν, ὁπότερος κρατήσει καὶ ἀληθέστερα δόξει λέγειν. ὁρᾶτε τὸν κίνδυνον, ὡς ἐν στενῷ παντάπασι τὰ ἡμέτερα, ἐν ἑνὶ ἀνδρὶ κινδυνευόμενα; καὶ δυοῖν θάτερον ἢ παρεῶσθαι ἀνάγκη, ὀνόματα μόνον εἶναι δόξαντας, ἢ τιμᾶσθαι ὥσπερ πρὸ τοῦ, ἢν ὁ Τιμοκλῆς ὑπέρσχῃ λέγων. […] (6.) οὐκοῦν ἤδη κήρυττε [sc. ὦ Ἑρμῆ] καὶ παρέστωσαν ἅπαντες· ὀρθῶς γὰρ λέγεις.

apocol. 9

(1.) tandem Ioui uenit in mentem, priuatis intra curiam morantibus, <non licere> [add. Bücheler] sententiam dicere nec disputare. “ego – inquit – p.c., interrogare uobis permiseram, uos mera mapalia fecistis. uolo ut seruetis disciplinam curiae. hic, qualiscumque est, quid de nobis existimauit?” (2.) illo dimisso primus interrogatur sententiam Ianus pater. is designatus erat in kal. Iulias postmeridianus consul, homo, quantum uia sua fert, qui semper uidet ἅμα πρόσσω καὶ ὀπίσσω [Il. 1,343 ; 3,109 ; 18,250 ; Od. 24,452]. is multa diserte, quod in foro uiuat, dixit, quae notarius persequi non potuit et ideo non refero, ne aliis uerbis ponam quae ab illo dicta sunt. (3.) multa dixit de magnitudine deorum: non debere hunc uulgo dari honorem. “olim – inquit – magna res erat deum fieri: iam fabam mimum [Bücheler ad Cic. Att. 1,16,13 : famam uel fama mimum uel nimium codd.] fecisti. itaque ne uidear in personam, non in rem dicere sententiam, censeo ne quis post hunc diem deus fiat ex his qui ἀρούρης καρπὸν ἔδουσιν [Il. 6,142] aut ex his, quos alit ζείδωρος ἄρουρα [Il. 2,548 ; 8,486 ; 20,226 ; Od. 3,3 ; 4,229 ; 5,463 ; 7,332 ; 9,357 ; 11,309 ; 12,386 ; 13,354 ; 19,593]. qui contra hoc senatus consultum deus factus dictus pictusue erit, eum dedi laruis et proximo munere inter nouos auctoratos ferulis uapulare placet.”
(4.) proximus interrogatur sententiam Diespiter, Vicae Potae filius, et ipse designatus consul, nummulariolus. hoc quaestu se sustinebat: uendere ciuitatulas solebat; ad hunc belle accessit Hercules et auriculam illi tetigit. censet itaque in haec uerba: (5.) “cum diuus Claudius et diuum Augustum sanguine contingat nec minus diuam Augustam auiam suam, quam ipse deam esse iussit, longeque omnes mortales sapientia antecellat sitque e re publica esse aliquem qui cum Romulo possit feruentia rapa uorare, censeo uti diuus Claudius ex hac die deus sit ita uti ante eum qui{s} [del. Müller] optimo iure factus sit, eamque rem ad Metamorphosis Ouidi adiciendam.” (6.) uariae erant sententiae, et uidebatur Claudius sententiam uincere. Hercules enim, qui uideret ferrum suum in igne esse, modo huc modo illuc cursabat et aiebat: “noli mihi inuidere, mea res agitur; deinde tu si quid uolueris, in uicem faciam: manus manum lauat.”

Le topos de l’assemblée des dieux

Servius Aen. 10,104 accipite ergo animis : totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutauit [sc. Vergilius]…

Virgile Aen. 10,116-117
hic finis fandi. solio tum Iuppiter aureo
surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt.

 

Sénèque apocol. 1

(1.) quid actum sit in caelo ante diem III idus Octobris anno nouo, initio saeculi felicissimi, uolo memoriae tradere. nihil nec offensae nec gratiae dabitur. haec ita uera. si quis quaesiuerit unde sciam, primum, si noluero, non respondebo. quis coacturus est? ego scio me liberum factum, ex quo suum diem obiit ille, qui uerum prouerbium fecerat, aut regem aut fatuum nasci oportere. (2.) si libuerit respondere, dicam quod mihi in buccam uenerit. quis umquam ab historico iuratores exegit? tamen, si necesse fuerit auctorem producere, quaerito ab eo qui Drusillam euntem in caelum uidit: idem Claudium uidisse se dicet iter facientem
                    «non passibus aequis» [Virgile Aen. 2,724].
uelit nolit, necesse est illi omnia uidere quae in caelo aguntur: Appiae uiae curator est, qua scis et diuum Augustum et Tiberium Caesarem ad deos isse. (3.) hunc si interrogaueris, soli narrabit: coram pluribus numquam uerbum faciet. nam ex quo in senatu iurauit se Drusillam uidisse caelum ascendentem et illi pro tam bono nuntio nemo credidit, quod uiderit uerbis conceptis affirmauit se non indicaturum, etiam si in medio foro hominem occisum uidisset. ab hoc ego quae tum audiui certa clara affero, ita illum saluum et felicem habeam.

§ 1 : Lucien Sat. 9 οὕτω γὰρ ἂν τὴν παροιμίαν ἐπαληθεύσαιμι, ἥ φησι παλίμπαιδας τοὺς γέροντας γίγνεσθαι.

§ 2 : Varron Men. frg. 560 Astbury qua [sc. uia] Hercules ad deos isse diceretur.

§ 3 : Lucien Icarom. 34 ἅπαντα ἀκήκοας, ἅπαντα, ὦ ἑταῖρε, τἀξ οὐρανοῦ· ἄπειμι τοίνυν καὶ τοῖς ἐν τῇ Ποικίλῃ περιπατοῦσι τῶν φιλοσόφων αὐτὰ ταῦτα εὐαγγελιούμενος.

L’importance de la vérité

Salluste Catil. statui res gestas populi Romani carptim, ut quaeque memoria digna uidebantur, perscribere, eo magis quod mihi a spe metu partibus rei publicae animus liber erat. igitur de Catilinae coniuratione quam uerissume potero paucis absoluam.

Tacite ann. 1,1 inde consilium mihi pauca de Augusto et extrema tradere, mox Tiberii principatum et cetera, sine ira et studio, quorum causas procul habeo.

Cicéron de orat. 3,62 quis nescit primam esse historiae legem, ne quid falsi dicere audeat? deinde ne quid ueri non audeat? ne qua suspicio gratiae sit in scribendo? ne qua simultatis? haec scilicet fundamenta nota sunt omnibus.

Lucien hist. conscr. 9 ἓν γὰρ ἔργον ἱστορίας καὶ τέλος, τὸ χρήσιμον, ὅπερ ἐκ τοῦ ἀληθοῦς μόνου συνάγεται.

Lucien hist. conscr. 38-41 μάλιστα δὲ καὶ πρὸ τῶν πάντων ἐλεύθερος ἔστω τὴν γνώμην καὶ μήτε φοβείσθω μηδένα μήτε ἐλπιζέτω μηδέν, ἐπεὶ ὅμοιος ἔσται τοῖς φαύλοις δικασταῖς πρὸς χάριν πρὸς ἀπέχθειαν ἐπὶ μισθῷ δικάζουσιν. […] ἡγήσεται γάρ – ὅπερ δικαιότατον – ὑπ’ οὐδενὸς τῶν νοῦν ἐχόντων αὐτὸς ἕξειν τὴν αἰτίαν ἢν τὰ δυστυχῶς ἢ ἀνοήτως γεγενημένα ὡς ἐπράχθη διηγῆται – οὐ γὰρ ποιητὴς αὐτῶν ἀλλὰ μηνυτὴς ἦν. […] (39.) τοῦ δὴ συγγραφέως ἔργον ἕν – ὡς ἐπράχθη εἰπεῖν. […] ἀλλὰ κἂν ἰδίᾳ μισῇ τινας πολὺ ἀναγκαιότερον ἡγήσεται τὸ κοινὸν καὶ τὴν ἀλήθειαν περὶ πλείονος ποιήσεται τῆς ἔχθρας, κἂν φιλῇ ὅμως οὐκ ἀφέξεται ἁμαρτάνοντος. ἕν γάρ, ὡς ἔφην, τοῦτο ἴδιον ἱστορίας, καὶ μόνῃ θυτέον τῇ ἀληθείᾳ, εἴ τις ἱστορίαν γράψων ἴοι, τῶν δὲ ἄλλων ἁπάντων ἀμελητέον αὐτῷ, καὶ ὅλως πῆχυς εἷς καὶ μέτρον ἀκριβές, ἀποβλέπειν μὴ εἰς τοὺς νῦν ἀκούοντας ἀλλ’ εἰς τοὺς μετὰ ταῦτα συνεσομένους τοῖς συγγράμμασιν. […] (41.) τοιοῦτος οὖν μοι ὁ συγγραφεὺς ἔστω – ἄφοβος, ἀδέκαστος, ἐλεύθερος, παρρησίας καὶ ἀληθείας φίλος, ὡς ὁ κωμικός [sc. Aristophane PCG iii.2 frg. 927] φησι, τὰ σῦκα σῦκα, τὴν σκάφην δὲ σκάφην ὀνομάσων, οὐ μίσει οὐδὲ φιλίᾳ τι νέμων οὐδὲ φειδόμενος ἢ ἐλεῶν ἢ αἰσχυνόμενος ἢ δυσωπούμενος, ἴσος δικαστής, εὔνους ἅπασιν ἄχρι τοῦ μὴ θατέρῳ τι ἀπονεῖμαι πλεῖον τοῦ δέοντος, ξένος ἐν τοῖς βιβλίοις καὶ ἄπολις, αὐτόνομος, ἀβασίλευτος, οὐ τί τῷδε ἢ τῷδε δόξει λογιζόμενος, ἀλλὰ τί πέπρακται λέγων.

L’indication des sources

Lucien hist. conscr. 47 τὰ δὲ πράγματα αὐτὰ οὐχ ὡς ἔτυχε συνακτέον, ἀλλὰ φιλοπόνως καὶ ταλαιπώρως πολλάκις περὶ τῶν αὐτῶν ἀνακρίναντα, καὶ μάλιστα μὲν παρόντα καὶ ἐφορῶντα, εἰ δὲ μή, τοῖς ἀδεκαστότερον ἐξηγουμένοις προσέχοντα καὶ οὓς εἰκάσειεν ἄν τις ἥκιστα πρὸς χάριν ἢ ἀπέχθειαν ἀφαιρήσειν ἢ προσθήσειν τοῖς γεγονόσιν.

La légitimation du récit mensonger

Lucien hist. conscr. 29 ὦτα ὀφθαλμῶν ἀπιστότερα. γράφω τοίνυν ἃ εἶδον, οὐχ ἃ ἤκουσα.

Juvénal 15,27-29
nos miranda quidem sed nuper consule Iunco
gesta super calidae referemus moenia Copti,
nos uolgi scelus et cunctis grauiora coturnis.

Pline epist. 9,33,1 incidi in materiam ueram sed simillimam fictae, dignamque isto laetissimo altissimo planeque poetico ingenio; incidi autem, dum super cenam uaria miracula hinc inde referuntur. magna auctori fides: tametsi quid poetae cum fide? is tamen auctor, cui bene uel historiam scripturus credidisses.

Lucien uer. hist. 1,4 ἐπὶ τὸ ψεῦδος ἐτραπόμην πολὺ τῶν ἄλλων εὐγνωμονέστερον· κἂν ἓν γὰρ δὴ τοῦτο ἀληθεύσω λέγων ὅτι ψεύδομαι. οὕτω δ᾿ ἄν μοι δοκῶ καὶ τὴν παρὰ τῶν ἄλλων κατηγορίαν ἐκφυγεῖν αὐτὸς ὁμολογῶν μηδὲν ἀληθὲς λέγειν. γράφω τοίνυν περὶ ὧν μήτε εἶδον μήτε ἔπαθον μήτε παρ᾿ ἄλλων ἐπυθόμην, ἔτι δὲ μήτε ὅλως ὄντων μήτε τὴν ἀρχὴν γενέσθαι δυναμένων. διὸ δεῖ τοὺς ἐντυγχάνοντας μηδαμῶς πιστεύειν αὐτοῖς.

Lucien Tox. 11 κἀμοὶ δοκεῖ. πρότερος δὲ λέγε, ἀλλ᾿ ἐπομοσάμενος ἦ μὴν ἀληθῆ ἐρεῖν· ἄλλως γὰρ ἀναπλάττειν τὰ τοιαῦτα οὐ πάνυ χαλεπὸν καὶ ὁ ἔλεγχος ἀφανής. εἰ δὲ ὀμόσειας, οὐχ ὅσιον ἀπιστεῖν.

Lucien hist. conscr. 14 καὶ πρὸς Χαρίτων μηδεὶς ἀπιστήσῃ τοῖς λεχθησομένοις· ὅτι γὰρ ἀληθῆ ἐστιν κἂν ἐπωμοσάμην, εἰ ἀστεῖον ἦν ὅρκον ἐντιθέναι συγγράμματι.

Les rapports avec le genre de la satire ménippée

Lucien Icarom. 2 ὄνειρον γάρ, ὦ τάν, δοκῶ σοι λέγειν ὃς ἀρτίως ἀφῖγμαι παρὰ τοῦ Διός; — πῶς ἔφησθα; Μένιππος ἡμῖν διοπετὴς πάρεστιν ἐξ οὐρανοῦ; — καὶ μὴν ἐγώ σοι παρ᾿ αὐτοῦ ἐκείνου τοῦ πάνυ Διὸς ἥκω τήμερον θαυμάσια καὶ ἀκούσας καὶ ἰδών· εἰ δὲ ἀπιστεῖς, καὶ αὐτὸ τοῦτο ὑπερευφραίνομαι τὸ πέρα πίστεως εὐτυχεῖν.

 

 

 

 

 

Il Dubius sermo nella storia del pensiero linguistico antico

Plin. epist. 3.5.5 Dubii sermonis octo: scripsit sub Nerone nouissimis annis, cum omne studiorum genus paulo liberius et erectius periculosum seruitus fecisset.

Plin. nat. praef. 28 ego plane meis adici posse multa confiteor, nec his solis, sed et omnibus quos edidi, ut obiter caueam istos Homeromastigas (ita enim uerius dixerim), quoniam audio et stoicos et dialecticos epicureos quoque [uulg.: Epicureosque ms. London, British Library Arundel 98] – nam de grammaticis semper exspectaui – parturire aduersus libellos, quos de grammatica edidi, et subinde abortus facere iam decem annis, cum celerius etiam elephanti pariant.

Quint. inst. 1.6.4 eius [sc. analogiae] haec uis est, ut id quod dubium est ad aliquid simile de quo non quaeritur referat, et incerta certis probet.

Il problema dei monosillabi

Varro ling. 8.64‑65 secundo quod Crates [fr. 102 Broggiato], cur quae singulos habent casus, ut litterae graecae, non dicantur alpha alphati alphatos, si idem mihi respondebitur quod Crateti, non esse uocabula nostra, sed penitus barbara, qu<a>eram, cur idem nostra nomina et Persarum et ceterorum quos uocant barbaros cum casibus dica<n>t [add. Laetus]. (65.) quare si essent in analogia, aut, ut Poenicum et <A>egyptiorum uocabula singulis casibus dicerent, aut pluribus, ut Gallorum ac ceterorum: nam dicunt Alacco Alaccus [Weisgerber : alaucus F] et sic alia. sin quod scribunt dicent, quod Poenicum si<n>t [add. Rholandellus] singulis casibus, ideo eas {litteras Graecas} [del. Mette] nominari, sic Graeci nostra senis casibus non quinis [Laetus : quinis non F] dicere debebant; quod cum non faciunt, non est analogia.

Varro ling. 9.51‑52 dicunt, quod uocabula litterarum latinarum non declinentur in casus, non esse analogias. hi ea quae natura declinari non possunt, eorum declinatus requirunt, proinde ut non eo<rum> [add. L. Spengel] dicatur esse analogia quae ab similibus uerbis similiter esse<nt> [add. L. Spengel] declinata. quare non solum in uocabulis litterarum haec non requirenda analogia, sed <ne> [add. Aldus] in syllaba quidem ulla, quod dicimus hoc BA, huius BA, sic alia. (52.) quod si quis in hoc quoque uelit dicere esse analogias rerum, tenere potest: ut eni<m> dicunt ipsi alia nomina, quod quinque habeant figuras, habere quinque casus, alia quattuor, sic minus alia, dicere poterunt esse litteras ac syllabas in uoce quae singulos habeant casus, in rebus pluri{mi}s [del. Goetz et Schoell]; quemadmodum inter se conferent ea quae quaternos habebunt uocabulis casus, item ea inter se qua<e> ternos [Koeler : quaternos F], sic qu<a>e singulos habebunt, ut conferant inter se dicentes, ut sit hoc A, huic A, esse hoc E, {huiusce E} [del. L. Spengel] huic E.

Char. 63.16-17 (GL i. 51.18-19) tractabimus ergo primum nomina polusyllaba polusyllaborumque quaestiones [<deinde monosyllaba monosyllaborumque quaestiones> add. Putschen].

Quint. inst. 1.6.4 quod efficitur duplici uia: comparatione similium in extremis maxime syllabis, propter quod ea quae sunt e singulis negantur debere rationem, et deminutione.

frr. 78 et 92 D.C. = 21 et 92 M.1 = 70 and 31 M.2 = 14.11-20 et 18.5-7 B. = lxxx L.
Char. 175.25-176.9 (GL i. 138.18-139.6) (1.) os: monosyllaba extra analogiam esse Plinius eodem libro VI scribit et addit eo magis consuetudinem in eo esse retinendam; Titinius [Titin. CRF 160 = CT 157]: uelim ego osse arare campum cereum; Varro quoque [Varro fr. op. inc. 28 Salvadore]: osse—inquit—scribebant, non osso. ossum dici non potest, quoniam neutrale nomen quodcumque nominatiuo singulari M littera terminatur in BVS syllabam datiuo et ablatiuo plurali dari non potest, ut aptum bonum cauum datum. Gellius tamen libro XXXIII [Gell. HRR i. 26 = AR ii. 27 = FRHist no. 14 fr. 9]: caluariaeque eius—inquit—ipsum ossum expurgarunt inauraueruntque. (2.) ossu: ‘quidam ut ueru genu putarunt—inquit Plinius eodem libro VI —posse censeri.’ nam ut ueribus genibus, ossibus quoque dici posse manifestum est.

Char. 68.27-69.7 (GL i. 55.2-8) si uero correpta finiatur E [sc. ablatiuus], in I mutat et adiuncta S facit genetiuum, ut ab hoc rege huius regis, ab hoc osse huius ossis. sic enim debet declinari, non ab hoc osso, sicut Varro dicit [Varro fr. op. inc. 28 Salvadore]: osse scribebant, Titinius [Titin. CRF 160 = CT 157] uelim ego osse arare campum cereum. huius nominatiuus est hoc os, quamuis <Gellius> libro XXXIII [Gell. HRR i. 26 = AR ii. 27 = FRHist no. 14 fr. 9]: caluariaeque eius ipsum ossum expurgarunt inauraueruntque.

Primitivi e derivati

Varro ling. 10.15-16 secunda diuisio est de his uerbis quae declinari possunt, quod alia sunt a uoluntate, alia a natura. uoluntatem appello, cum unus quiuis a nomine <aliquo rei> [add. Mette] aliae imponit nomen, ut Romulus Romae; naturam dico, cum uniuersi acceptum nomen ab eo qui imposuit non requirimus quemadmodum is uelit declinari, sed ipsi declinamus, ut huius Romae, hanc Romam, hac Roma. de his duabus partibus uoluntaria declinatio refertur ad consuetudinem, naturalis ad {o}rationem [del. Augustinus]. (16.) quare proinde ac simile conferri non oportet ac dicere, ut sit ab Roma Romanus, sic ex Capua dici oportere Capuanus, quod in consuetudine uehementer natat, quod declinantes imperite rebus nomina imponunt, a quibus cum accepit consuetudo, turbulenta necesse est dicere. itaque neque Aristarchii neque alii in analogiis defendendam eius susceperunt causam, sed, ut dixi, hoc genere declinatio in co<m>muni consuetudine uerborum <a>egrotat, quod oritur e populo multiplici <et> [add. Groth] imperito: itaque in hoc genere in loquendo magis anomalia quam analogia.

Varro ling. 8.35 ab {h}isdem uocabulis dissimilia fingi apparet, quod, cum duae sint Albae, ab una dicuntur Albani, ab altera Albenses; cum trinae fuerint Athenae, ab una dicti Athenae<oe> [Mette : Athenae<i> Laetus], ab altera Athenae{i}is [Dahlmann : Athenaiis F], a tertia Athen<a>eopolitae.

fr. 95 D.C. = 94 M. = 39,17-40,13 B. = xcvii L.
Pomp. GL v. 144.5-31 ergo principalia sunt quae a natura fiunt, deriuatiua quae inde nascuntur, diminutiua quae etiam sensum minuunt. et de principalibus et de diminutiuis est ratio; de deriuatiuis nulla ratio est. idcirco in deriuationibus sequere praecepta Plinii Secundi. ait enim: debes quidem adquiescere regulis, sed in deriuatiuis sequere auctoritatem. uide ne uelis aliud dicere, quam legisti. Alba ciuitas: alii dicunt Albanus, alii Albensis. quae ratio est? numquid possumus scire, quare sic {quid} inuenitur. Caesar quidem in libris analogicis uoluit dicere discretionem [GRFF 12 = F8 Garcea]. ait sic Caesar in libris analogiae: duae sunt Albae, alia ista quam nouimus in Aricia, et alia hic in Italia. uolentes Romani discretionem facere, istos Albanos dixerunt, illos Albenses. non quoniam nescientes unam deriuationem esse hoc fecerunt, Caesar hoc dixit [{Caesar hoc dixit} secl. Mazzarino], sed ut facerent discretionem inter colonos [{inter colonos} secl. Mazzarino], inter illos et istos. Plinius Secundus negat et ait sic: indifferenter haec inueniuntur. nam puta hoc bene dicimus de Alba. quid facimus de Antia? puta si dicas Antia, alter Antiates dicitur, alter Antianus. quo modo possumus inuenire istas deriuationes? quae ratio est ut ita sint? Siculus et Siciliensis inuenimus. quae ratio est? Sardus et Sardiniensis. quamquam in Cicerone in Scauriana [cf. Cic. Scaur. 42] inuenimus istam discretionem de Sardis et Sardiniensibus, ut illos incolas, illos aduenas doceat. sed tamen melius est ut sequaris praeceptum tanti uiri, Plinii Secundi.

Quint. inst. 1.6.15 quid uero quae tota positionis eiusdem in diuersos flexus eunt, cum Alba faciat Albanos et Albensis, uolo uolui et uolaui?

Classi nominali e pronominali

Varro ling. 8.36 sic ex diuersis uerbis multa facta in declinando inueniuntur eadem, ut cum dico ab Saturni Lua Luam, et ab soluendo {ab}luo [corr. Suerdsioeus] {ab}luam [corr. Augustinus]. omnia fere nostra <n>omina [corr. L. Spengel] uirilia [Scaliger : liberalia F] et muliebria multitudinis cum recto casu fiunt dissimilia, ea<de>m <in> [add. L. Spengel] dand<i> [Laetus : dant F]: dissimilia, ut mares Terentiei, feminae Terentia<e> [add. Laetus], eadem in dandi, uireis Terentieis et mulieribus Terentieis. dissimile Plautus et Plautius, <Marcus et Marcius> [add. Groth] et co<m>mune, ut huius Plauti et Marci.

Varro ling. 10.17 tertia diuisio est: quae uerba declinata natura, ea diuiduntur [L. Spengel: diuiditur F] in partis quattuor: in unam quae habet casus neque tempora, ut docilis et facilis; in alteram quae tempora neque casus, ut docet facit; in tertiam quae utraque, ut docens faciens; in quartam quae neutra, ut docte et facete. ex hac diuisione singulis partibus tres reliqu{er}<a>e [corr. Müller] dissimiles. quare nisi in sua parte inter se collata erunt uerba, si {non} [del. Canal] conueniunt, non erit ita simile, ut debeat facere idem.

Varro ling. 8.44-45 quod ad partis singulas orationis, deinceps dicam. quoius quoniam sunt diuisiones plures, nunc ponam potissimum eam [Lachmann: iam F] qua diuiditur oratio secundum [Lachmann: secuta ut F] naturam in quattuor partis: in eam quae habet casus et quae habet tempora et quae habet neutrum et in qua est utrumque. has uocant quidam [Laetus: quidem F] ‘appellandi’, ‘dicendi’, ‘adminiculandi’, ‘iungendi’. appellandi dicitur ut homo et Nestor, dicendi ut scribo et lego, iungendi ut que [<et ue> add. dub. Goetz et Schoell app. crit. : ut <scribens et legens> em. Zippmann], adminiculandi ut docte et commode. (45.) appellandi partes sunt quattuor, e quis dicta a quibusdam ‘prouocabula’ qu<a>e sunt ut quis, qu<a>e; <‘uocabula’> [add. Laetus] ut scutum, {ut} [del. Bentinus] gladium; ‘nomina’ ut Romulus, Remus; ‘pronomina’ ut hic, h<a>ec. duo media dicuntur ‘nominatus’; prima et extrema ‘articuli’. primum genus est infinitum, secundum ut infinitum, tertium ut {ef}finitum [corr. Augustinus], quartum finitum.

Varro ling. 8.80 differunt [sc. nomina] a uocabulis ideo quod sunt finita ac significant res proprias, ut Paris <H>elena, cum uocabula sint infinita ac res com<m>unis designent{ur} [B Augustinus], ut uir mulier.

D.L. 7.58 ἔστι δὲ προσηγορία μὲν κατὰ τὸν Διογένην [SVF 22] μέρος λόγου σημαῖνον κοινὴν ποιότητα, οἷον ἄνθρωπος, ἵππος· ὄνομα δέ ἐστι μέρος λόγου δηλοῦν ἰδίαν ποιότητα, οἷον Διογένης, Σωκράτης.

Pomp. GL v. 201.2-202.3 omnia pronomina aut finita sunt aut infinita: finita illa dicuntur quae recipiunt personas; e contrario illa omnia quae non recipiunt personas infinita sunt sine dubio. plane Plinius Secundus notauit grammaticos in hac definitione [Plin. dub. serm. fr. 115B M.2 = XCIC L. (deest in D.C., B.)]; non notauit inperitiae, sed inertiae ad loquendum. est subtile aliquid, legimus apud eos qui scripserunt de argumentis, quod non idem est quod accidit, et idem est cui accidit, longe diuersum est. puta febres possunt mihi accidere, nec tamen febres hoc sunt quod et ego sum; uirus potest mihi accidere, nec tamen idem est quod et ego sum. illud dicitur accidens, quod potest et recidere [em. Keil : recedere codd.]. ergo aliud est quod accidit, aliud cui accidit. uide quo modo deprehendit inperitiam loquendi: aliud est quod accidit, aliud cui accidit. da finita pronomina. ego tu ille. da personas. ego tu ille. ecce eaedem sunt personae, eadem sunt finita pronomina. dixi tibi quia non est unum quod accidit et cui accidit. si dixeris finita pronomina esse ego tu ille, personas esse ego tu ille, iam incipit illud quod negabamus fieri. nam {finita sunt pronomina} [secl. Keil] quae sunt finita pronomina? ego tu ille. quae sunt personae? ego tu ille. si ipsae sunt personae {eadem sunt} [secl. Keil], quae sunt finita pronomina, ergo ecce incipit contingere ut unum sit quod accidit et cui accidit; quod non potest fieri per rerum naturam. idcirco melius ita definiunt, ut dicas “pronomina <finita> [add. Keil] sunt ea quae et personae”. et hoc uerum est, pronomina finita sunt ea quae sunt etiam personae. ne dicas id quod accidit et id cui accidit {pronomina finita sunt, quae et personae, sed haec definita esse pronomina, quibus accidunt personae} [secl. Keil]. nam si dicas, quae res accidit et cui accidit, simul incipit non esse congruum. debent enim differre ista, quod accidit et cui accidit; quo fit ut naturaliter non possit dici. ergo melius ita dicimus, pronomina finita illa sunt quae sunt etiam personae.
sunt autem pronomina finita <tria> {ego tu ille} [corr. Wilmanns, Varro frg. 99 app. crit., sec. Wachsmuth], infinita septem, minus quam finita sex, possessiua quinque. et haec sunt pronomina <XXI> [add. Keil], in rerum natura plus non inuenies [Wilmanns loc. cit. : inuenis codd.]. omnia pronomina, quae sunt inuenta in Latina lingua, ista sunt: finita sunt tria, ego tu ille; infinita <sunt> [add. Keil] septem, quis qualis talis quantus tantus quotus totus; minus quam finita sunt sex, ipse iste is hic idem sui; possessiua sunt quinque, meus tuus suus noster uester: alia pronomina non inuenies. sed dicere mihi habes, dixisti mihi alia pronomina non inueniri, sed inueni alia. dico tibi, ego dixi quia non sunt primigenia, quae dicit Varro [GRFF 259 = fr. 123 Goetz–Schoell], sed deductiua.

Cledon. GL v. 50.14-18 Probus [fr. dub. V et XXVIII Aistermann, cfr. fr. dub. XV et XLVIII-LI] quattuor species fecit tantum et ipsis omnia pronomina inposuit XXI; sed longe a ueritate, quia multo plura inueniuntur. sed siqua alia inuenta fuerint, ab istis oriuntur principalibus, quia ista primigenia dicuntur et ex ipsis fiunt alia pronomia, ut quisquis quispiam quisnam aliquis.

fr. 101 D.C. = 109 M.1 = 111 M.2 = p. 33,23-31 B. [deest in L.]
Ps. Prob. inst. GL iv. 133.7-13 sane hoc monemus, quod Plinius Secundus hic tunc uoluit dici pronomen, quando solum reperitur declinari, ut puta hic huius et cetera sequentia; at uero si cum alia parte orationis inueniatur declinari, articulum appellari, ut puta hic Cato huius Catonis et cetera sequentia. sed haec discretio a Plinio Secundo cunctis artis latoribus superuacue uisa est constitui, siquidem omnis oratio octo partibus tantum instituta sit pronuntiari.

fr. 102 D.C. = 110 M.1 = 112 M.2 = p. 33,9-14 B. [deest in L.]
Ps. Prob. inst. GL iv. 137.11-15 nunc etiam monemus, quod Plinius Secundus pronomina possessiua et per quandam mixturam sic putauit esse declinanda, id est intrinsecus et extrinsecus. sed hoc superuacue cunctis artis latoribus uisum est disputari, quandoquidem eadem mixtura non habeat rationem, ad quam causam proficiat.

fr. 104 D.C. = 112 M.1 = 114 M.2 = p. 33,5-8 B. = C L.
Ps. Prob. inst. GL iv. 131.22-24 de persona. personae pronominum [ed. Maii : pronominibus RB] sunt tres, prima ego, secunda tu, tertia ille. hae finitis pronominibus accidunt tantum; item, ut uult Plinius Secundus, et possessiuis.

Varro ling. 6.37 primigenia dicuntur uerba ut lego, scribo, sto, sedeo et cetera, quae non sunt ab aliquo uerbo, sed suas habent radices. contra uerba declinata sunt, quae ab aliquo oriuntur, ut ab lego legis, legit, legam et sic {in} indidem hinc permulta.

Cledon. GL v. 49,27-32 quae recipiunt personas [Don. mai. 629.6]: Plinius artigraphos dicentes pronominibus finitis accidere personas reprehendit [Plin. dub. serm. fr. 106 D.C. = 113A M.1 = 115A M.2 = p. 33,16-21 B. (deest in L.)]. tunc enim bene diceretur, si aliud esset pronomen finitum, aliud persona. non enim una res potest esse quae accidit et cui accidit. «ergo melius ita dicendum est – ait – eadem esse finita pronomina quae sunt etiam personae».

Il catalogo linguistico pliniano

fr. 124 D.C. = 119 M.1 = 121 M.2 = 44.2-13 B. [deest L.] + fr. 128 D.C. = 122 M.1 = 124 M.2 = 44.14-20 B. = cv L.
Serv. in Don. mai. 3 3.9-10 (GL iv. 447.5-13) + Pomp. 29.10-30.13 (GL v. 292.10-27)
(A)
quaesitum est apud Plinium Secundum quid interesset inter figuras et uitia. nam cum figurae ad ornatum adhibeantur, uitia uitentur, eadem autem inueniantur exempla tam in figuris quam in uitiis, debet aliqua esse discretio. quidquid ergo scientes facimus nouitatis cupidi, quod tamen idoneorum auctorum firmatur exemplis, figura dicitur. quidquid autem ignorantes ponimus, uitium putatur. (10.) nam sicut superius diximus [cf. Serv. in Don. mai. 3 3.7 (GL iv. 446.37-447.1).], sciens qui dicat pars in frusta secant [Verg. Aen. 1.212] et causa uarietatis hoc dicat, figuram facit; si autem nescius, cum aliud uelit dicere, incongrue inter se numeros iunxerit, soloecismum fecisse iudicatur.
(B)
ergo melius est breuiter dicere plane: soloecismus dicitur in soluta oratione; in poemate schema nominatur. Plinius sic dicit: ‘quando sit soloecismus, quando sit schema, sola intellegentia discernit.’ noli te referre ad aliud, quod diximus de metaplasmis [cf. Pomp. 5.11-7.7 (GL v. 283.34-284.18),]. nam {et} [secl. Kaster 1988: 152] in soloecismo hoc quaeritur, utrum sciens hoc fecerit, an nesciens: si sciens fecerit, erit schema; si nesciens fecerit, erit soloecismus. qua ratione? puta pars in frusta secant: diximus in metaplasmis et barbarismis quod haec sit discretio, ut, si stat uersus etiam sine illa necessitate, ut barbarismus sit; si autem non stat, nisi uitium feceris, metaplasmus est. in hoc loco quid dicemus? pars in frusta secant et pars in frusta secat [Verg. Aen. 1.212], et ita et ita stat uersus. unde apparet quoniam adfectauit nouitatem. nefas est autem de isto tanto uiro credere per imperitiam hoc fecisse, non per scientiam adfectasse nouitatem. ergo sola discretio scientia erit inter uitium et uirtutem; nam sic appellauit [sc. Serv. in Don. mai. 3 1.1 (GL 443.31-33)] figuras, uirtutes: sola ergo discretio erit scientia. ceterum si nesciens quis fecerit, sine dubio dicetur soloecismus; si sciens fecerit, dicetur schema.